فدي
ف - د - ي
KÖK- 13 geçiş
- 13 ayet
- 11 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Fidye
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: فدى
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.624 harfباب الدال والفاء و و ء ي معهما
ف و د، ف ي د، ف أ د، و ف د، و د ف، د ف أ، د ف و، د و ف، ف د ي مستعملات
فود:
الفَوْدُ أَحَدُ فَوْدَيِ الرَّأْسِ، وهما مُعْظَمُ شَعْر اللِّمَّةِ ممّا يلي الأُذُنَيْنِ.
وكذلك فَوْدا جَناحَي العُقابِ، وقال خُفاف:
متى تُلقِ فَوْدَيها على ظَهْر ناهِضٍ
فيد، فأد:
فَيْد: منزل بالبادية.
والفَيّادُ من أسماء البُومِ.
والفَيّادُ من الرِّجال هو الذي يلُفُّ ما قَدَرَ عليه من
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR647 harfMadde başı: فدىالفِداءُ إذا كسر أوَّله يمدُّ ويقصر، وإذا فتح فهو مقصور. يقال: قُمْ فِدًى لك أبي. ومن العرب من يكسر فِداءً للتنوين إذا جاور لام الجرّ خاصَّةً، فيقول: فِداءً لك، لأنه نكرة، يريدون به معنى الدعاء. وأنشد الأصمعيّ للنابغة:
مهلاً فِداءٍ لك الأقوامُ كُلُّهُمُوما أُثَمِّرُ من مالٍ ومن ولدِ
ويقال: فَداهُ وفاداهُ إذا أعطى فداءه فأنفذه وفداه بنفسه. وفدَّاهُ تَفْدِيَةً، إذا قال له جُعلت فِداءَكَ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.486 harfMadde başı: فدىد ف ( وايء )
دفأ ، دفى ، دوف ، ديف ، فدى ، ودف ، وفد ، أفد ، فود ، فيد ، فأد .
دفأ دفا : قال الله جلّ وعز : ( لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ ) ( النحل : 5 ) قال الفراء : الدِّفْءُ كُتِب في المصاحف بالدَّال والفَاء ، وإن كتبت بواو في الرفع وياء في
الخفض ، وألف في النصب كان صواباً ، وذلك على ترك الهمز ونَقْلِ إعراب الهمز إلى الحرف الذي قبلها .
قال : والدِّفء ما انتفع به من أوبارها وأشعارها
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.996 harf(باب الفاء والدال وما يثلثهما)
(فدر) الفاء والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَطْعٍ وانقطاع، من ذلك الفِدْرَة: القِطعةُ من اللَّحم؛ ولست أدرِي أُبنِيَ منها فعلٌ أم لا. ويقولون: فَدَرَ الفحلُ، إذا عَجَز عن الضِّراب، وهو فادر. وسمِّي لأنَّه إذا عَجَز فقد قَطعه. وجمع فادر فوادر.
وقال ابن دريد([1]) : هذا مما نَدَر فجاء منه فاعل على فواعل. والمَفْدَرة: مكان الوُعول الفُدْر.
(فدش) الفاء والدال والشين
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR795 harfMadde başı: فدى- الفدى والفداء: حفظ الإنسان عن النائبة بما يبذله عنه، قال تعالى: ﴿فإما منا بعد وإما فداء﴾ [محمد/4]، يقال: فديته بمال، وفديته بنفسي، وفاديته بكذا، قال تعالى: ﴿إن يأتوكم أسارى تفادوهم﴾ [البقرة/85]، وتفادى فلان من فلان، أي: تحامى من شيء بذله. وقال: ﴿وفديناه بذبح عظيم﴾ [الصافات/107]، وافتدى: إذا بذل ذلك عن نفسه، قال تعالى: ﴿فيما افتدت به﴾ [البقرة/229]، ﴿وإن يأتوكم أسارى تفادوهم﴾ [البقرة/85]،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR226 harfف د ي
فدت الأسير وافتديته وفاديته وافتديت أنا منه وبذلت له الفدية فلم تقبل وهي اسم ما يفدى منه.
وفدّيته تفدية: قلت له: جعلت فداك.
ومن المجاز: تفادى منهخ: تحاماه.
