فتن

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ف-ت-ن29 sîga, 100 mücavir kök, 58 ayet, 32 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.سليمانوَالْفِتْنَةُحرففتنجعلبِفَاتِنِينَتَفْتِنِّيبعضالْمَفْتُونُثقفصوبفِتْنَةٌعند

KökSîga 29Ayet 58Sure 32Mücavir 100

▶ Ağı aç (3B)

فتن

ف - ت - ن

KÖK
  • 60 geçiş
  • 58 ayet
  • 29 sîga
  • 13 sözlük

Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir. Mihnet ise madenin parlaklığını ortaya çıkarmak için tavlamak veya pasını silmektir. İmtihan kişinin kendini göstermesi, fitne ise kişinin dayanaklılığını artırmasıdır.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir. Mihnet ise madenin parlaklığını ortaya çıkarmak için tavlamak veya pasını silmektir. İmtihan kişinin kendini göstermesi, fitne ise kişinin dayanaklılığını artırmasıdır.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.427 harf
باب التاء والنون والفاء معهما ن ت ف، ن ف ت، ت ن ف، ف ت ن مستعملات نتف: النَّتْفُ: نَزْعُ الشَّعْر والريش وما أَشْبَهَها، والنُّتافةُ ما انتُتِفَ من ذلك. وأنتَفَ الشيء: أمكَنَ نَتْفُه. نفت: نَفَتَتِ القِدْر تَنْفِت نَفَتاناً إذا غَلا المَرَقُ فهيا فلزِقَ بجوانِب القِدْر فيَبِسَ عليه، فذلك النَّفتُ، وانضِمامُه النَّفَتانُ حيث بَهُمُّ المَرَق بالغَلَيان، يقال: نَفَتَتِ القِدْرُ إذا رَمَت مثلَ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.133 harf
الفِتْنَةُ: الامتحان والاختبار. تقول: فَتَنْتُ الذهبَ، إذا أدخلتَه النار لتنظر ما جودته. ودينارٌ مَفْتونٌ. قال الله تعالى: "إنَّ الذين فَتَنوا المؤمنين". ويسمَّى الصائغُ الفتَّان، وكذلك الشيطان. وفي الحديث: "المؤمن أخو المؤمن يسعهما الماء والشجر ويَتَعاونانِ على الفَتَّانِ". وقال الخليل: الفَتْنُ: الإحراق. قال الله تعالى: "يوم هم على النارِ يُفْتَنونَ". وورِقٌ فَتينٌ، أي فضَّةٌ محرقة. ويقال
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR8.890 harf
ت ن ف تنف ، نفت ، فتن ، نتف ، تفن : ( مستعملة ) . ( تفن ) : روى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : التَّفْنُ الوَسَخُ ، والفَتْنُ الإحراق بالنار ، وما أشبهها . نتف : الليث : النتف نزع الشعر والريش وما أشبهها ، والنُّتَافة ما انْتَتَفَ من ذلك . أبو عبيد عن أبي عبيدة : أنه كان إذا ذُكر الأصمعي : قال ذاكَ رَجُلُ نُتَفٍ قلت : أراد أنه لم يَسْتَقْصِ كلامَ العرب ، إنما حَفِظَ الوَخْزَ والخَطِيئة منه
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR5.896 harf
(باب الفاء والتاء وما يثلثهما) (فـتح) الفاء والتاء والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ الإغلاق. يقال: فتحت البابَ* وغيرَه فتحاً. ثمَّ يحمل على هذا سائرُ ما في هذا البناء. فالفَتْح والفُِتاحة: الحُكْم. والله تعالى الفاتح، أي الحاكم. قال الشَّاعر([1]) في الفُِتاحة: ألاَ أَبْلِغْ بني عوفٍ رسولاً *** بأنِّي عن فتاحتكم غنيُّ([2]) والفَتح: الماء يَخرُج من عينٍ أو غيرها. والفَتْح. النَّصر والإظفار.
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR3.141 harf
- أصل الفتن: إدخال الذهب النار لتظهر جودته من رداءته، واستعمل في إدخال الإنسان النار. قال تعالى: ﴿يوم هم على النار يفتنون﴾ [الذاريات/ 13]، ﴿ذوقوا فتنتكم﴾ [الذاريات/14]، أي: عذابكم، وذلك نحو قوله: ﴿كلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غيرها ليذوقوا العذاب﴾ [النساء/56]، وقوله: ﴿النار يعرضون عليها...﴾ الآية [غافر/46]، وتارة يسمون ما يحصل عنه العذاب فيستعمل فيه. نحو قوله: ﴿ألا في الفتنة سقطوا﴾
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR536 harf
ف ت ن أعوذ بالله من الفتّان وهو الشيطان واستغوتهم الفتّان أي الشياطين‏.‏ وهو مفتون بالدنيا ومفتَتَن ومفتَتِن وقد فتنته الدنيا وأفتنته‏.‏ وبينهم فتنة أي حرب‏.‏ وبو ثقيف يتفاتنون أبداً أي يتحاربون‏.‏ ودينار مفتون‏:‏ فتن بالنار وكلّ شيء أدخل النار فقد فتن‏.‏ قال الحارثي‏:‏ تثعلبت لي أن خلتني بك واقعاً وقد يفتن المكواة والعير يضرط والناس عبيد الفتانين وهما الدرهم والدينار‏.‏ وفي الحدث ‏"‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR11.391 harf
الأَزهري وغيره: جِماعُ معنى الفِتْنة الابتلاء والامْتِحانُ والاختبار، وأَصلها مأْخوذ من قولك فتَنْتُ الفضة والذهب إِذا أَذبتهما بالنار لتميز الرديء من الجيِّدِ، وفي الصحاح: إِذا أَدخلته النار لتنظر ما جَوْدَتُه، ودينار مَفْتُون. والفَتْنُ: الإِحْراقُ، ومن هذا قوله عز وجل: يومَ هم على النارِ يُفْتَنُونَ؛ أَي يُحْرَقون بالنار. ويسمى الصائغ الفَتَّان، وكذلك الشيطان، ومن هذا قيل للحجارة السُّود التي
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.178 harf
* ف ت ن * * الفِتْنَةُ * الاختبار والامتحان تقول * فَتَنَ * الذهب يفْتِنه بالكسر * فِتْنَةً * و * مَفْتُونا * أيضا إذا أدخله النار لينظر ما جودته ودينار * مَفْتُونٌ * أي مُمتحن وقال الله تعالى ﴿إن الذين فَتَنوا المُؤمنين والمُؤمنات﴾ أي حرَّقوهم ويُسمى الصائغ * الفَتَّانُ * وكذا الشيطان وفي الحديث ﴿المؤمن أخو المؤمن يسعهما الماء والشجر ويتعاونان على * الفَتَّانِ *﴾ يروى بفتح الفاء على أنه واحد
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR11.259 harf
: ( الفَتْنُ ، بالفتحِ ) ، ذِكْرُ الفتْحِ مُسْتدركٌ لأنَّه مَفْهومٌ مِن إطْلاقِه : ( الفَنُّ والحالُ ؛ ومنه ) قوْلُ عَمْرو بنِ أَحْمر الباهِلِيّ : إمَّا على نَفْسِي وإمَّا لَهاو ( العَيْشُ فِتْنَان ) فَحُلْوٌ ومُرْ ( أي ) ضَرْبانِ و ( لَوْنانِ حُلْوٌ ومُرٌّ ) ؛ وقالَ نابِغَةُ بَني جعْدَةَ : هما فَتْنَانِ مَقْضِيٌّ عليهلِسَاعَتِه فآذَنَ بالوَداعِ ( و ) الفَتْنُ : ( الإِحْراقُ ) بالنَّارِ . يقالُ
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR17.950 harf
فَتَنَهُ 1 فَتَنَهُ ذ , (T, S, M, &c.,) aor. فَتِنَ , (M,) inf. n. فَتْنٌ, (S, M, K,) [and quasi-inf. n., in this and other senses, فِتْنَةٌ,] He burned it (T, * S, * M, K *) in the fire. (M.) Hence, [in the Kur li. 13,] يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ (T, * S, M, K *) i. e. [The day, or on the day, accord. to two different readings, (يَوْمُ and يَوْمَ, the latter of which is the more
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.645 harf
فَتَنَ فَتَنَ I ( n. ac. فَتْن 1 , فُتُوْن 27 ), a. Roused, stirred up, excited ( to revolt ). b. Enamoured; bewitched; deluded; seduced. c. ( n. ac. فِتْنَة 2t & مَفْتُوْن مَفْتُوْن ), a. Tested by fire, burned ( gold, silver ); tried; experimented on. d. [ pass. ], Was tried; was tempted; was beguiled. e. Tried, afflicted, tempted. f. ( n. ac. فُتُوْن 27 ), [& pass. ], Was tried,
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR43.316 harf
فتن فَتَنَ - يَفْتِنُ - فِتْنَة - فَاتِن - مَفْتُوْن فَتَنَ - يَفْتِنُ + كائن + كائناً: يضعه في محنة وشدة ليتبين حقيقة انتمائه لفئة أو تصنيف معين من حيث البناء والتكوين والقدرات إلخ: تشبه ما يتعارف عليه حالياً من فعل " اختبر وفحص " مع ملاحظة عدم وجود فعل " فحص واختبر " في القرآن الكريم فَتَنَ - يَفْتِنُ + كائن + كائناً بـ + شيء: يفتنه بـ
Tamamını oku

