فصح
ف - ص - ح
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Daha düzgün
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.938 harfباب الحاء والصاد والفاء معهما
ص ح ف، ح ص ف، ف ص ح، ص ف ح، ف ح ص، ح ف ص، كلهن
صحف:
الصُّحُفُ: جمع الصَحيفة، يُخَفَّف ويُثّقَّل، مثل سفينة وسُفْنُ، نادِرتان، وقياسُه صَحائف وسَفائن. وصَحيفة الوَجْه: بَشَرة جِلده، قالك
إذا بَدا من وَجْهِكَ الصَحيفُ
وسُمِّيَ المُصْحَفُ مُصْحَفاً لأنَّه أُصْحِفَ، أي جُعِلَ جامعاً للصُحُف المكتوبة بين الدَّفَّتَيْن. والصَّحْفةُ شبه القَصْعة المُسْلَنْطِحة العَريضة
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR584 harfرجلٌ فصيحٌ وكلامٌ فصيحٌ، أي بليغٌ. ولسانٌ فصيحٌ، أي طلقٌ. ويقال: كلُّ ناطقٍ فصيح، وما لا ينطِقُ فهو أعجمُ. وفَصُحَ العَجَمِيٌّ بالضم فَصاحَةً: جادت لغته حتَّى لا يَلْحَنَ. وتَفَصَّحَ في كلامه وتفاصَحَ: تكلَّف الفصاحة. وتقول أيضاً: فَصُحَ اللبن، إذا أُخِذت عنه الرغوةُ. وأفْصَحَ العجميّ: إذا تكلَّم العربية. وأفْصَحَتِ الشاة، إذا انقطع لِبؤُها وخَلَصَ لبنها. وقد أفْصَحَ اللبنُ، إذا ذهب اللبَأُ عنه.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.205 harfح ص ف
حصف ، حفص ، صفح ، صحف ، فصح ، فحص : ( مستعملة ) .
حصف : يقال : رجل حَصِيفٌ بَيّن الحَصافة ، وقد حَصُفَ حَصافة إذا كان جَيِّد الرأي مُحْكَم العَقِل . وثوْبٌ حَصِيفٌ إذا كان مُحْكَمَ النسج صفيقَهُ . ورَأْيٌ مُسْتَحْصِفٌ ، وقد استَحْصَفَ رأيُه إذا استحكم ، وكذلك المُسْتَحْصِد . ويقال للفرس وغيره : أَحْصَفَ إحْصَافاً إذا عَدَا فأَسرَعَ وفيه تقارُب ، ومنه قول العَجّاج : ذَارٍ إذا لاَقَى
ح ص ف حصف ، حفص ، صفح ، صحف ، فصح ، فحص : ( مستعملة ) . حصف : يقال : رجل حَصِيفٌ بَيّن الحَصافة ، وقد حَصُفَ حَصافة إذا كان جَيِّد الرأي مُحْكَم العَقِل . وثوْبٌ حَصِيفٌ إذا كان مُحْكَمَ النسج صفيقَهُ . ورَأْيٌ مُسْتَحْصِفٌ ، وقد استَحْصَفَ رأيُه إذا استحكم ، وكذلك المُسْتَحْصِد . ويقال للفرس وغيره : أَحْصَفَ إحْصَافاً إذا عَدَا فأَسرَعَ وفيه تقارُب ، ومنه قول العَجّاج : ذَارٍ إذا لاَقَى العَزَازَ أَحْصَفَا رواه أبو عُبَيد عن أصحابه . وقال الليثُ : الحَصَفُ : بَثْرٌ صغار يَقِيحُ ولا يَعْظُم وربما خرجَ في مَرَاقّ البَطن أيامَ الحرِّ . يقال : حَصِف جِلْدُه حَصفاً . وقال أبو عُبَيْد : حَصِفَ فلانٌ يَحْصَفُ حَصَفاً ، وبَثِرَ وَجهُه يَبْثَرُ بَثَراً . وقال الليث : الحَصَافَةُ : ثَخَانَة العقل ورجلٌ حَصِيفٌ وحَصِفٌ . وأَحْصَفَ الناسجُ نَسْجَه ، ويقال : اسْتَحْصَفَ القومُ واستَحصَدُوا إذا اجتمعوا ، قال الأعشى : تأْوِي طوائِفُها إلى مَحْصوفَةٍ مَكْروهةٍ يَخشَى الكُمَاةُ نِزالَها قلتُ : أراد بالمحصوفة كتيبةً مجموعة ، وجعلها مَحْصوفة من حُصِفَت فهي مَحصوفة . وفي ( النوادر ) : حَصبْتُه عن كذا وكذا ، وأَحْصَبَتْهُ وحَصفْتُه وأحْصفْتُه ، وحَصَيتُه وأَحصَيتُه إذا أقْصَيتَه . فصح : الليثُ : الفِصحُ : فِطْر النصارى . قال : والمُفْصِحُ من اللَّبَنِ إذا ذهب عنه اللِّبَأُ وكثُر مَحْضُه وقلَّت رَغْوته ، ويقال : فَصَّحَ اللبنُ تَفْصيحاً . أبو عُبَيد عن الأصمعي : أولُ اللَّبَن اللِّبَأُ ثم الذي يليه المُفصِح . يقال : أفصح اللَّبنُ إذا ذهب عنه اللِّبأُ . وقال الليث : رجل فَصِيحٌ ، وقد فَصُحَ فصاحةً ، وقد أفصح الرجلُ القولَ ، فلما كثُر وعُرِف أضمروا القول واكتفوا بالفعل ، كما تقول : أَحْسَن ، وأَسرع ، وأَبْطأ ، وإنما هو أَحْسَنَ الشيءَ وأسرعَ ، العمل . قال : وقد يجيء في الشّعرِ في وصف العُجْم أفصح يرادُ به بيان القول ، وإن كان بغير العربية كقول أبي النجم : أَعْجَم في آذانها فصيحاً يعني صوت الحمار أنه أعْجَمُ وهو في آذان الأَتنِ فصيح بَيِّن . ويقال : أَفْصِحْ لي يا فلان ولا تُجَمْجِم قال : والفَصِيحُ في كلام العامة المُعْرِبُ . وقال غيره : يقال : قد فَصَحَك الصُّبْحُ أي بَانَ لك وغَلَبَك ضَوْؤُه ، ومنهم مَن يقول : فَضَحَك . وقال أبو زيد : ما كان فُلانٌ فَصِيحاً ، ولقد فَصُح فَصاحَةً ، وهو البيِّن في اللسان والبلاغة ، ويقال أفصح الصبيُّ في منطقه إفْصَاحاً إذا فهمتَ ما يقول في أول ما يتكلم : وأفصح الأغْتَمُ إذا فهمتَ كلامه بعد غُتْمَتِه . وقال ابن شُمَيل : هذا يومٌ فِصْحٌ كما ترى ، والفِصْحُ : الصَّحْوُ من القُرِّ إذا لم يكن فيه قُرّ فهو فِصْح وإن كان فيه غَيمٌ ومَطَرٌ وريحٌ بعد ألاّ يكون فيه قُرّ ، وكذلك الفَصْيَةُ ، وهذا يوم فَصْيَةٍ كما ترى ، وقد أفْصَينَا من هذا القُرِّ أي خرجنا منه وقد أفْصى يَومنا . وأفْصَى القُرُّ إذا ذهب قاله ابن شُمَيْل . صحف : قال الليث : الصُّحُفُ : جماعةُ الصَّحِيفة ، وهذا من ( النوادر ) ، وهو أن تجْمَع فَعِيلَة على فُعُل ، قال : ومثله سفينة وسُفُن ، وكان قياسُهما صحائفُ وسَفائن ، قال : وقول الله جلّ وعزّ : ( ? لاُولَى ? صُحُفِ إِبْرَ ? هِيمَ وَمُوسَى ? ) ( الأعلى : 19 ) يعني الكتب التي أنزلت عليهما ، قال : وصحيفةُ الوَجْه : بَشَرَةُ جِلده . وأنشد : إذا بَدَا من وجهك الصَّحِيفُ قال : وإنما سُمِّي المُصْحَفُ مُصْحَفاً لأنه