قال ذو الرمّة: تفادى الأسود الغلب منه تفاديا
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.897 harfفَدَيْتُه فِدًى وفِداء وافْتَدَيْتُه؛ قال الشاعر:
فلَوْ كانَ مَيْتٌ يُفْتَدَى، لَفَدَيْتُه
بما لم تَكُنْ عَنْهُ النُّفُوسُ تَطِيبُ
وإِنه لَحَسَنُ الفِدْيةِ. والمُفاداةُ: أَن تدفع رجلاً وتأْخذ رجلاً. والفِداء: أَن تَشتريه، فَدَيْته بمالي فِداء وفَدَيْتُه بِنَفْسي. وفي التنزيل العزيز: وإن يأْتُوكم أُسارى تَفْدُوهم؛ قرأَ ابن كثير وأَبو عمرو وابن عامر أُسارى بأَلف، تَفْدُوهم بغير أَلف، وقرأَ نافع
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR318 harf* ف د ي * * الفِداءُ * بالكسر يمد ويقصر وبالفتح يقصر لا غير و * فضداهُ * و * فاداهُ * أعطى فداءه فانقذه و * فَدَاهُ * بنفسه و * فَدَّاهُ تفدِيَةً * قال له جعلت فذاك و * تَفادَوْا * فدى بعضهم بعضا و * افتَدَى * منه بكذا و * تَفادضى * فلان من كذا تحاماه وانزوى عنه و * الفِدْيَةُ * و * الفِدَى * و * الفِداءُ * كله بمعنى
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.821 harf: ( ي ( *!فَدَاهُ ) بنَفْسِه ( *!يَفْدِيهِ *!فِدَاءً ) ، ككِساءٍ ، ( *!وفِدًى ) ، بالكسْرِ مَقْصور ( ويُفْتَحُ ) .
( قالَ أَبو عليّ القالِي في المَقْصورِ والمَمْدودِ : قالَ الفرَّاء : إذا فَتَحوا الفاءَ قَصَرُوا فقالوا : *!فَدًى لَكَ ، وإذا كَسَرُوا الفاءَ مَدُّوا ورُبَّما كَسَرُوا الفاءَ وقَصَرُوا فقالوا : هُم *!فِدًى لَكَ ، قالَ مُتَمِّم بنُ نويرَة :
فِداءً لممساك ابن أُمّي وخالَتِيوأمي وما
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR10.861 harfMadde başı: فدىفَدَاهُ
1 فَدَاهُ ذ , (T, S, M, &c.,) aor. يَفْدِيهِ, (Msb, K,) inf. n. فِدَآءٌ (T, S, M, Mgh, K,) [omitted in my copy of the Msb, probably by inadvertence,]) and فَدًى, (Mgh,) or فِدًى, (so in the M, accord. to the TT,) or also both of these, (Fr, T, S, Msb, K,) the latter of them said by Fr, on one occasion, to be the more common, (T, TA,) [which is the case when it is a subst., like فِدْيَةٌ,]
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.238 harfفَدَى
فَدَى I ( n. ac. فَِدًى [ فَدَي 4 , 7 ], فِدَآء [ 23A ] )
a. [ acc. & Min ], Ransomed, redeemed, liberated, freed from ( captivity ).
b. Obtained divorce by payment ( woman ).
c. [ acc. & Bi ], see II .
فَدَّيَ
فَدَّيَ II ,
a. Was ready to ransom , to suffer in the stead of.
فَاْدَيَ
فَاْدَيَ III ,
a. see I (a) .
b. Gave a captive in exchange for another.