Sîgalar(29)

Mücavir kökler100 mücavir (309 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. جعل

    11 ortak ayet · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…

  2. بعض

    6 ortak ayet · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…

  3. حذر

    3 ortak ayet · Hızr (ha, zal) : Savaşta kullanılan savunma aleti, zırh gibi

  4. ثقف

    2 ortak ayet · Sigaf demirin dövüldüğü örs ve çekiç demektir

  5. حرف

    2 ortak ayet · Haraf dağın sivri ucu, bıçağın ağzı demektir

  6. قتل

    6 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…

  7. صوب

    4 ortak ayet · Sağanak yağmur demektir

  8. حيث

    3 ortak ayet · Hayese sürülmüş tarla demektir

  9. قلب

    6 ortak ayet · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır

  10. خلل

    2 ortak ayet · Hilale (Hı) diş aralarındaki kalıntıları çıkarmak için…

  11. سليمان

    2 ortak ayet · Süleyman

  12. عند

    6 ortak ayet · “Anid“ yulara gelmeyen devedir

Geçtiği ayetler(58)

  1. … وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ …

    FitneVe onlar şeytanların Süleyman’ın mülkü aleyhine uydurdukları şeylerin ardına düştüler. Halbuki Süleyman asla küfretmedi. Sadece şeytanlar küfrettiler. Onlar, insanlara sihri ve Babil’de ki iki meleğe; Harut ile Marut a indirilenleri öğretiyorlardı. Bu iki melek ise: «Biz ancak imtihan için gönderildik, sakın küfretme. «demedikçe kimseye sihirden bir şey öğretmezlerdi. Onlardan koca ile karısının arasını ayıracak şeyler öğrendiler. Halbuki bunlar, Allah’ın izni olmadıkça o sihirle kimseye zarar verici değillerdi. Onlarsa kendilerine zarar verip fayda vermeyen şeyleri öğreniyorlardı. Andolsun ki, onlar onu satın alan kimse için ahirette hiçbir olmayacağını biliyorlardı. Ne fena birşey karşılığında nefislerini sattılar. Şayet bilmiş olsalardı?

  2. وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ

    FitneFitne kalmayıp, din de Allah’ın oluncaya kadar onlarla savaşın. Vaz geçerlerse, artık zalimlerden başkasına düşmanlık yoktur.

  3. وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَصَمُّوا ثُمَّ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ

    FitneBir fitne olmayacağını sandılar da körleştiler, sağırlaştılar. Sonra Allah kendilerine tevbe nasib etti. Sonra yine içlerinden bir çoğu, körleştiler ve sağırlaştılar. Allah, işlediklerini hakkıyla görücüdür.

  4. وَاعْلَمُوا أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ

    FitneHem bilin ki; mallarınız da, çocuklarınız da ancak birer fitnedir. Ve Allah katında büyük mükafat vardır.

  5. وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

    FitneFitne kalmayıp din de yalnız Allah için oluncaya kadar onlarla savaşın. Eğer vazgeçerlerse; muhakkak ki Allah, yaptıklarını görendir.

  6. وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ وَفَسَادٌ كَبِيرٌ

    FitneKüfredenler ise birbirlerinin dostudurlar. Eğer siz bunu yapmazsanız; yeryüzünde bir fitne ve büyük bir fesad olur.

  7. وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ

    FitneBilmem. Belki bu, sizin için bir deneme ve bir süreye kadar yararlanmadır.