أُصْحِفَ أي جعل جامعاً للصُّحُف المكتوبة بين الدَّفَّتَيْن . وقال الفرّاء : يقال : مُصحفٌ ومِصْحَف ، كما يقال : مُطرَفٌ ومِطرَفٌ قال : وقوله : مُصحف من أُصْحِفَ أي جُمِعت فيه الصُّحُف ، قال : وأُطرِف : جُعل في طرَفيْه العَلَمان ، قال : فاستثقلت العربُ الضمة في حروف فكسرت الميم ، وأصلها الضم ، فمن ضَمّ جاء به على أصله ، ومن كسره فلاستثقاله الضمة ، وكذلك قالوا في المُغزَل مِغْزَلاً ، والأصلُ مُغْزَل من أُغْزِل أي أُدِير . وقال أبو زيد : تميم تقول : المِغْزَلُ والمِطْرَفُ والمِصحف ، وقيس تقول : المُطرَف والمُغْزَل والمُصحَف . وقال الليث : الصَّحْفة : شبه قَصْعة مُسْلَنْطِحَة عريضة وجَمْعُها صِحَاف . وأنشد : والمَكَاكِيك والصِّحَاف من الفِ ضةِ والضامِزاتُ تحت الرِّحَالِ وقال الله جلّ وعزّ : ( تُحْبَرُونَ يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَ ? فٍ مِّن ذَهَبٍ ) ( الزّخرُف : 71 ) . أبو عُبَيد عن الكِسائي : أعظَمُ القِصَاع الجَفْنة ، ثم القَصْعةُ تليها تُشْبع العَشَرَة ، ثم الصَّحْفَة تشبع الخمسة ونحوهم ، ثم المِئكَلَة تُشْبع الرجلين والثلاثة ، ثم الصُّحَيْفة تُشْبِعُ الرجل . قال الليث : والذي يَرْوِي الخطأ على قراءة الصُّحُف هو المُصَحِّف والصَّحَفِيُّ . صفح : قال الليث : الصَّفْحُ : الْجَنب ، وصفْحا كلِّ شيءٍ جانباه ، قال : وصَفْحَتا السَّيْف : وجهاه . وصفْحةُ الرجل : عُرْضُ وجهه ، وسَيفٌ مُصْفَحٌ : عريض ، والصَّدْر المُصفَح كذلك ، وأنشد للأعشَى : أَلسنا نحن أكرَمَ إن نُسِبنا وأَضرَبَ بالمُهَنَّدَةِ الصِّفاح يعني العِراض ، وأنشد : وصدرِي مُصْفَحٌ للموت نَهْدٌ إذا ضاقَتْ عن الموْتِ الصُّدُور وفي حديث حُذَيفة أنه قال : ( القُلوبُ أربعة : فقلْبٌ أغلفُ ، فذاك قلب الكافر ، وقلبٌ مَنكوسٌ فذاك قلب رجع إلى الكُفر بعد الإيمان ، وقلبٌ أَجْرَدٌ مثل السِّرَاج يَزْهَر فذاك قلب المؤمِن ، وقلب مُصْفح اجتمعَ فيه النِّفاق والإيمانُ ، فَمَثَل الإيمان فيه كمَثلِ بَقْلَةٍ يُمِدُّها الماءُ العَذْب ، ومثَل النفاق فيه كمثل قَرْحَة يُمِدُّها القَيْحُ والدّم ، وهو لأيِّهما غَلَب ) . وقال شمر فيما قرأتُ بخطِّه : القلب المُصْفَح ، زعم خالد أنه المُضْجع الذي فيه غلّ ، الذي ليس بخالص الدِّين . وقال ابن بُزرْج : المُصفَح : المقلوب . يقال : قلبْتُ السيف وأَصْفَحْتُه وصابَيْتُه . فالمُصفَحُ والمُصابَى : الذي يُحَرَّف عن حَدِّه إذا ضُرِب به ويُمَال إذا أرادوا أن يغمدوه . قال : وقال أبو عمرو وغيره : ضَرَبه بالسيف مُصْفَحاً إذا ضَرَبه بعُرْضه . وقال