أَفْدَيَ
أَفْدَيَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR15.924 harfفدي
فَدَى - يَفْدِي - فِدَاء - فِدْيَة - فَادَى - يُفَادِي - افْتَدَى - يَفْتَدِي
فَدَى - يَفْدِي + كائن + كائناً: يبادل بمال مقابل التزام خطر أو ضار: يقدم مالاً أو شيئاً ذا قيمة مقابل فك ارتباط شخص آخر بالالتزام بعمل أو عقوبة أو أسر
فِدَاء: اسم فعل مبالغة على وزن " فـِعال" من " فَدَى - يَفْدِي "
فِدْيَة: على وزن " فِعلة " اسم فعل بمعنى مفعول
Sîgalar(11)
- فِدْيَةٌFidye(فِعْلَةٌ)×2
- لَافْتَدَوْاÖyleyse kendileri için fidye verdiler(لَافْتَعَلُوا)×2
- افْتَدَتْKendisi için fidye verdi(افْتَعَلَتْ)×1
- افْتَدَىKendisi için fidye verdi(افْتَعَلَ)×1
- تُفَادُوهُمْOnlar için fidye verirsiniz(تُفَاعِلُوهُمْ)×1
- فَفِدْيَةٌÖyleyse fidye(فَفِعْلَةٌ)×1
- فِدَاءًFidye vermek(فِعَالًا)×1
- لَافْتَدَتْÖyleyse kendisi için fidye verdi(لَافْتَعَلَتْ)×1
- لِيَفْتَدُواKendileri için fidye vermeleri için(لِيَفْتَعِلُوا)×1
- وَفَدَيْنَاهُVe onun için fidye verdik(وَفَعَلْنَاهُ)×1
Mücavir kökler124 mücavir (155 toplam)
- يوم
7 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- عذب
6 ortak ayet · Su yosunudur
- صوم
2 ortak ayet · “Sume” damga demektir
- مرض
2 ortak ayet · “Bürde” gocuk demektir
- شدد
3 ortak ayet · Sicim bağıdır
- أرض
5 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- جمع
3 ortak ayet · Yumruk demektir
- كفر
5 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- أوي
2 ortak ayet · Eveye kuş yuvası demektir
- ثخن
1 ortak ayet · Sehyn sıcak yemek demektir
- حلق
1 ortak ayet · Boğaz, halka demektir
- حلل
2 ortak ayet · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
Geçtiği ayetler(13)
… سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ …
FidyeSayılı günler olarak. Sizden kim hasta veya seferde olursa, tutmadığı günler sayısınca diğer günlerde; gücü yetmeyenlere de bir yoksul doyumu fidye. Bununla beraber kim gönüllü olarak iyilik yaparsa bu; kendisi için
فَالْيَوْمَ لَا يُؤْخَذُ مِنْكُمْ فِدْيَةٌ وَلَا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَأْوَاكُمُ النَّارُ هِيَ مَوْلَاكُمْ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ
FidyeBugün, sizden ve küfretmiş olanlardan fidye kabul edilmez. Varacağınız yer ateştir. Size yaraşan odur. Ve o, ne kötü dönüş yeridir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فدي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nakıs (üçüncü harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فكك, بدل, عوض |
| Zıt Kök | اسر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir canı veya nesneyi esaretten, tehlikeden kurtarmak için yerine başka bir bedel veya koruyucu koyma |
| Çekirdek Özet 2 | Esaret, kurban veya ibadetteki eksikliği ikame bir bedelle gidererek canı veya sorumluluğu tahliye etme |
| Çekirdek Özet 3 | Adalet ve kurtuluş düzeninde borç veya azap karşısında bedelin ancak meşru dünyevi sözleşmede geçerli olması; ahirette ise zatın yerine bedel kabul edilmemesi |
| Kritik Hata Riski | Hristiyan teolojisindeki kefaret anlayışının İslami kurtuluş sistemine taşınması veya ahirette maddî/manevî fidye mekanizmasının geçerli sanılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فد | Açığa çıkarma, ayırma, yayma ve ön plana sürme eylemini ifade eder; فدد (sesi yükseltip yayma), فدفد (geniş ve açık arazi) köklerinde olduğu gibi engelin kalkması ve ferahlama zeminine işaret eder | ي | İki nesne veya can arasında aktif bir el uzatma, ikame etme ve bedel takdimi yoluyla bağı çözüp canı koruma altına alma nüansını kazandırır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, çıkış ve söz | Kurtuluşa giden yolun açılmasını, esaret bağının çözülüp serbest kalış imkânını temsil eder |
