عدس

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ع-د-س1 sîga, 35 mücavir kök, 1 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.عصيمصرضربعدسوَعَدَسِهَابصلنبتبقلذللقثأسكنبوأبدل

KökSîga 1Ayet 1Sure 1Mücavir 35

▶ Ağı aç (3B)

عدس

ع - د - س

KÖK
  • 1 geçiş
  • 1 ayet
  • 1 sîga
  • 11 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Ve onun mercimeği

Notlarım

Sözlükler(11)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.111 harf
باب العين والسين والدال معهما ع س د - ع د س - س ع د - د ع س - س د ع - د س ع عسد: العَسْدٌ لغةٌ في العَزْدِ، كالأسد والأزد. والعِسْوَدَّةُ: دُوَيَّبة بيضاء كأنّها شحمة يقال لها: بنت نقا، تكون في الرّمل يُشبَّه بها بنان الجواري، ويجمع على عِسْوَدّات وعَساوِد. قال زائدة: هي على خلق العظاء إلاّ أنها أكثر شحماً من العظاء وإلى السواد أقرب. عدس: العَدَس: حبوب. الواحدة عَدَسة. والعَدَسُ: بثرة من جنس
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR481 harf
عَدَسَ في الأرض، أي ذهب، يقال: عَدَسَتْ به المنيّةُ. قال الكميت: أُكَلِّفُها هَوْلَ الظَلامِ ولـم أزَلْأخا الليلِ مَعْدوساً عَلَيَّ وعادِسا أي يُسارُ إليّ بالليل. وعَدَسْ: لغة في حَدَسْ. والعَدْسُ: شدّة الوطءِ، والكدحُ أيضاً. وجاء في وصف الضبُع: عَدوسُ السُرى، أي قويّة على السير. والعَدَسَةُ: بثرةٌ تخرج بالإنسان، وربَّما قَتَلَتْ. وعَدَسْ: زجرٌ للبغل. قال يزيد بن مُفَرِّغٍ: عَدَسْ ما
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR11.168 harf
باب العين والسين مع الدال عسد ، عدس ، سعد ، سدع ، دسع ، دعس : مستعملات . عسد : قال ابن المظفّر : العَسْد لغة في العَزْد ، كالأسْد والأزْد . قلت : يقال : عَسَد فلان جاريته وعَزَدها عَصَدها إذا جامعها . وقال الليث : العِسْوَدّة : دويبة بيضاء كأنها شحمة يقال لها : بِنْت النَقَا تكون في الرمل يشبَّه بها بنات العَذَارَى ، وتجمع عساود وعِسْوَدَّات وقال ابن شميل : العِسْوَدّ بتشديد الدال : العَضْرَفُوط
Maddenin bağlantısı