الطِّرِمَّاح : فلمَّا تناهتْ وهي عَجْلَى كأنها على حَرْفِ سيفٍ حَدُّه غير مُصْفَح قال : وقال بعضهم : المُصْفَح : العَرِيض الذي له صفحاتٌ لم تستقم على وَجْه واحد كالمُصْفَح من الرُّؤُوسِ له جوانِب . قلت : والذي عِنْدِي في القلب المُصْفَح أنَّ معناه الذي له صَفْحَان أي وجهان يَلقى أهل الكُفْرِ بوجه ، ويلقى المؤمنين بوجه . وصَفْحُ كلِّ شيء : وجهه وناحيتُه ، وهو معنى الحديث الآخر : ( من شَرِّ الرجال ذو الوجهين الذي يأتي هؤلاء بوجه وهؤلاء بوجه ) وهو المنافق . ويقال : صَفَحَ فلانٌ عنِّي أي أَعْرَضَ بوجههِ وَوَلاَّني وَجه قَفاه . وأنشد أبو الهيثم : يَصْفَحُ للقِنَّة وجهاً جَأْبا صَفْحَ ذِرَاعَيْه لِعَظْمٍ كَلْبَا قال : وصف حبلا عرّضه فاتِلُه حين فتله فصار له وجهان ، فهو مَصْفُوحٌ أي عريضٌ ، وقوله : صَفْح ذراعيه أي كما يبْسُط الكلب ذِراعيْه على عَرْقٍ يُوَتِّدُه على الأرض بذراعيه يَتَعَرَّقه ، ونصب كلباً على التفسير . قال : وصَفْحَتا العُنُق : ناحيتاه ، وصَفْحَتا الوَرَق : وجهاه اللذان يُكْتَبُ فيهما فجعل حُذَيفَة قلب المنافق الذي يأتي الكُفار بوجه وأهل الإيمان بوجه آخر ذا وجهين . وقال رجل من الخوارج : ( لنَضْرِبَنَّكم بالسيوف غير مُصْفَحات ) يقول : نضْرِبُكم بحدّها لا بِعُرْضها . وقال الشاعر : تُحَيْتَ مناطِ القُرْط من غير مُصْفَحٍ أجاد به خَدّ المُقَلَّد ضَارِبُه ويقال : أتاني فلان في حاجة فأصفَحْتُه عنها إصفَاحاً إذا طلبها فمنَعْتُه . والمُصَفَّحَات : السيوف العريضة وهي الصَّفائحُ واحدتُها صفيحة . وقال لبيد يصف السحاب : كأنَّ مُصفَّحَاتٍ في ذُراه وأَنْوَاحاً عَلَيهن المآلي شَبّه البرق في ظلمة السحاب بسيوف عِرَاضٍ ، وواحد الصَّفائح صفيحة . ويقال للحجارة العريضة صفائح أيضاً ، واحدتها صَفيحَة وصفيح . وقال لبِيد : وصَفَائِحاً صُمّاً روا سِيها يُسَدِّدْن الغُضونا وهي الصُّفَّاح أيضاً الواحدة صُفَّاحة ، ومنه قول النابغة : ويُوقِدْن بالصُّفَّاحِ نار الحُباحِبِ وأما قول الله جلّ وعزّ : ( حَكِيمٌ أَفَنَضْرِبُ عَنكُمُ ? لذِّكْرَ صَفْحاً أَن كُنتُمْ قَوْماً ) ( الزّخرُف : 5 ) المعنى أفَنُعْرِض عن تذكيركم إعراضاً من أجل إسرَافِكم على أنفُسِكم في كفركم ، يقال : صَفَح عن فلان أي أعرض عنه مُوَلِّيا ، ومنه قول كُثَيِّر يصف امرأةً أعرَضَتْ عنه . صفُوحاً فما تَلْقاك إلا بَخيلَةً فَمَنْ مَلّ منها ذلك الوصل مَلَّتِ وأما الصَّفوح من صفات الله جلّ وعزّ فمعناه العَفُوّ . يقال : صَفَحْتُ عن ذَنْبِ فلان أي أعْرَضت عنه فلم أُؤاخِذه به . قلت : فالصَّفُوحُ في نعت