| د | Kapı; geçiş, hareket ve eşik | Bir durumdan diğerine geçişi, kapalılığın aşılmasını ve sınırın aralanmasını simgeler |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma ve teslim | Bir bedeli bizzat uzatıp takdim etmeyi, sahip olunan değeri karşılık olarak vermeyi ifade eder |
| فدي | Kapalı kapıyı açmak üzere eldeki bedeli uzatma hareketi | Kişinin veya esirin kapatıldığı yerden kurtulması için yetkili tarafa bir ikame bedelin fiilen uzatılması ve geçiş kapısının açılması hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimseyi tutsaklıktan kurtarmak amacıyla yerine verilen can, mal veya koruyucu nesne; bedel ödeyerek esirin bağını çözme |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi Evs b. Hacer veya dönemin savaşçı şairlerinin Yevmü’l-Kulâb savaşını anlatırken kullandığı şu beyitte canını koruma ve feda etme anlamında geçer: فَدىً لكما رجليَّ أمِّي وخالتي / غداةَ الكُلاب إذْ تحزُّ الدوابِرُ |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimseye hürmet ve bağlılık göstermek üzere canını onun yerine siper etmeyi anlatan deyimleşmiş hitap: فَدَاكَ أَبِي وَأُمِّي (Babam ve anam sana feda olsun) |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça فدي kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda belirgin biçimde bir bedel mukabilinde kurtarma, esareti çözme (ransom, redeem) ekseninde uzmanlaşmıştır. İbranicede yer alan פדה (padah - kurtarmak, fidye verip serbest bırakmak, bedelini ödeyip tahliye etmek) ve Süryanicede görülen ܦܕܐ (pda - fidye ile kurtarmak, bedel ödemek) formlarıyla doğrudan ses ve anlam denkliğine sahiptir. Akadca pādû / pedû (bağışlamak, esirgemek, serbest bırakmak) fiiliyle de semantik ortaklık taşır. Erken Sami katmanındaki ortak çekirdek, bir yükümlülük veya hapis altında bulunan şahsın, üzerine terettüp eden borcun veya tehdidin başka bir varlığa (mal, hayvan veya para) aktarılması suretiyle serbest bırakılmasıdır. Arapça, bu kökü hem savaş esirlerinin mübadelesi ve fidye akçesi bağlamında hem de kişinin kendini başkasına siper etmesi (tefâdî) ve ibadetlerdeki eksikliklerin ikame kurban veya sadakayla giderilmesi alanında zenginleştirmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lane's Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | فدي kökünden türeyen fidyet, fidâ, iftidâ | Bir zararı, tehlikeyi veya esareti engellemek için öne sürülen bedel ve korunma eylemi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice padah, Süryanice pda, Akadca padû | Esaretten veya yükümlülükten bedel mukabili kurtarma ortak Sami mirasıdır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afroasyatik ailenin diğer kollarında doğrudan fonetik ve anlamsal denkliği sınırlıdır | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فدي | Anlamlı | Bedel verip kurtarma | Tutsak veya zor durumdaki canı başka bir değer ikame ederek tahliye etme | Hedef köktür, Kur'an'da geçer |
| فيد | Anlamlı | Fayda sağlama, ölüm | Bir şeyden yararlanma (fâide) veya helak olup gitme | Kur'an'da geçmez |
| دفي | Anlamlı | Isınma ve örtünme | Soğuktan korunma, sıcak tutan yün ve giysi (دفأ köküyle paralel) | Kur'an'da bu tertiple geçmez |
| ديف | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kök kaydı oluşmamıştır | Kök olarak oluşmayan |
| يفد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur, aslı وفد köküne dayanır | Kullanım dışı |
| يدف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyondur, aslı ودف köküne dayanır | Kullanım dışı |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فدي | Merkez | Bedel vererek esaretten kurtarma | Canı veya hakkı kurtarmak için yerine koruyucu bir nesne veya bedel koyma eylemidir | Esaret bağının ikame ile çözülmesini hedefler |
| فكك | Komşu | Bağı veya kilidi çözme | Bir nesneyi veya boynu bağlı olduğu cendereden doğrudan ayırıp serbest bırakmadır; bedel şartı içermez | فدي mutlaka ikame bedel taşırken فكك salt bağı çözmektir |
