عول
ع - و - ل
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 11 sözlük
Bir şeyi çakmak için kullanılan taş balyozdur. Ağırlık, darlık, sıkıntı içinde olmak anlamlarına gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bir şeyi çakmak için kullanılan taş balyozdur. Ağırlık, darlık, sıkıntı içinde olmak anlamlarına gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.619 harfباب العين واللام وواي معهما
ع ل و، ع و ل، ع ي ل، ل ع و، و ع ل، ل و ع، ل ي ع، و ل ع، ي ع ل مستعملات
علو:
العُلُوٌّ للهِ سبحانَه وتَعَالَى عن كلِّ شيء فهو أعلى وأعظم مما يُثْنَى عليه، لا إله إلا الله وحده لا شريك له.
والعلو: أصل البناء. ومنه العَلاءُ والعُلُوّ، فالعَلاءُ الرِّفْعَةُ، والعُلُوُّ العظمة والتجبّر.
يقال: علا مَلِكٌ في الأرض أي: طغَى وتعظّم. قال الله عزّ وجلّ: "إنّ فِرْعَوْنَ عَلا في
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.543 harfالعَوْلُ والعَوْلَةُ: رفعُ الصَوت بالبكاء، وكذلك العَويلُ. تقول منه: أعْوَلَ. وفي الحديث: المُعْوَلُ عليه يُعذَّبُ. وأعْوَلَتِ القوسُ: صَوَّتَتُ. أبو زيد: عَوَّلْتُ عليه: أدْلَلْتُ عليه دَالَّةً وحملت عليه. يقال: عَوِّلْ عليّ بما شئت، أي استعن بي، كأنه يقول: احمِلْ عليَّ ما أحببتَ. وماله في القوم من مُعَوَّلٍ، والاسم العِوَلُ. قال تأبَّطَ شرّاً:
لَكِنَّما عِوَلي إن كنتُ ذا عِـوَلٍعلى بَصيرِ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok24.840 harfباب العين واللام
علي ، عول ، لعا ، لوع ، ولع ، وعل ، عيل .
علا ( على ) : قال الحسن البصري ومسلم البَطِين في قول الله جلّ وعزّ : ( يُفْلِحُ الْكَافِرُونَ تِلْكَ الدَّارُ الاَخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لاَ يُرِيدُونَ عُلُوّاً فِى الاَرْضِ وَلاَ فَسَاداً وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ ) ( القَصَص : 83 ) قال : العلُوّ : التكبّر في الأرض . وقال الحسن : الفساد : المعاصي . وقال مسلم : الفساد : أخذ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR990 harf- عاله وغاله يتقاربان. العول يقال فيما يهلك، والعول فيما يثقل، يقال: ما عالك فهو عائل لي (انظر: المجمل 3/639)، ومنه: العول، وهو ترك النصفة بأخذ الزيادة. قال تعالى: ﴿ذلك أدنى ألا تعولوا﴾ [النساء/3]، ومنه: عالت الفريضة: إذا زادت في القسمة المسماة لأصحابها بالنص، والتعويل: الاعتماد على الغير فيما يثقل، ومنه: العول وهو ما يثقل من المصيبة، فيقال: ويله وعوله (قال الأزهري: وأما قولهم: ويله وعوله، فإن
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR901 harfع و ل
إنما الدنيا دول ليس عليها معول.
قال: ويقال: أعليّ تعوّل بكثرة الصّياح وبكلبك النبّاح إذا استعان عليه بغيره.
ويقال: عوّل على السفر إذا وطن نفسه عليه.
ويقال: عوّل به وعليه.
ولا يعولنك هذا الأمر: من عاله إذا غلبه.
ويقال: عيل صبره " وعيل ما هو عائله ".
قالت الخنساء: ويكفي العشيرة ما عالها وأعولت المرأة والقوس.
وكأن رنينها عولة ثكلى.