المرأة المُعْرِضَةُ صَادَّةً هاجِرة والصَّفُوحُ في صفة الله العَفُوّ عن ذنب عبده معرِضاً عن مجازاته تَكَرُّماً ، فأحدهما ضد الآخر ونصب قوله : صَفْحاً في قوله : ( حَكِيمٌ أَفَنَضْرِبُ عَنكُمُ ? لذِّكْرَ صَفْحاً أَن كُنتُمْ قَوْماً ) ( الزّخرُف : 5 ) على المصدر : لأنّ معنى قوله ) حَكِيمٌ أَفَنَضْرِبُ عَنكُمُ ? لذِّكْرَ صَفْحاً أَن كُنتُمْ قَوْماً ) ( الزّخرُف : 5 ) أَنُعْرِض عنكم ونصفح وضَرْبُ الذِّكْر : رَدُّه وكَفُّه ، وقد أضرب عن كذا أي كفَّ عنه وتركه . وقال الليث : صفَحْتُ وَرَق المصحف صَفْحاً وصَفَحْتُ القومَ إذا عَرَضْتَهم واحداً واحداً ، وتَصَفَّحْتُ وُجُوهَ القوم إذا تأملتَ وجوههم تنظر إلى حُلاهم وصورهم وتَتَعَرَّف أمرهم . قال والصُّفَّاح من الإبل التي عَظُمَت أسْنِمتُها ، فكأن سَنام الناقة يأْخُذُ قَرَاها ، وجَمْعُها صُفَّاحات وصَفَافِيح . أبو عُبَيد : من أسماء قِداح المَيْسر المُصْفَحُ والمُعَلَّى . قال أبو عُبَيد ، وقال أبو زيد : إذا سقَى الرجلُ غيرَه أيَّ شراب كان ومتى كان قال : صَفَحْتُ الرجلَ أصْفَحُه صَفْحاً ، قال : وصَفَحْتُ الرجلَ وأصْفَحْتُه كلاهما إذا سأَلَكَ فَمَنَعْته . وفي الحديث : ( التَّسْبِيحُ للرِّجال ، والتَّصْفِيحُ للنساء ) ، ويروى التَّصْفِيق ومعناهما واحد ، يقال : صَفَّح وصَفَّق بيديه ، وروى بيت لبيد في صفة السحاب : كأنَّ مُصَفِّحَاتٍ في ذُرَاه جعل المُصَفِّحَاتِ نساءً يُصَفِّقْنَ بأيديهن في مأتم ، شبّه صوت الرعد بتصفيقهن ، ومن رواه : مُصَفَّحَات ، أراد السيوف العَريضة ، شبَّه بريق البرق بَبرِيقها . وقال ابن الأعرابي : الصَّافح : الناقةُ التي فقدت ولدها فَغَرَزَتْ وذهب لبنها وقد صَفَحت صُفُوحاً . والرجل يصافحُ الرجل إذا وضع صُفْحَ كَفِّه في صُفْح كَفّه وصُفْحا كَفَّيْهما : وَجْهَاهُما . وصفْحٌ : اسم رجل من كَلْب بن وَبْرَة ، وله حديثٌ عند العرب معروف . وصِفَاحُ نَعْمَانَ : جِبال تُتَاخِمُ هذا الجبل وتُصَادفه . ونَعْمانُ : جَبل بين مَكَّة والطائف . أبو زيد : من الرؤوس : المُصَفَح ، وهو الذي مُسِحَ جنبا رأسه ونتأ جَبينُه فخرج وظهرت قَمَحْدُوَتُه ، والأَرْأَسُ مِثْلُ المُصْفَح ولا يقال رؤاسِي . وقال ابن الأعرابي : في جبهته صَفَحٌ أي عُرْضٌ فاحِشٌ . قال : وناقَةٌ مُصَفَّحَةٌ ومُصَرَّاةٌ ومُصَوَّاة ومُصَرّبَةٌ بمعنى واحد . فحص : قال الليث : الفَحْصُ : شِدَّةُ الطَّلَب خلال كلِّ شيء ، تقول : فَحَصْتُ عن فُلانٍ ، وفَحَصْتُ عن أمْرِه لأعْلَم كُنْهَ حالِه ، والدَّجاجَة تَفْحَص برجليها وجَناحيها في التراب