باب العين والسين مع الدال عسد ، عدس ، سعد ، سدع ، دسع ، دعس : مستعملات . عسد : قال ابن المظفّر : العَسْد لغة في العَزْد ، كالأسْد والأزْد . قلت : يقال : عَسَد فلان جاريته وعَزَدها عَصَدها إذا جامعها . وقال الليث : العِسْوَدّة : دويبة بيضاء كأنها شحمة يقال لها : بِنْت النَقَا تكون في الرمل يشبَّه بها بنات العَذَارَى ، وتجمع عساود وعِسْوَدَّات وقال ابن شميل : العِسْوَدّ بتشديد الدال : العَضْرَفُوط . قلت : بِنْت النقا غير العضرفوط ، لأن بِنْت النَقَا تشبه السمكة ، والعضرفوط من العَظَاء ولها قوائم . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : العِسْوَدّ والعِرْبَدّ : الحَيَّة . قلت : وقال بعضهم : العِسْوَدّ هو البَبْر ، وأنا لا أعرفه . عدس : أبو عبيد عن الأمويّ : عَدَس يعدِس ، وحَدَس يحدِس إذا ذهب في الأرض . ومن أسماء العرب عُدَس وحُدَس . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَدَس من الحُبُوب يقال له : العَلَس والعَدَس والبُلُس . وقال الليث : الحَبَّة الواحدة عَدَسة . قال : والعَدَسة : بَثْرة تخرج ، وهي جِنْس من الطاعون ، وقلَّما يُسْلَم منها . قال : وعَدَسْ : زَجْر البَغْل ، وناس يقولون : حَدَسْ . قال : وزعم ابن الأرقم أن حدَسْ كانوا على عهد سليمان بغَّالِين يَعْنَفُون على البِغال ، وكان البغل إذا سمع باسم حَدَس طار فَرَقاً مما يَلْقى منهم ، فلهج الناس بذلك ، والمعروف عند الناس عَدَسْ . وقال ابن مفرِّغ فجعل البغلة نفسها عَدَساً : عَدَسْ ما لعبَّاد عليكِ إمارة نجوتِ وهذا تحملين طليق وقال غيره : سمَّت العرب البغل عَدَساً بالزجر وسببه لا أنه اسم له . العَدُوس : الجَرِيئة . وقال جرير : لقد ولَدَت غسَّانَ ثالبةُ الشَوَى عَدُوس السُرَى لا يقبل الكَرْمَ جِيدُها الثالبة : المَعيبة . والعَدْس : الرَعْي . عَدَسْت المالَ . والعَدْس : ضرب من السير خفيف . ومنه قول الراعي : مجسَّمة العِرنين منقوبة العَصَا عَدُوس السُرَى باقٍ على الخَسْف عودُها والعَدَسانُ والعِداس أيضاً : السَيْر والمشي السريع ، قال : مارِسْ فهذا زمن المِرَاس واعْدِس فإن الجَدّ بالعِدَاس سعد : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان يقول في افتتاح الصلاة : ( لبَّيك وسَعْديك ، والخير في يديك ، والشرّ ليس إليك ) . قلت : وهذا خبر صحيح ، وحاجة أهل العلم إلى معرفة تفسيره ماسَّة . فأما لبَّيك فهو مأخوذ من لَبَّ بالمكان وألَبَّ أي أقام به ، لَبّاً وإلباباً ، كأنه يقول : أنا مقيم في طاعتك إقامة بعد إقامة ، ومجيب لك إجابة بعد إجابة . وأخبرني المنذريّ عن الحَرّانيّ عن ابن السكيت في قوله : ( لبَّيك وسعديك ) ، تأويله إلباباً بعد إلباب أي لزوماً لطاعتك بعد لزوم ، وإسعاداً لأمرك بعد إسعاد . وأخبرني المنذري عن أحمد بن يحيى أنه قال : سَعْدَيك أي مساعدة لك ثم مساعدة وإسعاداً لأمرك بعد إسعاد . وقال ابن الأنباري : معنى سعديك أسعدك الله إسعاداً بعد إسعاد . قال : وقال الفرَّاء : لا واحد للبَّيك وسعديك على صحة . قال : وحنانيك : رحمك الله رحمة بعد رحمة . قلت : وأصل الإسعاد والمساعدة متابعة العبد أمر ربّه . وقال سيبويه : كلام العرب على المساعدة والإسعاد ، غير أن هذا الحرف جاء مثنَّى على سَعْديك ولا فعل له على سَعَد . قلت : وقد قرىء قول الله جل وعزَّ : ( وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُواْ ) ( هود : 108 ) وهذا لا يكون إلاّ من سَعَده الله لا من أسعده ، وبه سُمّي الرجل مسعوداً . ومعنى سَعَده الله وأسعده أي أعانه ووفَّقه . وأخبرني المنذريّ عن أبي طالب النحويّ أنه قال : معنى قولك لبَّيك وسعديك أي أسعدني الله إسعاداً بعد إسعاد . قلت : والقول ما قال أبو العباس وابن السكيت ، لأن العبد يخاطب ربَّه ويذكر طاعته له ولزومه أمره ، فيقول : سعديك كما يقول : لبَّيك أي مساعدة لأمرك بعد مساعدة . وإذا قيل : أسعد الله العبدَ وسَعَده فمعناه : وفَّقه الله لما يرضيه عنه فيَسْعد بذلك سعادة . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا إسعاد في الإسلام ) . وتأويله أن نساء أهل الجاهلية كنّ إذا أُصيبت إحداهن بمصيبة فيمن يَعِزُّ عليها بكته حولاً ، ويُسعدها على ذلك جاراتُها وذوات قراباتها ، فيجتمعن معها في عِداد النياحة وأوقاتها ويتابعنها ويساعدنها ما دامت تنوح عليه وتبكيه ، فإذا أصيب صواحباتها بعد ذلك بمصيبة أسعدتهنّ بعد ذلك ، فنهى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عن هذا الإسعاد . والساعد ساعد الذراع وهو ما بين الزَنْدين والمِرْفَق ، سمّي ساعداً لمساعدته الكف إذا بَطَشَت شيئاً أو تناولته . وجمع الساعد سواعد . وساعد الدَّرّ فيما أخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي : عِرْق ينزل الدَّر منه إلى الضرْع من الناقة . وكذلك العِرْق الذي يؤدّي الدَرّ إلى ثَدْي امرأة يسمَّى ساعداً . ومنه قوله : ألم تعلمي أن الأحاديث في غد وبعد غد يا لُبْنَ ألْبُ الطرائد وكنتم كأُمَ لَبَّةٍ ظَعَن ابنُها إليها فما درّت عليه بساعد قال : رواه المفضل : طعن ابنها بالطاء أي شخص برأسه إلى ثَدْيها كما يقال : طعن هذا الحائط في دار فلان أي شخص فيها . وقال أبو عبيد : قال أبو عمرو : السواعد مجاري البحر التي تَصُبّ إليه الماء ، واحدها ساعد بغير هاء ، وأنشد شمر : تأبّد لَأْيٌ منهمُ فعُتائدهْ فذو سَلَم أنشاجُه فسواعدُهْ والأنشاج أيضاً : مجاري الماء ، واحدها نَشَج . وساعدة من أسماء الأسد معرفة لا ينصرف ، وكذلك أسامة . وسَعِيد المزرعةِ نهرها الذي يسقيها . وقال ابن المظفَّر : السَعْد ضدّ النَحْس ، يقال : يوم سَعْد ويومُ نَحْسٍ . قال : وأربعة منازل من منازل القمر تسمَّى سُعُوداً ، منها سعد الذابح وسعد بُلَعَ وسعد السُعُودِ وسعد الأخبيةِ . وهذه كلها في بُرْجَيِ الدلْو والجَدْي . وقال ابن كُناسة : سعد الذابِح : كوكبان متقاربان سمّي أحدهما ذابحاً لأن معه كوكباً صغيراً غامضاً يكاد يلزَق به فكأنه مكِبّ عليه يَذبحه والذابح أنور منه قليلاً ، قال : وسعد بُلَعَ : نجمان معترضان خفيّان . قال أبو يحيى : وزعمت العرب أنه طلع حين قال الله عزّ وجل : ( ياَأَرْضُ ابْلَعِى مَآءَكِ وَياَسَمَآءُ أَقْلِعِى ) ( هود : 44 ) ويقال : إنما سمّي بُلَع لأنه كأنه لقرب صاحبه منه يكاد أن يبلعه . قال : وسعد السعود : كوكبان ، وهو أحمد السعود ولذلك أضيف إليها . وهو يُشْبه سعد الذابح في مطلعه . وسعد الأخبية : ثلاثة كواكب على غير طريق السعود مائلة عنها ، وفيها اختلاف وليست بخفيّة غامضة ، ولا مضيئة منيرة . سميت سعد الأخْبِية لأنها إذا طلعت خرجت حَشَرَاتُ الأرض وهَوَامُّها . من جِحَرتها ، جُعِلت لها كالأخبية . وفيها يقول الراجز : قد جاء سعد مقبلاً بحَرّه راكدة جنودُه لشرّه فجعل هوامّ الأرض جنود السعد الأخبية وهذه السعود كلها يمانِيَة ، وهي من نجوم الصيف وهي من منازل القمر تطلع في آخر الربيع وقد سكنت رياح الشتاء ولم يأت سلطانُ رياح الصيف ، فأحسن ما تكون الشمس والقمر والنجوم في أيامها ، لأنك لا ترى فيها غَبَرة . وقد ذكرها الذبياني فقال : قامت تَرَاءَى بين سِجْفَيْ كِلَّة كالشمس يوم طلوعها بالأسعُد والسُعُود مصدر كالسعادة ؛ قال : إن طول الحياة غير سُعود وضلالاً تأميل نَيْل الخلود وفي المثل : أوردها سعد وسعد مشتمل يضرب مثلاً في إدراك الحاجة بلا مشقَّة ، أي أوردها الشرِيعة ويوردها بئراً يحتاج إلى أن يَستقي منها بالدُلِيّ . ومثله : أهون السَقْي التشريع . وقال ابن المظفّر : يقال سعِد يَسْعد سَعْد أو سعادة فهو سعيد ، نقيض شقِي . وجمعه السعَداء . ويقال : أسعده الله وأسعد جَدَّه . قلت : وجائز أن يكون سعيد بمعنى مسعود من سَعَده الله ؛ ويجوز أن يكون من سَعِد يَسْعَد فهو سعيد . والسَعْدانُ : نبت له شَوْك كأنه فَلْكة ، يَسْلَنْقِي فتنظر إلى شوكه كالحاً إذا يبِس ، ومنبتِه سهولة الأرض . وهو من أطيب مراعي الإبل ما دام رَطْباً . والعرب تقول : أطيب الإبل ألباناً ما أكل السَعْدان والحُرْبُث . وخلَّط الليث في تفسير السعدان ، فجعل الحَلَمة ثمر السعدان ، وجعل حَسَكاً كالْقُطب ، وهذا كله غلط . القُطْب : شوك غير السعدان يشبه الحَسَك والسَعْدان مستدير شوكه في وجهه . وأمَّا الحَلَمة فهي شجرة أخرى وليست من السَعْدان في شيء وواحدة السَعْدان سَعْدانة . وسَعْدانة الثَدْي : ما أطاف به كالفَلْكة . وقال أبو عبيد : العُقَد التي في أسفل الموازين يقال لها : السعدانات . قال : والسَعْدانة : عُقْدة الشسْع ممَّا يلي الأرض والقِبالُ مثل الزمام بين الإصبع الوسطى والتي تليها ؛ قال ذلك كله الأصمعيّ . وقال أبو زيد : السَعْدانة أيضاً كِرْكِرة البعير ، سمّيت سَعْدانة لاستدارتها . والسعدانة : الحَمَامة أيضاً . وسعدانة الإست : حِتَارها ، وأمَّا قول الهذليّ يصف الظليم : على حَتّ البُرَاية زَمْخَرِيّ الس واعد ظَلَّ في شَرْي طِوال فقد قيل : سواعد الظليم : أجنحته ؛ لأن جناحيه له كاليدين . وقال الباهليّ : السواعد : مجاري المُخّ في العظام . قال : والزمخريّ من كل شيء : الأجوف مثل القَصَب ، وعظام النَعَام جُوف لا مُخَّ فيها . والحتّ السريع ، والبُرَاية ، البقيَّة ، يقول : هو سريع عند ذهاب بُرَايته أي عند انحسار لحمه وشحمه . وقال غيره : الساعدة : خشبة تُنْصَب لتمسِك البَكْرة . وجمعها السواعد . وقال الأصمعيُّ : السواعد : قَصَب الضَرْع . وقال أبو عمرو : هي العروق التي يجيء منها اللبن ، شُبِّهت بسواعد البحر وهي مجاريها . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : السَعِيد : النهر وجمعه سُعُد وأنشد : وكأن ظُعْن الحيّ مُدْبِرة نخل مَوَاقرُ بينها السُعُد قال : السُعُد ههنا : الأنهار واحدها سعيد قال : ويقال لِلَبْنة القميص سعيدة . والسُعْد : نبت له أصل تحت الأرض أسود طيّب الريح . والسُعادَى : نبت آخر . وقال الليث : السُعادى : بنت السُعد . ومن أمثال العرب : مَرْعًى ولا كالسَعدان يريدون أن السعدان من أفضل مراعيهم . والسُعُود في قبائل العرب كثير ، وأكثرها عدداً سعدُ بن زيد مَنَاة بن تميم . ومنها بنو سعد بن بكر في قيس عَيْلان ، ومنها سعد هُذَيم في قُضاعة . ومنها سعد العَشِيرة . وبنو ساعدة في الأنصار . ومن أسماء الرجال سعد ومسعود وسَعِيد وأسعد وسُعَيد وسَعْدان . ومن أسماء النساء سُعَاد وسُعْدَى وسَعِيدة وسَعْدِيَّة وسُعَيْدة . ومن أسماء الرجال مُسْعَدة . والسُعْد : ضرب من التمر ؛ قال أوس : وكأن ظُعْنَ الحيّ مُدْبرة نخل بزارة حَمْلها السُعُد والسَعَادة : رُقعة تزاد في الدَلْو ليتَّسع ساعد المزادة . وتسمَّى زيادة الخفّ وبنائق القميص سعادة . وخرج القوم يتسعَّدون أي يطلبون مراعيَ السعدان . والسَعْدانة : اللّحَمات النابتات من الحلق . قال : جاء على سعدانة الشيخ المُكِلّ يعني الفالوذ . دعس : أبو عبيد : المَدَاعِس : الصُمُّ من الرماح قال : ويقال : هي التي يُدْعَس بها . قال : وقال بعضهم : المِدْعَس من الرماح : الغليظ الشديد الذي لا ينثني ، وقد دَعَسه بالرمح إذا طعنه ، ورُمْح مِدْعَس . وقال الليث : الدَّعْس شدّة الوَطْء . ويقال : دَعَس فلان جاريته دَعْساً إذا نكحها . والمُدَّعَس : مُخْتَبَز المَلِيل ومنه قول الهذليّ : ومُدَّعَسٍ فيه الأنِيض اختفيته بجرداء مثل الوَكْف يكبو غرابها وطريق مِدْعاس ومدعوس ، وهو الذي دَعَسته القوائم ووطأته . وقال أبو عبيد : الدعْس : الأثَر . وفي ( النوادر ) : رجل دَعُوس وعَطوس وقَدُوس ودَقُوس ، كل هذا في الاستقدام في الغَمَرات والحروب . سدع : أهمله الثقات . وقال الليث : رجل مِسْدَع : ماضٍ لوجهه ، نحوُ الدليل المِسْدِع الهادي . وقال ابن دريد : السَدْع : صَدْم الشيء الشيءَ ، سَدَعه سَدْعاً . قال : وسُدِع الرجل إذا نُكب ، لغة يمانية . قلت : ولم أجد لما قال الليث وابن دريد شاهداً من كلام العرب . دسع : يقال : دَسَعَ فلان بقَيْئه إذا رَمَى به ، ودسع البعيرُ بجرّته إذا دفعها بمرَّة إلى فيه . وقال ابن المظفر : المَدْسع : مَضِيق مَوْلِج المَرِيء وهو مَجْرَى الطعامِ في الحَلْق ، ويسمَّى ذلك العظم الدَسِيع ، وهو العظم الذي فيه التَرْقُوتان . وقال سَلاَمة بن جندل : يُرْقَى الدسيعُ إلى هادٍ له تَلِعٍ في جؤجؤ كَمَدَاك الطِيب مخضوب وقال ابن شميل : الدَّسِيع : حيث يَدْسع البعير بجِرَّته ، وهو موضع المرِيء من حَلْقه ، والمَرِيء : مدخل الطعام والشراب . وقال الأصمعي : الدَّسِيع : مَفْرِز العُنُق في الكاهل وأنشد البيت . والعرب تقول : فلان ضخم الدَّسيعة يقال ذلك للرجل الجَوَاد . وقال الليث : الدَّسِيعة : مائدة الرجل إذا كانت كريمة . وقيل معنى قولهم : فلان ضخم الدَّسِيعة أي كثير العطيَّة . سُمِّيت دَسِيعة لدفع المعطي إيّاها مرّة واحدة ، كما يَدْفَع البعيرُ جِرّته دَفْعة واحدة . والدَّسَائع : الرغائب الواسعة . وفي الحديث : ( إن الله تبارك وتعالى يقول يوم القيامة : يابن آدم ألم أحْملك على الخيل ، ألم أجعلك تَرْبَع وتَدْسع ) تَرْبع : تأخذ رُبُعَ الغَنيمة وذلك من فعل الرئيس ، وتَدْسَع : تعطى فتُجزل . وروى ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : الدَّسِيعة : الجَفْنة . وقال الليث : دَسَعْت الجُحْرَ إذا أخذت دِسَاماً من خِرقة فسددته به . قال الليث : دَسع البحرُ بالعنبر ودسر إذا جمعه كالزَبَد ثم يقذفه إلى ناحية فيؤخذ وهو أجود الطيب . وناقة دَيْسَع : ضخمة كثيرة الاجترار في سيرها . قال ابن ميّادة : حملتُ الهوى والرَّحْل فوق شِمِلَّة جُمَاليَّة هوجاءَ كالفحل دَيْسَعِ أي لم تظهر لأنها خفيت في اللحم اكتنازاً . والدَّسيع والدسيعة : العُنُق والقوّة قال الأعور : رأيت دسيعة في الرحل ينبي على دِعَم مخوِّية الفِجَاج الدِّعَم : القوائم ، والفِجاج : ما بين قوائمه .