  8. … حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ ذَلِكَ هُوَ …

    Fitneİnsanlardan öyleleri de vardır ki; Allah’a bir yar kenarındaymış gibi kulluk eder. Ona bir iyilik gelirse yatışır. Başına bir bela gelirse; yüz üstü döner. Dünyayı da ahireti de kaybetmiştir. İşte apaçık kayıp budur.

  9. … لِوَاذًا فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

    FitnePeygamberin çağırmasını; kendi aranızda birbirinizi çağırmanız gibi saymayın. Allah; içinizden bir diğerini siper ederek sıvışıp gidenleri muhakkak bilir. Onun buyruğuna aykırı hareket edenler, başlarına bir bela gelmesinden veya elim bir azaba uğramaktan sakınsınlar.

  10. فَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ بَلْ هِيَ فِتْنَةٌ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

    Fitneİnsana bir sıkıntı gelince; Bize yalvarır. Sonra katımızdan ona bir nimet verdiğimizde; bu, bana bilgimden dolayı verilmiştir, der. Hayır, bu bir denemedir. Fakat çokları bilmezler.

Sîga sayfası: لِنَفْتِنَهُمْ
Sîga sayfası: وَالْفِتْنَةُ
Sîga sayfası: الْمَفْتُونُ
Sîga sayfası: بِفَاتِنِينَ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökفتن
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerبلو, محن, محص
Zıt Kökخلص
Çekirdek Özet 1Altın ve gümüş gibi değerli madenleri saflığını anlamak ve cürufundan ayırmak üzere ateşe sokup eritmek
Çekirdek Özet 2İnsanın inanç, ahlak ve sabır düzeyini ortaya çıkarmak amacıyla ağır sarsıntı, baskı, nimet veya zorlukla sınanması
Çekirdek Özet 3Bireysel ve toplumsal arınmayı sağlayan, sahte ile gerçeği ayrıştıran dinamik kriz ve eleme mekanizması
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca fesat, anarşi ve bozgunculuk ile sınırlandırmak; Kur'an'daki varoluşsal deneme, ateşle arıtma ve dinden döndürme baskısı boyutlarını gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
فتAçılma, kırılma, parçalara ayrılma, iç yapının dışa saçılması ve gevşeme. Bu çekirdek فتح (kapalı olanı açmak), فتق (birbirine yapışık olanı yarmak), فتل (lifleri büküp ayırmak), فتر (bağların gevşemesi) ve فتي (tazelik ve olgunlaşma) köklerinde somut olarak görülür.نÇekirdeğin taşıdığı ayrışma ve yarılma hareketine süreklilik, içsel nüfuz ve cevherin derinliğine işleyen bir deneme boyutu ekleyerek madenin ateşle eriyip cürufunun ayrışması sürecini meydana getirir.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
فAğız; açıklık, nefes, kenar ve dışarı çıkarmaMaddenin dış çeperinin açılmasını, saklı olanın açığa vurulmasını ve dışa vurum hareketini başlatır.
تİşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma ve nihai hedefSürecin bir ölçü, sınır ve belirleyici bir eşik dahilinde gerçekleştiğini, bir ölçüm noktasına ulaşıldığını simgeler.
نFiliz, yılan, balık; süreklilik, hareket, içsel canlılık ve derinlikTest sürecinin cevherin derinliğine kadar inmesini, içteki gizli niteliğin sürekli bir hareketle yüzeye çıkmasını sağlar.
فتنDış çeperin açılarak içteki cevherin bir sınır ve ölçüm eşiğinde derinlemesine ayrıştırılmasıMaddenin veya nefsin yüksek ısı ve basınç altında açılarak sahte kısımlarının dökülmesi, özün ise sınırda berraklaşarak ortaya çıkması hareketini bütünler.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamAltın ve gümüşün ayarını anlamak, saflığını bozan yabancı maddelerden ayırmak için ateşe atılıp eritilmesi; ateşin etkisiyle kararmış volkanik taşlık araziye الفتين denilmesi.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şairlerinden Haris b. Hillize'ye atfedilen beyitte metalin kızgın demirle dağlanması ve sınanması bağlamında şu kullanım geçer: وقد يفتن المكواة والعير يضرط / Şair kızgın dağlama demirinin ateşe tutulup sınanmasını kökün yalın fiziksel anlamına dayandırır.
Erken Arapça kullanımKlasik dönem dilcilerinin ve A'şâ gibi şairlerin dilinde aklı baştan alan, kişiyi sarsan güzellik veya servet için de kullanılmıştır: لئن أفتنتني لهي بالأمس أفتنت / سعيدا فأضحى قد قلى كل مسلم / İfadede gönlün şiddetli bir cazibe karşısında sarsılıp direncinin sınanması anlatılır.

Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinin genelinde فتن kökü, içsel olarak erime, dönme, sarsılma ve ayartılma semantik ekseniyle ilişkilenir. Erken Semitik katmanda kökün belirgin biçimde Arapça ve Güney Sami sahasında madencilik ve ateşle arındırma ekseninde özelleştiği, Kuzeybatı Sami dillerinde ise doğrudan aynı üçlü kök yerine benzer biliteral tabanlardan türeyen ve çözülme, dağılma veya şaşkınlığa düşme anlamı taşıyan formların bulunduğu görülür. Süryanice ve İbranicede kalbin çelinmesi veya akıl karışıklığı durumları için kökle sesdeş veya yakın anlamlı türevlerin izi sürülse de, madenin ateşte tasfiye edilmesi anlamındaki teknik kullanım Arapçanın özgün ve korunmuş semantik çekirdeğini teşkil eder. Bu durum, kökün Arap Yarımadası'ndaki maden eritme zanaatıyla sıkı bağını ve oradan ahlaki-teolojik alana taşındığını belgeler.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönفتن kökünün maden ergitme zanaatından türeyişiAltının ateşte eritilerek cürufundan arıtılması fiziksel eyleminden, kalbin şiddetli olaylarla elenip olgunlaşması soyut anlamına geçilmiştir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGüney ve Kuzeybatı Sami dillerindeki paralel köklerİbranicede פתה (ayartılmak, aldanmak, saflıkla kapılmak) ve Süryanicede fitne/ayartma semantiğiyle temas eden yapılar mevcuttur.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik ayrışma ve yanma kökleriAteş, ayrıştırma ve eleme eylemlerini bağlayan ilksel ses öbekleriyle zayıf temaslar tespit edilmiştir.Muhtemel

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dictionnaire des racines sémitiques.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
فتنAnlamlıAteşte eritip saflaştırma, sınamaMadeni eriterek saflığını ölçmek; insanı zorluk ve nimetle imtihan etmekHedef kök; Kur'an'da geçer
فنتAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştirKur'an'da geçmez
تفنAnlamlıKir, pas ve hizmetçilikBedene veya eşyaya yapışan kir ve pas tabakası; az çalışmaTahdhīb al-Lugha kaydında müsta'mel; Kur'an'da geçmez
تنفAnlamlıÇöl, susuz ve ıssız geniş araziİnsanın dayanıklılığını test eden susuz çöl parçasıOrtak zorluk ve deneme bağı; Kur'an'da geçmez
نفتAnlamlıÖfkeyle soluma, püskürtme, kaynamaYanıcı madde, zift (neft); öfkesinden köpürme hareketiAteş ve hararet ekseninde semantik temas; Kur'an'da geçmez
نتفAnlamlıKoparma, yolma, çekip çıkarmaBir şeyin üzerinden parçaları tek tek çekip ayırmaParçalama ve ayıklama yönüyle ortak çekirdek; Kur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
فتنMerkezSınama, eritme, ayırmaÖzü cüruftan ayırmak için yüksek ısı, baskı ve kriz uygulayarak denemeAteşle doğrudan temas ve şiddetli arıtma krizini merkezine alır
بلوKomşuİmtihan, yıpratma, açığa çıkarmaZaman içinde eskitme, sorumluluk yükleme yoluyla insanın durumunu ortaya çıkarmaİnsanın yıpranarak denenmesini ve halinin bilinir kılınmasını vurgular
محنKomşuZahmetle arıtma, tavlamaMadenin tavlanması veya derinin terbiye edilmesi gibi eziyetle terbiye etmeÇekilen cefa ve sıkıntının kişiyi olgunlaştırma işlevine odaklanır
محصKomşuSaflaştırma, ayıplardan temizlemeKarışık olanı ayrıştırıp katıksız hale getirme, arındırmaCürufun atılıp yalnızca tertemiz cevherin kalması neticesini bildirir
خلصZıtKatışıksızlık, kurtulma, durulukKarışıklığın, cürufun ve dış etkinin tamamen sona erip özün berraklaşmasıDeneme sürecinin bitip saf cevherin ortaya çıkmış halidir