تَتَّخِذ لنفسها أُفْحُوصةً تبيض أو تَجْثُم فيها . وأَفاحيصُ القَطَا : التي تُفَرِّخُ فيها ، ومنه اشْتُقَّ قول أبي بكر : فحَصُوا عن أوساط الرءُوس أي عملُوها مثل أفاحِيص القَطَا . ومنه الحديث المرفوع : ( مَنْ بَنَى لله مَسْجداً ، ولَوْ مثل مَفْحَص قَطَاةٍ بَنَى الله له بيتاً في الجنة ) ، ومَفْحَصُ القطاة حيث تُفَرِّخ فيه من الأرض ، والمطر يفحصُ الحَصَى إذا اشتد وقْعُ غَبْيَتِه فقلب الحَصَى ونحَّى بعضه عن بعض ، وغَبْيَةُ المطر : دَفْعَتُه الشديدة بوابل من المطر . ويقال : بينهما فِحاصٌ أي عداوة ، وقد فاحَصَني فلانٌ فِحَاصاً : كأن كل واحد منهما يَفْحَصُ عن عيب صاحبه وعن سِرِّه . وفلانٌ فَحِيصي ومُفَاحِصِي بمعنى واحد . حفص : قال الليث : الدَّجاجةُ تُكَنى أُمّ حَفْصَة ، وولد الأسد يسمى حَفْصاً . وروى ابن شُمَيْل عن الخليل أنه قال : يسمى ولد الأسد حَفْصا . وقال ابن الأعرابي : هو السبع أيضاً . والزَّبِيلُ يسمى حَفْصاً . وجمعه أحْفاصٌ ، وهي المِحْفَصَةُ أيضاً .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.062 harf(باب الفاء والصاد وما يثلثهما)
(فصل) الفاء والصاء واللام كلمةٌ صحيحةٌ تدلُّ على تمييز الشَّيء. من الشَّيء وإبانته عنه. يقال: فَصَلْتُ الشَّيءَ فَصْلاً. والفَيْصل: الحاكم. والفَصِيل: ولدُ النَّاقةِ إذا افتُصِلَ عن أُمِّه. والمِفْصَل: اللِّسان، لأنَّ به تُفصَل الأمور وتميَّز. قال الأخطل:* وقد ماتت عِظامٌ وَمِفْصَلُ([1]) *
والمفاصل: مَفاصل العِظام. والمَفْصِل: ما بين الجبلَيْن، والجمع مَفاصل. قال
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR698 harf- [الفصح: خلوص الشيء مما يشوبه. وأصله في اللبن، يقال: فصح اللبن وأفصح (انظر: الأفعال 4/30؛ والقاموس. فصح)، فهو مفصح وفصيح: إذا تعرى من الرغوة، وقد روي:
* وتحت الرغوة اللبن الفصيح*
(هذا عجز بيت، وصدره:
*ولم يخشوا مصالته عليهم*
واختلف في نسبته فقيل لأبي محجن الثقفي، وقيل: لنضلة السلمي، ونسبه ابن دريد للحارث. انظر: البيان والتبين 3/338؛ واللسان (فصح) ؛ والمجمل 3/722؛ والجمهرة 2/163؛ والمزهر 1/184)
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR944 harfف ص ح
سقاهم لبناً فصيحاً وهو الذي أخذت رغوته أو ذهب لباؤه وخلص منه وفصح اللبن وأفصح وفصّح وأفصحت الشاة: فصح لبنها.
ومن المجاز: سرينا حتى أفصح الصبح وحتى بدا الصباح المفصح.
وهذا يوم مفصح وفصح: لا غيم فيه ولا قرّ.
وانتظر نفصح من شتائنا أي نخرج ونتخلّص.
وجاء فصح النصارى أي يوم بروزهم إلى معيّدهم.
وهذا مفصحهم أي مكان بروزهم.