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR10.255 harf
(باب العين والدال وما يثلثهما) (عدر) العين والدال والراء ليس بشيء. وقد ذُكرت فيه كلمة. قالوا: العدْر([1]) : المطر الكثير. (عدس) العين والدال والسين ليس فيه من اللّغة شيء، لكنّهم يسمُّون الحبَّ المعروفَ عَدَساً. ويقولون: عَدَسْ، زجرٌ للبغال. قال: عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارةٌ *** نَجوتِ وهذا تحملينَ طليقُ([2]) وقوله: *إذا حَمَلْتُ بِزَّتي على عَدَس([3]) * فإنّه يريد البغلة، سمَّاها "عَدَسْ"
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR237 harf
- العدس: الحب المعروف. قال تعالى: ﴿وعدسها وبصلها﴾ [البقرة/61]، والعدسة: بثرة على هيئته، وعدس: زجر للبغل ونحوه، ومنه: عدس في الأرض (يقال: عدس في الأرض: ذهب فيها. انظر: المجمل 3/651)، وهي عدوس (يقال: امرأة عدوس السرى: إذا كانت قوية عليها).
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR4.544 harf
العَدْسُ، بسكون الدال: شدة الوطء على الأَرض والكَدْح أَيضاً. وعَدَس الرجلُ يَعْدِسُ عَدْساً وعَدَساناً وعُدُوساً وعَدَسَ وحَدَسَ يَحْدِسُ: ذهب في الأَرض؛ يقال: عَدَسَتْ به الـمَنِيَّةُ؛ قال الكميت: أُكَلِّفُها هَوْلَ الظلامِ، ولم أَزَلْ أَخا اللَّيلِ مَعْدُوساً إِليَّ وعادِسا أَي يسار إِليَّ بالليل. ورجل عَدُوسُ الليل: قوي على السُّرَى، وكذلك الأُنثى بغير هاء، يكون في الناس والإِبل؛ وقول جرير:
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR31 harf
* ع د س * * العَدَسُ * حب معروف
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR4.309 harf
عدس يعدس عدسا، من حد ضرب: خدم، عن أبي عمرو، ونقله ابن القطع أيضا. وعدس في الأرض يعدس عدسا، بالفتح، وعدسانا، محركة، وعداسا، ككتاب، وهذان عن ابن عباد، وعدوسا، كعقود: ذهب، يقال: عدست به المنية، قال الكميت: أكلفها هول الظلام ولـم أزل أخا الليل معدوسا إلي وعادسا أي يسار إلي بالليل. وعدس المال عدسا: رعاه، عن ابن عباد. والعدس، بالفتح: الحدس، وزنا ومعنى، وهو الذهاب
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR4.515 harf
عَدَسَ فِى الأَرْضِ 1 عَدَسَ فِى الأَرْضِ ذ , (AA, S, O, K,) aor. عَدِسَ , inf. n. عَدْسٌ (AA, O, K) and عَدَسَانٌ and عِدَاسٌ (Ibn-'Abbلd, O, K) and عُدُوسٌ, (O, K,) He went away [or journeyed] into, or in, or through, the country, or land. (AA, S, O, K.) One says, عَدَسَتْ بِهِ المَنِيَّةُ (S, O) i. e. [Death] took him away. (O.) And El-Kumeyt says, أُكَلِّفُهَا هَوْلَ الظَّلَامِ وَلَمْ أَزَلْ
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR547 harf
عَدَسَ عَدَسَ I ( n. ac. عَدْس 1 ), a. Served. b. Pastured, fed, tended ( cattle ). c. Stamped on, trampled, trod. d. ( n. ac. عَدْس 1 , عِدَاْس 23 , عُدُوْس 27 , عَدَسَاْن 36 ) [ Fī ], Journeyed. e. . [ pass. ], Suffered from red pimples. عَدَس عَدَس 4 , a. Lentils. عَدَسَة عَدَسَة 4t , a. A lentil. b. Lentil-shaped glass, lens. c. Red spot, pimple, pustule. d. [ coll. ],
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR13.248 harf
عدس عَدَسَ - يَعْدِسُ - عـَدْس عَدَس - يَعْدِسُ + الكائن (النبت): ينبت على شكل عدس عَدْس: على وزن " فَعْل" من " عَدَسَ - يَعْدِسُ ": اسم نوع معروف من حب البقل، وثمرته قرن مفلطح صغير واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " نمو النبات بحسب شكل الثمرة " عَدَسَ - يَعْدِسُ، عَنَبَ - يَعْنِبُ، تَانَ - يَتِينُ، قَثَأَ - يَقْثَأُ، طَلَحَ - يَطْلَحُ (طَلِح -
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler35 mücavir (46 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. بصل