| بدل | Komşu | Bir şeyin yerine başkasını koyma | Bir nesneyi alıp yerine tamamen aynını veya muadilini getirme eylemidir | بدل genel yer değiştirme iken فدي kurtarma ve koruma maksatlıdır |
| عوض | Komşu | Zararı tazmin etme | Elden çıkan veya zayi olan bir faydanın karşılığını verme işlemidir | عوض telafiye, فدي ise mahkûmiyeti veya canı kurtarmaya odaklanır |
| اسر | Zıt | Bağlama, hapsetme, tutsak etme | İnsanı bukağı veya iple bağlayıp hareket kabiliyetinden ve hürriyetinden yoksun bırakmadır | فدي esareti çözerken اسر esaret altına alır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فدي | Bedel ödeyerek kurtarma | Canı veya hakkı esaretten kurtarmak üzere koruyucu bedel ikame etme | Kesin |
| Latince | redemptio, pretium redemptionis | Kurtuluş akçesi, geri satın alma | Borç veya esaretten bedel karşılığı satın alarak serbest bırakmayı karşılar; kurban ikamesini de içerir | Güçlü |
| İngilizce | ransom, redemption, expiation | Fidye, bedel ödeyerek kurtarma | Ransom salt esir bedelini, redemption genel kurtuluşu, expiation ise ceza telafisini ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Lösegeld, Auslösung, Sühne | Kurtarma parası, bedelle kurtarma | Lösegeld maddî bedeli, Auslösung esaret bağını bedelle çözmeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | rançon, rachat | Fidye, geri satın alma | Rançon tutsak bedelini, rachat hakkın veya kişinin bedelle geri alınmasını anlatır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فِدَاءً, تُفَادُوهُمْ | Savaş esirlerinin salıverilmesi için alınan/verilen maddî bedel veya esir mübadelesi | Savaş hukuku ve esir muamelesi bağlamında Bakara 2:85 ve Muhammed 47:4 |
| فِدْيَةٌ, فَفِدْيَةٌ | İbadetteki bir engeli, mazereti veya eksikliği telafi eden malî/bedenî sadaka | Oruç tutamayanların yoksul doyurması veya hacda ihram ihlali kefareti bağlamında Bakara 2:184 ve Bakara 2:196 |
| افْتَدَتْ | Evlilik bağının kadın tarafından bedel (mehir iadesi) verilerek feshedilmesi (muhâlaa) | Aile hukuku ve boşanma bağlamında Bakara 2:229 |
| وَفَدَيْنَاهُ | Kurban edilmek istenen canın yerine ilahî takdirle bir hayvanın kurban kılınması | İbrahim ve İsmail kıssasında canın korunması bağlamında Sâffât 37:107 |
| افْتَدَى, لَافْتَدَوْا, لِيَفْتَدُوا, يَفْتَدِي | Ahirette azaptan kurtulmak için yeryüzünün tamamı verilmek istense de kabul edilmeyecek muhayyel bedel | Kıyamet sahneleri ve azabın dehşeti bağlamında Âl-i İmrân 3:91, Mâide 5:36, Yûnus 10:54, Ra'd 13:18, Zümer 39:47, Hadîd 57:15 ve Meâric 70:11 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahirette sorumluluğun şahsiliği ve adaletin ikamesi | Kıyamet günü hiçbir nefsin bir başkası yerine fidye veremeyeceği, azaptan maddî veya manevî bedelle kurtuluşun imkânsızlığı | Zatın yerine bedel kabul edilmeyişi ve ilahî adaletin mutlak bağlayıcılığı |
| Fıkıh | Hac, oruç, esirler hukuku ve muhâlaa (boşanma) | Oruç tutamayan yaşlıların ödeyeceği fidyenin miktarı; ihram yasaklarının çiğnenmesinde gereken ceza; kadının mehir vererek boşanması | Eksikliği veya esareti meşru bir bedelle giderme mekanizması |
| Tefsir | Kurban kıssası ve ahiret sahnelerindeki mecaz | Sâffât 37:107'deki büyük kurbanlığın mahiyeti; inkârcıların yeryüzü dolusu altını fidye vermek istemelerinin psikolojik tahlili | İlahi koruma ve canın yerine kurban ikamesi ile ahiretteki çaresizlik |
| Hadis | Esirlerin serbest bırakılması ve hürmet hitapları | Bedir esirlerinin okuma-yazma öğretme veya mal karşılığı serbest bırakılması; ashâbın Hz. Peygamber'e hitabı | Esiri özgürleştirme bedeli ve canı siper etme fedakârlığı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadetlerin ifası ve kurban | Eksiklik telafisi ve can ikamesi | Mazeretli kulların yükünü hafifletme ve kurbanla canı koruma | Şer'î engellerde ibadetin yerine sadaka konması ve İsmail yerine kurban verilmesi ilkesidir | Kesin |