ولفلانة عويل
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR15.903 harfالعَوْل: المَيْل في الحُكْم إِلى الجَوْر. عالَ يَعُولُ عَوْلاً: جار ومالَ عن الحق. وفي التنزيل العزيز: ذلك أَدْنَى أَن لا تَعُولوا؛ وقال:
إِنَّا تَبِعْنا رَسُولَ الله واطَّرَحوا
قَوْلَ الرَّسول، وعالُوا في المَوازِين
والعَوْل: النُّقْصان. وعال المِيزانَ عَوْلاً، فهو عائل: مالَ؛ هذه عن اللحياني. وفي حديث عثمان، رضي الله عنه: كتَب إِلى أَهل الكوفة إِني لسْتُ بميزانٍ لا أَعُول
(* قوله «لا أعول» كتب
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.797 harfعال، في الحكم: جار ومال عن الحق. عال الميزان: نقص وجار، أو زاد، أو ارتفع أحد طرفيه عن الآخر، أو مال، وهذا عن اللحياني، قال:
إنا تبعنا رسول اللـه واطـرحـوا قول الرسول وعالوا في الموازين ومنه قول عثمان رضي الله تعالى عنه، كتب إلى أهل الكوفة: لست بميزان لا أعول. أي لا أميل عن الاستواء والاعتدال، وبه فسر أكثرهم قوله تعالى: ذلك أدنى أن لا تعولوا أي ذلك أقرب أن لا
عال، في الحكم: جار ومال عن الحق. عال الميزان: نقص وجار، أو زاد، أو ارتفع أحد طرفيه عن الآخر، أو مال، وهذا عن اللحياني، قال: إنا تبعنا رسول اللـه واطـرحـوا قول الرسول وعالوا في الموازين ومنه قول عثمان رضي الله تعالى عنه، كتب إلى أهل الكوفة: لست بميزان لا أعول. أي لا أميل عن الاستواء والاعتدال، وبه فسر أكثرهم قوله تعالى: ذلك أدنى أن لا تعولوا أي ذلك أقرب أن لا تجوروا وتميلوا. يعول عولا، ويعيل عيلا، فهو عائل. وعال أمرهم: اشتد وتفاقم، يقال: أمر عال وعائل: أي متفاقم، على القلب، وقول أبي ذؤيب: فذلك أعلى منك فقدا لأنه كريم وبطني للكرام بعيج إنما أراد أعول أي أشد، فقلب، فوزنه على هذا أفلع. عال الشيء فلانا يعوله عولا: غلبه وثقل عليه وأهمه، قاله الفراء، ومنه قراءة ابن مسعود: ولا يعل أن يأتيني بهم جميعا معناه: لا يشق عليه ذلك، ويقال: لا يعلني، أي لا يغلبني، وقالت الخنساء: ويكفي العشيرة ما عالها وإن كان أصغرهم مولدا
عالت، الفريضة في الحساب، تعول عولا: زادت، قال اللحياني: ارتفعت، زاد الجوهري: وهو أن تزيد سهاما فيدخل النقصان على أهل الفرائض، قال أبو عبيد: أظنه مأخوذا من الميل، وذلك أن الفريضة إذا عالت فهي تميل على أهل الفريضة جميعا فتنقصهم، ومنه حديث مريم: وعال قلم زكريا، أي ارتفع على الماء. وعلتها أنا وأعلتها، بمعنى، يتعدى ولا يتعدى، كما في الصحاح، وروى الأزهري عن المفضل أنه أتي في ابنتين وأبوين وامرأة، فقال: صار ثمنها تسعا، قال أبو عبيد: أراد أن السهام عالت حتى صار للمرأة التسع، ولها في الأصل الثمن، وذلك أن الفريضة لو لم تعل كانت من أربعة وعشرين، فلما عالت صارت من سبعة وعشرين، فللابنتين الثلثان ستة عشر سهما، وللأبوين السدسان ثمانية أسهم، وللمرأة ثلاثة، وهذه ثلاثة من سبعة وعشرين، وهو التسع، وكان لها قبل العول ثلاثة من أربعة وعشرين، وهو الثمن، وهذه المسألة تسمى المنبرية، لأن عليا رضي الله تعالى عنه سئل عنها وهو على المنبر فقال من غير روية: صار ثمنها تسعا، لأن مجموع سهامها واحد وثمن واحد، فأصلها ثمانية والسهام تسعة، وقد مر ذكرها في: ن-ب-ر. عال فلان عولا وعيالة، ككتابة، وعؤولا، بالضم، كثر عياله، كأعول وأعيل، على المعاقبة، وبه فسر قوله تعالى: ذلك أدنى أن لا تعولوا أي: أدنى لئلا يكثر عيالكم، وهو قول عبد الرحمن بن زيد بن أسلم، قال الأزهري: وإلى هذا القول ذهب الشافعي، قال: والمعروف: عال الرجل يعول: إذا جار، وأعال يعيل: إذا كثر عياله. وقال