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaفتنAteşte eriterek sınamaMadeni cürufundan ayırma; insanı krizle test etmeKesin
Latinceexaminare, probare, tentareTerazide tartmak, sınamak, ateşte denemekexaminare kefenin hareketini ve tetkiki; tentare ise sarsarak denemeyi ifade ederGüçlü
İngilizcecrucible, assay, ordealAteş potası, saflık testi, ağır sınavcrucible eritme potasını ve dönüştürücü krizi tam karşılar; ordeal ise acı veren sınavdırGüçlü
AlmancaSchmelztiegel, Läuterung, PrüfungErgitme potası, arınma, zorlu sınavSchmelztiegel kökün maden eritme tabanını; Läuterung ise arındırıcı ıstırabı verirGüçlü
Fransızcacreuset, éprouver, épreuvePotada eritme, zorlu denemeden geçirmecreuset maddi ve manevi çetin dönüşüm potasını karşılarGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
Ateşle azap edilme ve yakılmaHakiki fiziksel yakılma ve cehennem azabıAhirette suçluların ateşe sokularak azap edilmeleri bağlamında: Zâriyât 51:13, Zâriyât 51:14
Şirk, baskı ve dinden döndürme zulmüİnanca yönelik öldürmekten beter sosyal baskıMüşriklerin müminleri dinlerinden vazgeçirmek için kurduğu terör ve baskı: Bakara 2:191, Bakara 2:217
İlahî sınav ve ayıklanma süreciMüminin iç kalitesini ortaya çıkaran krizlerİnsanların yalnızca iman ettik demekle bırakılmayıp sınanması: Ankebût 29:2, Tâhâ 20:85
Nimet, zenginlik ve evlatla denenmeİnsanın meylini ölçen imtihan vesileleriDünyalıkların insanı şımartıp haktan saptırma riski taşıyan birer araç oluşu: Enfâl 8:28, Tegâbün 64:15
Ayartma, saptırma ve kandırmaŞeytanın veya nefsin kişiyi haktan kaydırmasıŞeytanın insanı yanıltması veya kalbinde eğrilik olanların müteşabihlerin peşine düşmesi: Âl-i İmrân 3:7, A'râf 7:27
İnsanın kendini helake sürüklemesiKendi nefsini aldatıp felakete düşürmekMünafıkların kendi kendilerini aldatıp dünyevi hesaplarla helak etmeleri: Hadîd 57:14

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamHayır ve şer problemi, adalet-i ilahiyye, tekvinAllah'ın kulları günaha veya sapmaya sevk edip etmeyeceği; fitnenin faili meselesiİmtihanın iradeyi yok etmeyen bir açığa çıkarma ve derecelendirme düzeneği olarak kavranması
Fıkıhİç savaş (bağy), dinden dönme baskısı, kamu güvenliğiFitne zamanında silah kullanmanın hükmü; can, mal ve din emniyetinin tehdit altında olmasıMeşru otoritenin sarsıldığı ve adaletin zedelendiği toplumsal kriz hali
TefsirMekkî ve Medenî ayetlerdeki kavramsal dönüşümMekke'deki bedensel işkence anlamından Medine'deki siyasi ayrışma ve münafıklık olgusuna evrilmeBaskıdan içsel zaaf ve nifak potansiyeline doğru genişleyen semantik alan
HadisAhir zaman alametleri, ümmet içi çatışmalarKaranlık geceler gibi çöken belalar; ferasetin kaybolduğu, doğru ile yanlışın karıştığı dönemlerDoğruyu yanlıştan ayırmanın zorlaştığı, kalplerin sarsıldığı kolektif savrulma hali