    1 ortak ayet · Soğan demektir

  2. بقل

    1 ortak ayet · Bakla

  3. فوم

    1 ortak ayet · Ve onun sarmısağı

  4. قثأ

    1 ortak ayet · Ve onun salatalığı

  5. مصر

    1 ortak ayet · Büyük şehir demektir

  6. هبط

    1 ortak ayet · İnin

  7. بوأ

    1 ortak ayet · Bve bye’den dönüşmüştür

  8. غضب

    1 ortak ayet · Kızgınlık

  9. ذلل

    1 ortak ayet · Zeyl etek denektir

  10. نبت

    1 ortak ayet · Bitki

  11. عصي

    1 ortak ayet · İsyan eder

  12. بدل

    1 ortak ayet · Bedr dolunay demektir

Geçtiği ayetler(1)

  1. … لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ …

    Ve onun mercimeğiHani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökعدس
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerفوم, بصل, قثاء, زرع, نبت
Zıt Kökمنن
Çekirdek Özet 1Yere sert basma, zemini sıkı kavrayarak adım atma ve bu kökten türeyen basık yuvarlak daneli bakliyat (mercimek)
Çekirdek Özet 2Zahmetle üretilen, toprağa bağımlı kılan ve aşkın lütuf karşısında alttakini tercih etmeyi temsil eden yerel gıda
Çekirdek Özet 3Yüksek ufuklu ve özgürlükçü bir davanın yerine bedensel ve gündelik tüketim konforunun ikame edilmesi tehlikesi
Kritik Hata RiskiAyetteki talebi masum bir damak tadı veya beslenme çeşitliliği sayıp arkasındaki konforist gerilemeyi gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
عدBir şeyin sınırlarını belirleme, tek tek sayma, ileri doğru aşma veya belirli bir mecrada akıp gitme (örnek kökler: عدد, عدل, عدن, عدو)سHareketin ve baskının zeminle doğrudan temas ederek sürtünmeli, ezici ve basık bir iz bırakacak şekilde somutlaşması; sert basış ve basık yuvarlak taneli bitki

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
عGöz; kaynak, açığa çıkma, görmeBir nesnenin yüzeyde belirginleşmesi, yere ve göze çarpan somut varlığı
دKapı; giriş, geçiş, hareketBir zeminden diğerine geçiş, adım atma ve temas hareketi
سDiken, destek; tutunma, dayanma, sürtünmeZemine saplanma, tutunarak baskı yapma, sürtünme ve ezilme hali
عدسZemine tutunup bastırarak ilerleme ve basık iz bırakmaAyak tabanının veya yük hayvanının yere kuvvetle basması, bu baskı ve sürtünme izine benzeyen basık, yuvarlak taneli tohum

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamYere sertçe ve hızla basarak yürümek (şiddetü’l-vat’i ‘ale’l-ard); binek hayvanını (özellikle katırı) sürmek için çıkarılan ses ve toprakta yetişen basık taneli bilinen mercimek bitkisi
Cahiliye şiiri kullanımıCahiliye ve erken dönem şairlerinden el-Kümeyt b. Zeyd bir beytinde gece yürüyüşüne katlanma ve sert adım atma anlamında bu kökü zikreder: أُكَلِّفُها هَوْلَ الظلامِ، ولم أَزَلْ / أَخا اللَّيلِ مَعْدُوساً إِليَّ وعادِسا
Erken Arapça kullanımİbnü’l-Müferriğ’in binek katırına hitaben söylediği ve darb-ı mesel haline gelen beytinde geçer: عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارةٌ / نَجوتِ وهذا تحملينَ طليقُ