الكسائي: عال الرجل يعول: إذا افتقر، قال: ومن العرب الفصحاء من يقول: عال يعول: إذا كثر عياله، قال الأزهري: وهذا يؤيد ما ذهب إليه الشافعي في تفسير الآية، لأن الكسائي لا يحكي عن العرب إلا ما حفظه وضبطه، قال: وقول الشافعي نفسه حجة، لأنه رضي الله تعالى عنه عربي اللسان فصيح اللهجة، قال: وقد اعترض عليه بعض المتحذلقين فخطأه، وقد عجل ولم يتثبت فيما قال، ولا يجوز للحضري أن يعجل إلى إنكار ما لا يعرفه من لغات العرب. وفي حديث القاسم بن مخيمرة: إنه دخل بها وأعولت، أي ولدت أولادا، قال ابن الأثير: الأصل فيه أعيلت، أي صارت ذات عيال، وعزا هذا القول إلى الهروي، وقال: قال الزمخشري: الأصل فيه الواو، يقال: أعال وأعول: إذا كثر عياله، فأما أعيلت فإنه في بنائه منظور إلى لفظ عيال لا أصله، كقولهم: أقيال وأعياد. وتقول العرب: ماله عال ومال، فعال: كثر عياله، ومال: جار في حكمه. وعال عياله عولا وعؤولا، كقعود، وعيالة، بالكسر: كفاهم معاشهم، قاله الأصمعي، قال غيره: مانهم، وقاتهم، وأنفق عليهم، ويقال: علته شهرا: إذا كفيته معاشه، وقيل: إذا قام بما يحتاجون إليه من قوت وكسوة وغيرهما، وفي الحديث: كانت له جارية فعالها وعلمها، أي أنفق عليها، وفي آخر: وابدأ بمن تعول، أي بمن تمون وتلزمك نفقته في عيالك، فإن فضل شيء فليكن للأجانب، وقال الكميت: كما خامرت في حضنها أم عامر لدى الحبل حتى عال أوس عيالها ويروى غال بالغين، وقال أمية: غذوتك مولودا وعلتك يافعا تعل بما أجني عليك وتنهل
كأعالهم وعيلهم. وأعول الرجل: رفع صوته بالبكاء والصياح، كعول تعويلا، قاله شمر. والاسم العول والعولة والعويل، وقد تكون العولة: حرارة وجد الحزين والمحب من غير نداء ولا بكاء، قال مليح الهذلي: فكيف تسلبنا ليلى وتكندنـا وقد تمنح منك العولة الكند وقد يكون العويل صوتا من غير بكاء، ومنه قول أبي زبيد: للصدر منه عويل فيه حشرجة أي زئير كأنه يشتكي صدره، وفي حديث شعبة: كان إذا سمع الحديث أخذه العويل والزويل حتى يحفظه، وأنشد ثعلب لعبيد الله بن عبد الله بن عتبة: زعمت فإن تلحق فضن مبرز جواد وإن تسبق فنفسك أعول أراد فعلى نفسك أعول، فحذف وأوصل. قال أبو زيد: يقال: أعول عليه إذا أدل عليه دالة وحمل عليه، كعول، يقال: عول علي بما شئت، أي استعن بي، كأنه يقول: احمل علي ما أحببت. قال أبو زيد أيضا: أعول فلان: إذا حرص، كأعال وأعيل، فهو معول ومعيل، وبه فسر بعضهم قول أبي كبير الهذلي: فأتيت بيتا غير بـيت سـنـاخة وازدرت مزدار الكريم المعول أعولت القوس: صوتت، كما في المحكم والعباب، وصحفه بعضهم فقال: الفرس، ومثله وقع في نسخة اللسان. وعيل عوله: ثكلته أمه. عيل صبري، غلب، قال أبو طالب: ويكون بمعنى رفع وغير عما كان عليه، من قولهم: عالت الفريضة: إذا ارتفعت، وفي حديث سطيح: فلما عيل صبره، أي غلب، فهو معول، كمقول، قال الكميت: وما أنا في ائتلاف ابني نزار بملبوس علي ولا مـعـول أي لست بمغلوب الرأي، وقول كثير: وبالأمس ما ردوا لبين جمالهم لعمري فعيل الصبر من يتجلد يحتمل أن يكون أراد عيل على الصبر، فحذف وعدى، ويحتمل أن يجوز على قوله: عيل الرجل صبره، قال ابن سيده: ولم أره لغيره، كعال فيهما، يقال: عال عوله، وعال صبري، الأخير نقله اللحياني، عن أبي الجراح، قال: فجاء به على فعل الفاعل. وعيل ما هو عائله، أي غلب ما هو غالبه، قال الجوهري: يضرب لمن يعجب من كلامه ونحوه، ونص الجوهري: أو غير ذلك، قال: وهو على مذهب الدعاء، قال النمر بن تولب: وأحبب حبيبك حبا رويدا فليس يعولك أن تصرما وقال ابن مقبل يصف فرسا: خدى مثل خدي الفالجي ينوشني بسدو