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniKulun yaratan karşısındaki sadakat ve teslimiyetinin ölçülmesiİhlas ve riya ayrışmasıSahte dindarlık ile gerçek teslimiyeti ayırt etmekKişi ateş potasından geçerek iddiasının doğruluğunu ispatlar ve cürufundan arınır.Kesin
İlmiBilginin ve teorinin zorlu sınamalara tabi tutulmasıYanlışlanabilirlik ve doğrulama deneyiZayıf ve temelsiz varsayımları eleyip gerçeği sabitlemekBilgi kriz ve sınır durum testleriyle saflaşır; temelsiz iddialar dökülür.Güçlü
SiyasiToplumun kriz anlarındaki hukuki ve idari direnciMeşruiyet ve sadakat kriziToplumsal yapının sahte bağlarını çözüp gerçek dayanışmayı sınamakOtorite boşluğunda ve kriz anlarında bireylerin kamu hukukuna bağlılığı test edilir.Güçlü
İktisadiServetin, piyasa şoklarının ve mülkiyetin dağılımıPiyasa stresi ve servet sınavıMalın şımarıklığa mı yoksa adil dolaşıma mı yol açtığını tartmakVarlık ve darlık krizleri sermaye sahibinin ahlaki duruşunu açığa çıkarır.Kesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerFaz geçişi ve termodinamik saflaştırma (fraksiyonel distilasyon)Bir alaşımın yüksek sıcaklık altında bileşenlerine ayrışması, kaynama ve erime noktaları farkıyla saf maddenin cüruftan ayrılması süreciyle tam izomorfiktir.Kesin
Beşeri bilimlerKriz sosyolojisi ve stres testi (stress testing)Bir kurumun, psikolojik yapının veya toplumsal sözleşmenin olağanüstü basınç altında iç kırılganlıklarını dışa vurması ve direncini kanıtlamasıdır.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKavramı yalnızca günlük dildeki dedikodu, nifak sokma, basit huzursuzluk çıkarma veya provokasyon ile sınırlamak.
Kur'an içi daha geniş anlamKökün temelinde yer alan arındırıcı ergitme potasını, insanın dünya hayatındaki ontolojik varoluş sınavını, inanç özgürlüğüne yönelik terör ve baskıyı kapsayan geniş anlam alanı.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataFitne ayetlerini yalnızca siyasi itaatsizlik veya iç kargaşa metinleri sayarak zalim rejimlerin meşrulaştırılması; buna karşılık ayetlerde asıl fitnenin hakikati bastırmak ve insanları inançlarından dolayı ezmek olduğu gerçeğinin unutturulması.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlık nizamının ve insan hayatının bir konfor alanı değil, sahte ile gerçeğin ayrıştırıldığı dinamik bir eleme ve arınma potası olduğunu kavramanın anahtarıdır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Müminlerin işkence gördüğü Mekkî ayetlerde (örneğin Bürûc ve Ankebût), savaş hukukunun ve din özgürlüğünün düzenlendiği Medenî hükümlerde (Bakara ve Enfâl) ve servet-evlat imtihanını bildiren ayetlerde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?İnananların hiçbir zorlukla karşılaşmadan doğrudan mükâfata erişeceği zannını yıkar; kriz ve musibetlerin anlamsız birer felaket değil, cevheri cüruftan ayıran ilahî birer arınma süreci olduğunu gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamDeğerli madenlerin (altın ve gümüş) yabancı maddelerden ve cüruftan ayrıştırılması amacıyla yüksek sıcaklıktaki ateşe sokulup eritilmesi.
  • Soyut anlamİnsanın, iddiasının doğruluğu ve ahlaki direnci bakımından sarsıcı olaylar, krizler, nimetler veya baskılarla yüzleştirilerek içsel cevherinin açığa çıkarılması.
  • Sistematik karşılıkSistemin dayanıklılığını ve saf bileşenlerini belirleyen, sahte ve zayıf unsurları eleyen dinamik gerilim ve eleme düzeneği.
  • LaTeX modeliS(t)→ΔH>θMsaf+Cveyaf:X×P→{Xs,Xc}

İndissiz ve sadeleştirilmiş biçimiyle:

f(x,p)=x0+c  ⟹  x0

Sistemik dinamik operatör olarak:

Φ(x)=x−c

  • LaTeX açıklamasıFormülde x sınamaya giren ham unsuru, p uygulanan yüksek basınç, ısı veya zorlayıcı kriz faktörünü (potayı), c açığa çıkıp atılan cürufu (sahte ve dayanıksız kısımları), x0 ise süreç sonunda geriye kalan arınmış, saf cevheri temsil eder. Operatör Φ, nesneyi cürufundan ayrıştırarak saflaştıran eleme sürecinin matematiksel ifadesidir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ف