| İlmi | Zarar ve risk dengesi mantığı | İkame mekanizması | Asıl unsuru korumak için tali unsuru feda etme | Sistemin çökmesini önlemek için bir tampon değerin devreye sokulması mantığıdır | Güçlü |
| Siyasi | Savaş hukuku ve uluslararası ilişkiler | Tutsak mübadelesi ve esir kurtarma | Devletin tebaasını esaretten kurtarması ve diplomatik denge | Esirlerin can güvenliğini sağlayarak karşılıklı veya bedel mukabili tahliyesini yürütür | Kesin |
| İktisadi | Borç, ceza ve tazminat hukuku | Tahliye akçesi ve malî bedel | Mülkiyet veya hak kaybını ikame değerle karşılama | Şahsî bir hakkın feragatinde karşı tarafa sunulan malî telafi ve iflas çözümleridir | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Değişken ikamesi (substitution) ve kurban elektrot (sacrificial anode) | Matematikte bir denklemi çözmek için zor terimin yerine ikame değişken konması; kimya ve metalurjide ana metalin aşınmasını önlemek için sisteme kurban elektrot bağlanması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kefalet ve borcun nakli (subrogation / bailment) | Hukukta bir şahsın tutukluluğunu sona erdirmek için mahkemeye teminat yatırılması; borcun ifasında asıl borçlunun yerine geçen ikame bedel | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca ramazanda oruç tutamayanların verdiği paraya veya savaş esirleri için ödenen kurtulmalığa indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; evlilik bağının çözümünden kurbanın varoluşsal hikmetine, savaş hukukundaki esir takasından ahirette adaletin şahsiliğine kadar uzanan kapsamlı bir ikame ve denge ilkesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hristiyan teolojisindeki Hz. İsa'nın insanlığın günahlarına kefaret/fidye olarak öldüğü dogmasının Kur'an'a sızması ya da ahirette torpil, rüşvet veya aracılıkla azaptan kurtulmanın mümkün olabileceği vehmine düşülmesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem dünyadaki hukuk ve ibadet sisteminde ikame bedeli bir rahmet ve telafi kapısı kıldığını hem de ahiret adaletinde zatî sorumluluğun yerine hiçbir bedelin geçemeyeceğini gösteren temel ayrım çizgisini kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hac ve oruç ahkâmı ayetlerinde (Bakara 2:184, 196), aile hukukunda boşanma ayetinde (Bakara 2:229), savaş esirleri düzenlemesinde (Muhammed 47:4) ve kıyamet günü azaptan kurtuluşun pazarlıksızlığını vurgulayan ahiret sahnelerinde (Âl-i İmrân 3:91, Mâide 5:36, Hadîd 57:15). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dünyada geçerli olan malî telafi ve ikame mantığının ahirete taşınamayacağını bildirir; hiç kimsenin kendi günahının cezasını başkasına yükleyemeyeceğini ve yeryüzünün tüm zenginliği verilse dahi amelin yerini bir bedelin tutamayacağını kesinleştirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir tutsağı veya nesneyi esaretten, tehlikeden kurtarmak üzere onun yerine bir bedel koyup takdim etme eylemidir.
- Soyut anlamBir varlığın veya mükellefiyetin üzerindeki bağlayıcı baskıyı, eşdeğer veya makbul bir ikame unsuru devreye sokarak bertaraf etme sistematiğidir.
- Sistematik karşılıkDünyevi hukuk ve ibadet zemininde rahmet ve telafi vesilesi olan ikamenin, eskatolojik düzlemde mutlak adaletin gereği olarak tamamen hükümsüz kalması halidir.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde esaret veya azap altındaki canı, ikame edilmek istenen bedeli (fidye), ise bağlam durumunu temsil eder. dünyevî hukuk ve ibadet bağlamını simgeler; burada bedeli sayesinde üzerindeki bağ çözülür ve esaret/sorumluluk sıfırlanır (). ise ahiret bağlamını simgeler; burada mevcut olabilecek her türlü bedeli devreye sokulsa dahi () canın azaptan kurtulması ve bağın düşmesi imkânsızdır.