يديه عيل ما هو عائلـه وهو كقولك للشيء يعجبك: قاتله الله، وأخزاه الله. والعول: كل ما عالك من الأمر، أي أهمك، كأنه سمي بالمصدر. العول أيضا: المستعان به في المهمات. أيضا: قوت العيال. وعول عليه معولا: اتكل واعتمد، عن ثعلب، وبه فسر قوله: فهل عند رسم دارس من معول على أنه مصدر عول، أي اتكل، كأنه قال: إنما راحتي في البكاء فما معنى اتكالي في شفاء غليلي على رسم دارس لا غناء عنده عني? فسبيلي أن أقبل على بكائي، وقيل: المعول هنا: مصدر عولت بمعنى أعولت، أي بكيت، فيكون معناه: فهل عند رسم دارس من إعوال وبكاء. والاسم، العول، كعنب، يقال: هو عولي، أي عمدتي، قال تأبط شرا: لكنما عولي إن كنت ذا عـول على بصير بكسب المجد سباق
قرأت في شرح قصيدة: تأبط شرا للمفضل الضبي ما نصه: أبو عكرمة روى: عولي بكسر العين في اللفظتين جميعا، وغير أبي عكرمة روى عولي بفتح العين والواو جميعا، كلتا اللفظتين رواهما هكذا، وهذه رواية أحمد بن عبيد جعلهما مصدرين، ومن كسرهما جعلهما جمع عولة، كبدرة وبدر، يقول: لو أني بكيت على أحد بكيت على هذا الذي هذه صفته، بصير بكسب المجد إلخ. وعيلك، ككيس، وعيالك، مثل كتاب: من تتكفل بهم وتعولهم، واوية يائية، ولذا أعادها المصنف في ع-ي-ل، أيضا، وقال ابن بري: العيال ياؤه منقلبة عن واو، لأنه من عالهم يعولهم: إذا كفاهم معاشهم، وكأنه في الأصل مصدر وضع على المفعول، ج: عالة، عن كراع، قال ابن سيده: وعندي أنه جمع عائل على ما يكثر في هذا النحو، وأما فيعل فلا يكسر على فعلة البتة، وأصل العيل عيول، فأدغم، وفي حديث حنظلة الكاتب: فإذا رجعت إلى أهلي دنت مني المرأة وعيل أو عيلان. وقد تقع على الجماعة، ومنه الحديث: رجل يدخل على عشرة عيل وعاء من طعام، يريد على عشرة أنفس يعولهم، فقال: عشرة عيل، ولم يقل: عيايل. يقال: نسوة عيايل، ومنه حديث ذي الرمة ورؤبة في القدر: أترى الله عز وجل قدر على الذئب أن يأكل حلوبة عيايل عالة ضرائك. وعيلهم: صيرهم عيالا، أو أهملهم، قال: لقد عيل الأيتام طعنة ناشره والمعول، كمنبر: الحديدة ينقر بها الجبال، وقال الجوهري: الفأس العظيمة التي ينقر بها الصخر، والجمع معاول. والعالة: النعامة، عن كراع، فإما أن يعني به هذا النوع من الحيوان، وإما أن يعني به الظلة، لأن النعامة أيضا: الظلة وهو الصحيح. العالة: شبه الظلة يستتر بها من المطر، مخففة اللام. قد عول تعويلا: اتخذها، ونص الصحاح: تقول منه: عولت عالة: بنيتها، قال عبد مناف بن ربع الهذلي: فالطعن شغشغة والضرب هيقعةضرب المعول تحت الديمة العضدا قال ابن بري: الصحيح أن البيت لساعدة بن جؤية الهذلي. قلت: وهكذا قرأته في ديوان شعر الهذليين في قصيدة لساعدة، وقال شارحه السكري: المعول: الذي يبني العالة، وهو أن يقطع الشجر فيستظل به من المطر. عول عليه وبه: أي استعان به. وعليه المعول: أي المتكل. والاسم العول، كعنب، وقد مر شاهده من قول تأبط شرا. يقال: ما له كال ولا مال أي شيء يقال أيضا: ماله عال ومال: دعاء عليه فعال أي كثر عياله، ومال: جار في حكمه. ويقال للعاثر: عا لك عاليا، كقولهم: لعا لك عاليا يدعى له بالإقالة، وفي التهذيب: دعاء له بأن ينتعش، وأنشد ابن الأعرابي: أخاك الذي إن زلت النعل لم يقل تعست ولكن قال عا لك عالـيا والمعاول والمعاولة: قبائل من الأزد، والنسبة إليهم معولي بفتح الميم، كذا قيده ابن السمعاني، وبه جزم أبو علي الجياني، وقيده ابن نقطة بالكسر، وصوبه ابن الأثير، وهم بنو معولة بن شمس بن عمرو بن غالب بن عثمان بن نصر بن زهران بن كعب بن الحارث بن كعب بن عبد الله بن مالك بن نصر بن الأزد، منهم غيلان بن جرير المعولي البصري، تابعي عن أنس، وعنه قتادة وشعبة، ثقة. وقال الشاعر يصف حماما: وإذا دخلت سمعت فيها رنة لغط المعاول في بيوت هداد