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

Sami etimolojik katman

Arapça عدس kökü, genel Sami dil ailesinde özellikle tarımsal bir ürün olan mercimeği ifade eden ortak ve kadim bir leksikal tabana dayanır. İbranicede ‘adaşîm (עֲדָשִׁים), Süryanicede ‘aşşe (‘adşe / ܥܕܫܐ) ve Akadcada adişu biçimlerinde görülen sözcük, Yakındoğu’nun neolitik tarım devriminden itibaren temel besin kaynaklarından biri olan basık, yuvarlak taneli mercimeği (Lens culinaris) temsil eder. Fonetik açıdan kökün ilk harfi olan boğaz sesi ayn ve diş-damak ünsüzleri dâl ile sîn, merkezi ve güneybatı Sami dillerinde yüksek bir ses örtüşmesi gösterir. Anlamsal çekirdekte bir yandan sert kabuklu, basık ve yuvarlak bir tohum tasviri korunurken, Arapçada kök aynı zamanda binek hayvanını sürme (seslenme) ve ayakları yere sertçe vurarak yürüme gibi somut eylemlerle genişlemiştir.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönBasık yuvarlak tohum ve yere sert basarak yol almaMaddi mercimek tanesi ile sertçe adım atma ve binek sürme eylemi arasındaki morfolojik bütünlükGüçlü
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ‘adaşîm, Süryanice ‘aşşe, Akadca adişuBütün kadim Sami kollarında mercimek bakliyatının ortak adı olarak süreklilik gösterirKesin
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıSami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda düzenli bir izomorph bağı tespit edilememiştirVeri bulunamadı

Kaynak HALOT, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
عدسAnlamlıSert basma ve mercimekYere kuvvetle basmak, katır sürmek ve basık taneli bakliyatHedef kök; Kur'an'da geçer
عسدAnlamlıBükmek ve germekİpi veya yayı sertçe büküp germek, sertleştirmekKur'an'da geçmez; gerilim ve sertlik ilişkisi
دعسAnlamlıÇiğnemek ve ezmekAyak altında şiddetle ezmek, yolu çokça yürüyerek çiğnemekKur'an'da geçmez; sert basma ile anlamdaşlık
دسعAnlamlıDışarı fırlatmak, kusmakBoğazdan veya içten bir şeyi zorla dışarı atmak, devenin geviş çıkarmasıKur'an'da geçmez; içten gelen tazyik hareketi
سعدAnlamlıUğurlu ve kutlu olmak, yardımBaht açıklığı, mutluluk, iyilik ve ilahi destekKur'an'da geçer; zahmetin zıddı kutluluk hali
سدعAnlamlıBoyun eğdirmek, yöneltmekBirini istemediği bir işe yöneltmek veya bir şeyi yere vurmakKur'an'da geçmez; zemine yönelme payı

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
عدسMerkezToprak mahsulü bakliyatYerde yetişen, emekle toplanan ve basık taneli basit taneli bakliyatKur'an'da alttakini üsttekine değişme bağlamındaki bitki
فومKomşuToprak mahsulü gıdaHububat veya sarımsak cinsi temel tahıl ürünüMercimekle birlikte talep edilen toprak gıdası
بصلKomşuKatmanlı sebzeToprak altında yetişen, katmanlı ve keskin kokulu soğanMercimek gibi düşük profilli tarımsal arzu nesnesi
قثاءKomşuBostan ürünüToprak üstünde yayılan, sulu ve lifli acur cinsi sebzeTarlada emek ve su isteyen gündelik besin
زرعKomşuEkin ve tarım faaliyetiToprağa tohum atıp mahsul yetiştirme genel eylemiBakliyat ve sebzelerin üretildiği genel ziraat süreci
مننZıtZahmetsiz ilahi lütufEmeksiz, doğrudan ihsan edilen yüksek ve temiz rızıkTarlaya ve ziraata bağımlı kılan mercimeğin zıddı olan kudret helvası

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaعدسMercimek; sert basışBasık yuvarlak taneli bakliyat ve zemine sert temasKesin
LatinceLensMercimek; mercekBasık disk biçimli tohum; fizikteki optik mercek kavramının da kökenidirKesin
İngilizceLentilMercimekBaklagillerden elde edilen küçük disk şeklinde tohum; eylem yönünü taşımazKesin
AlmancaLinseMercimek; mercekHem botanik türünü hem de çift dışbükey optik camı karşılarKesin
FransızcaLentilleMercimek; mercekBitkisel ürünü ve disk biçimli mercekleri adlandırırKesin