قال الجوهري: معاول وهداد: حيان من الأزد. وسبرة بن العوال، كشداد: رجل معروف. وخارجة بن عوال الردماني: شهد فتح مصر مع عبد الله بن عمرو، هكذا في النسخ، والصواب مع عمرو بن العاص، كما هو نص العباب، ومن موالي خارجة هذا يزيد بن ثور بن زياد بن ثمامة: من المحدثين، وبنو ردمان من رعين. في الصحاح: عول: كلمة مثل ويب، يقال: عولك: وعول زيد وعول لزيد، قال شيخنا: وهذا صريح في أن عول يستعمل بمعنى ويل مطلقا على جهة الأصالة، والذي في شرح التسهيل، لمصنفه أنه لا يستعمل إلا تابعا لويل، وصرح به غيره، ووافقه أبو حيان وغيره من شراح التسهيل، وهو الذي اقتصر عليه الجلال في همع الهوامع، انتهى. قلت: وهو نص سيبويه في الكتاب، قال: وقالوا: ويله وعوله، لا يتكلم به إلا مع ويله، وقال الأزهري: وأما قولهم: ويله وعوله فإن العول والعويل: البكاء، وقال أبو طالب: النصب في قولهم: ويله وعوله على الدعاء والذم، كما يقال: ويلا له، وترابا له. واعتول أي بكى، مثل: عول وأعول، قال ذو الرمة: له أزمل عند القذاف كأنـه نحيب الثكالى تارة واعتوالها وأعال الرجل: افتقر، وأيضا: صار ذا عيال. وعوال، كغراب: حي من بني عبد الله بن غطفان، قال الحصين بن الحمام المري: وجاءت جحاش قضها بقضيضها وجمع عوال مـا أدق وألأمـا عوال: موضعان. ومما يستدرك عليه: العواويل: جمع عوال، مصدر عول: إذا بكى، وحذف الشاعر ياءه ضرورة فقال: تسمع من شذانها عواولا وفي الحديث: المعول عليه يعذب أي الذي يبكى عليه من الموتى، ويروى كمحمد، والمعنى واحد. والمعول، كمحسن: الذي يعول بدلالة أو منزلة، وقيل: هو الذي يحمل عليك بدالة، وبه فسر قول أبي كبير الهذلي أيضا. وقال يونس: لا يعول على القصد أحد: أي لا يحتاج. والمعول، كمحمد: المستغاث والمعتمد. وقد يستعار العيال للطير والسباع وغيرهما من البهائم، قال الأعشى: وكأنما تبع الصوار بشخصها فتخاء ترزق بالسلي عيالها وأنشد ثعلب في صفة ذئب وناقة عقرها له: فتركتها لعـيالـه جـزرا عمدا وعلق رحلها صحبي ورجل معيل، كمحمد ومكرم: ذو عيال، قلبت الواو ياء للخفة، وقول أمية ابن أبي الصلت: سلع ما ومثله عشر مـا عائل ما، وعالت البيقورا أي أن السنة الجدبة أثقلت البقر بما حملت من السلع والعشر، وقد ذكر في ب-ق-ر. والعويل: الضعيف، وقد سموا حبلا من حبال السفينة بذلك. والعوالة: الاحتياج والتطفل.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR18.621 harfعَالَ عِيَالَهُ
1 عَالَ عِيَالَهُ ذ , (S, Mgh, O, Msb, * K, TA,) aor. يَعُولُ, (S, O, Msb,) inf. n. عَوْلٌ (S, O, Msb, K) and عِيَالَةٌ (S, O, K) and عُوُولٌ; (K;) He fed, nourished, or sustained, his family, or household, (S, Mgh, O, Msb, * K, [in the Msb, اليَتِيمَ, the orphan,]) and expended upon them: (S, Mgh, O:) or he supplied them with what they needed of food and clothing and other
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.843 harfعَالَ
عَالَ ( w ) U ( n. ac. عَوْل 1 , عِيَالَة [ 23tI ] , عُؤُوْل [ 27 ] ),
a. Maintained, supported, nourished; succoured ( orphan ).
b. ( n. ac. عَوْل 1 , عِوَاْل 23tI ), Had a numerous family.
c. Became poor.
d. ( n. ac. عَوْل 1 ) [ Fī ], Acted unjustly, wrongfully in.
e. I , U ( n. ac. عَوْل 1 , عَيْل [ عَوْل 1I ]), Inclined to one side ( balance ).
f. [ Fī ], Exceeded,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR36.691 harfعول
عَالَ - يَعُولُ - عائِل - عائِلاً - عِيْلَة
عَالَ - يَعُوْلُ + الكائن: يتعاسر ويحتاج ويفتقر ويُقَصِّر عن النفقة: يُقَصِّر في النفقة على أهله لكثرتهم نسبة لما يقدر عليه من النفقة
عَائِل: اسم فاعل صفة مشبهة من " عَالَ - يَعُوْلُ ": من له أهْلٌ كُثُر، يُطْلَبُ منه رزقهم وكسوتهم وسكنهم، وهو مُقَصِّر وغير القادر على الوفاء بذلك
عائِلاً: حال من
Sîgalar(1)
Mücavir kökler14 mücavir (21 toplam)
- نكح
1 ortak ayet · Nikah
- ربع
1 ortak ayet · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
- يتم
1 ortak ayet · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
- ثني
1 ortak ayet · Sena yaka demektir
- عدل
1 ortak ayet · Denk tutuyorlar
- قسط
1 ortak ayet · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
- ثلث
1 ortak ayet · Sülle çokluk demektir
- طيب
1 ortak ayet · İyi
- نسو
1 ortak ayet · Kadınlar
- يمن
1 ortak ayet · Sağ yandır
- خوف
1 ortak ayet · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
- دنو
1 ortak ayet · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
Geçtiği ayetler(1)
… فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا
ZorlanırsınızEğer yetim kızların haklarını gözetemeyeceğinizden korkarsanız; size helal olan diğer kadınlardan ikişer, üçer ve dörder olmak üzere nikahlayın. Şayet aralarında adalet yapamayacağınızdan endişe ederseniz; o zaman, bir tane. Veya sağ ellerinizin sahip oldukları. Bu adaletten sapmamanıza daha uygundur.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عول |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | İlletli (ecvef-vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جور, ميل, ثقل, كفل |
| Zıt Kök | عدل |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır bir yükün dengeyi bozması, terazinin veya hükmün bir tarafa eğrilip haddi aşması |
| Çekirdek Özet 2 | Adaletten sapma, ölçüyü ve dengeyi bozarak başkasına veya kendine taşıyamayacağı haksız yük bindirme |
| Çekirdek Özet 3 | Taşıma kapasitesini aşan yükümlülüklerin denge ve adaleti sarsması, istinat ve güvence arayışı |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki tekil kullanımını yalnızca ekonomik geçim sıkıntısına veya çok çocukluluğa indirgeyip adalet ve denge merkezli ahlaki-hukuki sapma anlamını göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عو | Doğrultudan sapma, bükülme, ses çıkarma veya dönerek yönelme hareketi; عوج (eğrilik), عود (dönüp gelme), عوذ (sığınma/yönelme), عور (açıklık/bozulma), عوق (alıkoyma/yolundan çevirme), عوم (yüzme/dalgalanma) ve عون (destek verme/yük alma) köklerinde olduğu gibi doğrusal halin bozulması veya bir yere dayanma devinimidir. | ل | Çoban değneği ve bağlama imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle bükülme ve yönelme hareketi, taşınan bir yükün altına girme, bir nesneye yaslanıp ağırlığı ona bindirme ve bu ağırlığın etkisiyle dengenin bir tarafa eğrilmesi anlamında somutlaşmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Algılama, yükün ve durumun görünürlüğü, tartı ve hesap odağının tespit edilmesi hareketidir. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki unsuru birbirine raptetme, yükün merkeze veya bir taşıyıcıya iliştirilmesi ve asılması hareketidir. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dıştan gelen müdahale, yönlendirici baskı, ağırlığın yönünü bir tarafa meylettirme ve gücün aktarılmasıdır. |
| عول | Göz hizasındaki dengenin bir bağ veya ağırlıkla yön değiştirip eğilmesi | Taşınan yükün ağırlık merkezini zorlayarak yapıyı denge noktasından saptırması ve nesnenin başka bir desteğe muhtaç hale gelmesidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Terazinin bir kefesinin ağır basıp yukarı kalkması veya bir tarafa eğilmesi; dağları ve sert zeminleri yarmak için kullanılan ağır demir külünk veya taş balyoz (معول). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Hansâ mersiyesinde kabilesinin tüm ağır sorumluluklarını ve taşınması güç yüklerini yüklenen kardeşi Sahr için bu kökü kullanmıştır: يُكلّفُه القومُ ما عالَـهُـمْ / وإن كان أصْغَرَهُمْ مَولدا |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem miras hukukunda payların toplamının paydayı aşarak miras paylarında oransal eksilmeye yol açması (عول الفرائض) ve darlık/ağırlık karşısında feryat ederek ağlama (عويل) anlamlarında yaygınlaşmıştır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Dīvānu’l-Ḫansāʾ, Lisānü’l-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça عول kökü, Afro-Asyatik dil ailesinin Güney-Batı ve Kuzey-Batı Sami kollarında ağırlık taşıma, yükümlülük altına girme, feryat etme ve adaletsizlik/eğrilik anlam katmanlarıyla temsil