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
وَعَدَسِهَاTopraktan biten bilinen mercimek tanesiİsrailoğullarının ilahi lütuf olan bıldırcın eti ve kudret helvasına karşı tarlada zahmetle biten alt derece gıdaları tercih etmesi bağlamı (Bakara 2:61)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİlahi nimet ve şükür bahsiZahmetsiz ihsanı bırakıp yeryüzü meşakkatiyle üretilen gıdayı tercih etmenin ahlaki ve ontolojik alçalma boyutuNimetin kadrini bilmeyip aşağı olanı üstün olana tercih etme (istibdâl)
FıkıhZiraat, zekât ve gıda hükümleriBakliyat türlerinin zekâta tabi hububat ve bakliyat kapsamına girip girmediği tartışmasıDüşük maliyetli ve temel depolanabilir gıda maddesi
TefsirBakara Suresi 61. ayetin tefsiriİsrailoğullarının çöl özgürlüğü ve aşkın rızık yerine Mısır'daki yerleşik kölelik konforuna ve sebze bahçelerine dönme arzusuDeğersiz olanı (el-ednâ) hayırlı ve yüce olana (el-hayr) değişme psikolojisi
HadisRivayetlerdeki adese ve tıbbi anlatımlarRivayetlerde mercimeğin kalp inceliği ve tevazu sağladığına dair nakillerin sıhhat tenkidi ile Ebu Leheb'in ölümüne sebep olan ölümcül veba çıbanı (adese) kullanımıÖlümcül kabarcık çıbanı veya alçakgönüllülük sembolü sade gıda

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid ve tevekkülNimet hiyerarşisinde aşağı kaymaİmtihan ve şükürZahmetsiz ilahi lütfu terk edip bedensel iştah için toprağa köleleşme riskiKesin
İlmiBotanik ve ziraatBaklagiller familyasından tohumTemel protein ve gıda kaynağıİnsanlık tarihinin en eski kültür bitkilerinden biri olarak dayanıklı besinGüçlü
SiyasiBağımsızlık ve egemenlikBağımlılık ve esaret konforuToplumsal motivasyon kırılmasıÖzgürlük mücadelesinin getirdiği zorlukları terk edip yerleşik ve esir bir düzenin mutfağını istemekGüçlü
İktisadiÜretim ve tüketim modeliYerel tarımsal emek ürünüDüşük maliyetli geçimlik ekonomiKatma değeri düşük, doğrudan toprağa bağlı ve yoğun emek isteyen geçim maddesiKesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerGeometrik disk formu ve optik odaklanmaMercimeğin iki yüzü dışbükey basık yuvarlak morfolojisi, optik fizikte ışığı kırarak tek noktada toplayan mercek (lens) sisteminin doğrudan yapısal eşdeğeridirGüçlü
Beşeri bilimlerTercih gerilemesi ve konfor tuzağıSosyoloji ve psikolojide bireylerin veya kitlelerin riskli bir özgürleşme yerine, güvenceli ve asgari bir biyolojik tatmin düzeyine razı olarak geriye düşmesiGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü ve ayetteki mercimek kelimesini yalnızca sıradan bir botanik terim veya masum bir yemek tarifi listesi olarak görmek
Kur'an içi daha geniş anlamBir toplumun yüksek ideallerini, özgürlük davasını ve aşkın rızkı bırakıp gündelik mide konforu için geriye dönme temayülünün sembolik ifadesi
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAyette kınanan tutumun besin çeşidi değil, o besin üzerinden açığa çıkan köle ruhluluk ve değerleri aşağıya yuvarlama hastalığı olduğunu kavramamak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Bir kavmin zihniyet çöküşünü, en alt düzeydeki tarımsal ürün talebi üzerinden somutlaştırarak insan doğasındaki konforist sapmayı gösterdiği için
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İsrailoğullarının çölde yaşadığı ruhsal kırılmaları, nimet nankörlüğünü ve Mısır'daki esarete geri dönme arzusunu tasvir eden ayetlerde
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Kur'an'ın sebze veya bakliyat tüketimini kınadığı zannını bertaraf eder; eleştirilenin gıda türü değil, hayırlı olanı bayağı olana feda etme ahlakı olduğunu ortaya koyar

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamYere sertçe ve sürtünerek basmak, zemine temas eden basık yuvarlak taneli mercimek bitkisi.
  • Soyut anlamZahmetli ve alt seviyedeki bir tatmin uğruna yüksek ideallerden ve ilahi ihsandan feragat etme hali.
  • Sistematik karşılıkİnsanın aşkın hürriyet ve geniş ufuk yerine, toprağa ve yerleşik alışkanlıklara bağımlı kılan asgari konfora razı olması.
  • LaTeX modeliT(H→L)  ⟺  V(L)>V(H)buradaH≻L
  • LaTeX açıklamasıModelde H yüksek ve aşkın nimeti, L ise toprağa bağlı alt düzey faydayı temsil eder. Normal aksiyom H'nin L'ye üstünlüğü (H≻L) iken, bireyin veya toplumun algıladığı sübjektif değer fonksiyonunda V(L)>V(H) yanılsaması oluştuğunda, üst olandan alt olana doğru bir gerileme ve dönüşüm (T(H→L)) kaçınılmaz hale gelir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ع