edilir. İbranicede yer alan עַוְלָה (ʿawlāh / ʿawel) kelimesi doğrudan haksızlık, adaletsizlik ve doğru yoldan sapma anlamlarını taşır ve Arapçadaki "hükümde haksızlık yapma / haktan sapma" manasıyla fonetik ve semantik tam bir örtüşme gösterir. Süryanicede ʿawlā kökü aynı biçimde haksızlık, zorbalık ve kötülük içeriğine sahiptir. Kökün feryat ve çığlık boyutu ise Doğu Sami dillerinden Akadcada alû veya ilu biçimleriyle inilti ve çığlık bağlamında yankılanır. Arapçada kök, hem İbranice ve Süryanicedeki ahlaki-hukuki sapma (terazinin şaşması) anlamını korumuş hem de çöl-bedevi hayatındaki "yükümlülük altına girme", "ailenin nafakasını çekme" ve "ağır iş aleti" gibi somut fiziksel türevleri bünyesinde toplamıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lisānü’l-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Terazinin eğrilmesi, külünk ile kırma, nafaka yükü | Kökün çekirdeği taşınması güç bir ağırlığın teraziyi veya insanı bir tarafa eğmesi, bu sebeple başka bir dayanaktan güç alma arayışıdır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʿawel / ʿawlāh, Süryanice ʿawlā | Haktan sapma, adaletsizlik ve dengeyi bozma anlamı Sami kök katmanında ortaktır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde doğrudan ve güvenilir bir akrabalık tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Tehzîbü’l-Luğa.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عول | Anlamlı | Ağır basma, sapma, dayanma | Terazinin meyletmesi, nafaka yükü, birine güvenip dayanma, külünk. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| علو | Anlamlı | Yükseklik, üstünlük | Bir şeyin yukarısında olma, yücelme, kibirlenerek baskın çıkma. | Ortak çekirdekteki dikey hareket boyutu; Kur'an'da geçer. |
| وعل | Anlamlı | Dağ keçisi, sığınak | Sarp kayalıklara sığınma, kaçıp sığınılacak yüksek yer. | Sığınma ve ağırlıktan kaçış ilişkisi; Kur'an'da geçmez. |
| ولع | Anlamlı | Düşkünlük, hırs | Bir şeye aşırı derecede tutulma, aralıksız düşkün olma. | Bir şeye yük ve ilgi bağlama yönüyle yakınlık; Kur'an'da geçmez. |
| لعو | Anlamlı | Açgözlülük, hırs | Köpeğin veya yırtıcının oburluğu, nefsin sabırsız ve doyumsuz olması. | Denge kaybı ve tatminsizlik nüansı; Kur'an'da geçmez. |
| لوع | Anlamlı | İç yanması, elem | Kalbe düşen şiddetli acı, keder ve aşk ateşinin yakması. | Ağır kederin getirdiği çöküntü ve feryat ilişkisi; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عول | Merkez | Ağır basıp eğrilme | Taşınan yük, yetersizlik veya baskı sebebiyle terazinin ve hükmün haddini aşıp dengeden sapması. | Yüklenme, sızlanma ve sapmanın iç içe geçtiği çok boyutlu bir denge kaybıdır. |
| جور | Komşu | Haktan sapma | Doğru yoldan bilerek veya isteyerek ayrılma, zulmetme ve sınırı aşma. | جور doğrudan yönün şaşmasına odaklanırken, عول ağırlık ve kapasite aşımı sonucu oluşan sapmayı vurgular. |
| ميل | Komşu | Bir tarafa eğilme | Bir yöne doğru fiziksel veya kalbî olarak meyledip diğer tarafı ihmal etme. | ميل genel bir eğilim ve bükülmedir; عول ise bir yükün baskısıyla dengenin kaçınılmaz olarak bozulmasıdır. |
| ثقل | Komşu | Ağırlık taşıma | Nesnel veya manevi ağırlık, taşınması zor olan nesne veya sorumluluk. | ثقل yükün bizatihi kütlesine ve ağırlığına bakar; عول ise o ağırlığın taşıyıcı üzerindeki sarsıcı etkisine odaklanır. |
| كفل | Komşu | Yükümlülük alma | Bir kimsenin bakımını, nafakasını ve sorumluluğunu taahhüt etme. | كفل iradi bir himaye ve üstlenme sözleşmesidir; عول ise bu himayenin getirdiği fiili yük ve geçim ağırlığıdır. |
| عدل | Zıt | Denge ve eşitlik | İki kefenin eşit olması, hakkı tam teslim etme, dengeyi koruma. | Terazinin şaşmadan tam dengede durması ve herkesin hakkını eksiksiz almasıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عول | Terazinin eğrilmesi, haksızlık, ağırlık | Hükümde taraflılık, nafaka ve sorumluluk ağırlığı, feryat etme. | Kesin |
| Latince | Praevaricari, Onerare | Yoldan sapmak, aşırı yüklemek | Yükleme ve haksız bir tarafa meyil anlamını karşılar; feryat ve nafaka boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | To deviate, to be overburdened | Sapmak, aşırı yük altında kalmak | Adaletten meyledip haksızlık etmeyi ve kapasite aşımını verir; miras hukukundaki terimsel derinliği karşılamaz. | Güçlü |
| Almanca | Vom Recht abweichen, überlastet sein | Haktan sapmak, aşırı yüklenmek | Terazinin dengesini kaybetmesini ve zorlanmayı yansıtır; etimolojik feryat anlamını kapsamaz. | Güçlü |
| Fransızca | Dévier de la justice, être surchargé | Adaletten sapmak, aşırı yüklenmek | Dengenin bozulmasını ve haksızlığa meyletmeyi belirtir; ailenin geçimini yüklenme nüansını tam taşımaz. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَعُولُوا (Muzâri fiil) | Adaletten sapmak, haksızlık etmek (Cumhur tefsiri) | Çok eşlilik ve yetim hakları bağlamında adaleti sağlayamama ve teraziyi bir tarafa eğme riski (Nisâ 4:3). |
| تَعُولُوا (Muzâri fiil) | Aile yükünün artması, geçim sıkıntısına düşmek (Şâfiî yorumu) | Çok eşlilik sonucu bakmakla yükümlü olunan nüfusun çoğalması ve taşıyamayacağı nafaka yükü altına girmek (Nisâ 4:3). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet ve kullara güç yetiremeyeceği yükün yüklenmemesi | Allah'ın kullarına zulmetmeyeceği ve terazinin haktan sapmayacağı ilkesi. | Denge, adalet ve zulmün nefyedilmesi. |
| Fıkıh | Miras hukuku (Ferâiz) ve nafaka yükümlülüğü | Miras paylarının toplamı paydayı aştığında terekenin oransal olarak eksiltilmesi (عول الفرائض) ve nafaka sorumluluğu (من تعول). | Hukuki paylaştırmada eksilme ve mecburi geçim yükü. |
| Tefsir | Nisâ 4:3 ayetinin lafzî tahlili | "Emmâ el-lâ te'ûlû" ifadesinin "haksızlık etmemeniz" mi yoksa "çoluk çocuğun çoğalmaması" mı anlamına geldiği tartışması. | Adaletten sapma (cumhur) ile fakirleşip yük altında kalma (Şâfiî) ayrımı. |
| Hadis | İnfak ve sadaka önceliği | İnsanın infaka öncelikle geçimini üstlendiği kimselerden başlaması emri: ابدأ بمن تعول | Sorumluluğu altındaki ailenin nafakasını karşılama mükellefiyeti. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve takva | Adalet terazisi | Sınırları aşmaktan ve nefsin eğilimleriyle haktan sapmaktan korunma. | Bireyin sorumluluk üstlenirken hakkaniyet sınırlarını gözetmesini sağlar. | Kesin |
| İlmi | Mantık ve metodoloji | Ölçüm hatası | Veri ve parametrelerin doğru tartılması, peşin hükümle bir tarafa kaymanın önlenmesi. | Çıkarımlarda teraziyi hakikat aleyhine bozan sapmaların elenmesi işlevidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve yönetim | Hukukun üstünlüğü | Güç sahiplerinin keyfî uygulamalarla güçsüzler aleyhine meylini engelleme. | İktidarın zayıf sınıflar üzerine orantısız yük bindirmesini engeller. | Kesin |
| İktisadi | Bütçe ve kaynak dağılımı | Kapasite dengesi | Gelir ile borç/nafaka yükümlülüğü arasındaki dengenin korunması. | Harcama ve bakmakla yükümlü olunan giderlerin iflasa yol açmasını önler. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Tork ve statik denge bozulması | Bir kaldıraç veya terazi koluna kapasitesinin üzerinde kuvvet uygulandığında moment dengesinin bozularak sistemin tek tarafa devrilmesi olgusudur. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Rol aşırı yüklenmesi (Role overload) | Sosyal aktörün taşıma kapasitesini aşan düzeyde hukuki, ailevi veya kurumsal sorumluluk altına girerek işlevsel çöküşe ve haksızlığa sürüklenmesidir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | عول lafzını salt demografik bir meseleye (çocuk sayısının çokluğu) veya modern anlamda fakirleşme korkusuna indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün asıl mihveri, yetimlerin hakkını gözetme ve çok eşlilik bağlamında adil davranamama, teraziyi bozma ve zulme sapma riskidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin ahlaki ve hukuki ihtarı olan "haktan ve adaletten sapmama" vurgusu göz ardı edilerek bağlam yalnızca sosyo-ekonomik bir kaygıya dönüştürülür ve adaletin ihlali gölgelenir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İslam hukukunun ve aile ahlakının temelini oluşturan adalet ve denge kavramının, insanın taşıma kapasitesi ve güç yetirebilirlik sınırlarıyla doğrudan irtibatlı olduğunu gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile hukuku, yetim mallarının ve haklarının korunması, evlilikte azami adalet şartı ve miras paylaşımıyla ilgili teşriî ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Evlilik ve tasarruf yetkisinin sınırsız bir hak olmadığını, adalet terazisini koruyamayacak derecede ağır yük altına girmenin bizzat Kur'an tarafından sakındırılan bir sapma olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamTerazinin bir tarafının ağır basarak eğrilmesi, taşınamaz ağırlık altında ezilme ve sert zemini yaran ağır külünk.
- Soyut anlamAdaletten, hakkaniyetten ve doğruluk çizgisinden saparak tarafgirlik yapmak, ölçüyü zedelemek.
- Sistematik karşılıkTaşıma kapasitesi ile yüklenen sorumluluk arasındaki uyumsuzluğun dengeyi ifsat etmesi ve hukuki-ahlaki çöküş üretmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde bireye binen her bir sorumluluk ve hak yükünü, yükümlülük sayısını, bireyin adalet ve takat kapasitesini temsil eder. Toplam yükün kapasiteyi aşması durumunda (), terazinin yatay eksenle yaptığı açı sıfırdan sapmakta (), yani adalet dengesi bozulup zulüm ve sapma meydana gelmektedir.