قال ابن هرمة: نصارى تأجّل في مفصح بيداء في يوم
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.949 harfالفَصاحةُ: البَيان؛ فَصُحَ الرجلُ فَصاحة، فهو فَصِيح من قوم فُصَحاء وفِصاحٍ وفُصُحٍ؛ قال سيبويه: كسروه تكسير الاسم نحو قضيب وقُضُب؛ وامرأَة فَصِيحةٌ من نِسوة فِصاحٍ وفَصائحَ. تقول: رجل فَصِيح وكلام فَصِيح أَي بَلِيغ، ولسانه فَصِيح أَي طَلْقٌ. وأَفْصَحَ الرجلُ القولَ، فلما كثر وعرف أَضمروا القول واكتفوا بالفعل مثل أَحْسَنَ وأَسْرَعَ وأَبْطَأَ، وإِنما هو أَحْسَنَ الشيءَ وأَسرعَ العملَ، قال: وقد
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR247 harf* ف ص ح * رجل * فصِيحٌ * وكلام فصيح أي بليغ ولسان فصيح أي طلق ويقال كل ناطق فصيح ومالا ينطق فهو أعجم و * فَصُحَ * العجمي جادت لغته حتى لا يلحن وباب الكل ظرف و * تَفَصَّح * في كلامه و * تَفَاصحَ * تكلف الفصاحة و * أفْصَحَ * العجمي إذا تكلم بالعربية
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.120 harfالفصح والفصاحة: البيان. قال شيخنا: قال أئمة الاشتقاق وأهل النظر: مدار تركيب الفصاحة على الظهور. وقال أئمة المعاني والبيان: حيث ذكر أهل اللغة الفصاحة فمرادهم بها كثرة الاستعمال، كما أشار إليه الشهاب في العناية في هود، وأنهم قد يستعملونها مرادفة للبلاغة، كما دل عليه الاستعمال، يقال: ما كان فصيحا ولقد فصح، ككرم، فصاحة، فهو فصيح، وهو البين في اللسان والبلاغة. ومن المجاز: لسان فصيح، أي طلق. ورجل فصح،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR11.328 harfفَصُحَ
1 فَصُحَ ذ , (S, A, Mz in the 9th نوع, and so in some copies of the K as stated in the TA,) [aor. فَصُحَ ,] inf. n. فَصَاحَةٌ, (KL,) or فَصْحٌ; (Mz ubi suprà, on the authority of Er-Rلghib;) or ↓ فصّح; (so in other copies of the K;) or the latter also; (A;) and ↓ افصح; (A, K, Mz;) said of milk, It became divested of the froth, (S, A, K, Mz,) which is the primary signification accord. to
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.437 harfفَصَحَ
فَصَحَ A ( n. ac. فَصْح 1 ),
a. Shone, broke forth, rose upon ( dawn ).
فَصُحَ
فَصُحَ U ( n. ac. فَصَاْحَة 22t ),
a. Was pure, clear; was skimmed ( milk ).
b. Was clear, perspicuous, lucid; was fluent, eloquent.
فَصَّحَ
فَصَّحَ II ,
a. see ( فَصُحَ ) ( a ).
أَفْصَحَ
أَفْصَحَ IV ,
a. see ( فَصُحَ ) ( a ), ( b ).
c. Appeared, shone forth ( dawn ).
d. Was clear, plain, evident.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR10.612 harfفصح
فَصُحَ - يَفْصُحُ - فَصِيْح - أَفْصَح
فَصُحَ - يَفْصُحُ + الكائن: بان وظهر بجلاء ووضوح بعد ذهاب ما كان يغمره ويحجبه من عتمة أو رغوة أو دخان أو ما شابه
فَصِيْح: على وزن " فَعيل": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " فَصُحَ - يَفْصُحُ ": الشيء الذي " فَصُحَ ": اللبن أو الماء الصافي، أو الفجر، أو القول، أو ما شابه
القول الفصيح: الواضح الجلي الذي
Sîgalar(1)
Mücavir kökler9 mücavir (12 toplam)
- ردأ
1 ortak ayet · Redu dayama, destek demektir
- هارون
1 ortak ayet · Harun
- لسن
1 ortak ayet · Dil demektir
- أخو
1 ortak ayet · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
- خوف
1 ortak ayet · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
- صدق
1 ortak ayet · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
- مع
1 ortak ayet · Beraber
- كذب
1 ortak ayet · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
- رسل
1 ortak ayet · Saçak demektir
Geçtiği ayetler(1)
وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ
Daha düzgünKardeşim Harun’un dili benimkinden daha düzgündür. Onu benimle beraber yardımcı olarak gönder ki beni tasdik etsin. Çünkü ben, tekzib etmelerinden endişe duyuyorum.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فصح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بين, بلغ, صرح |
| Zıt Kök | عجم |
| Çekirdek Özet 1 | Sütün üzerindeki köpüğün veya tortunun kalkmasıyla saf, duru ve berrak sıvının ortaya çıkması |
| Çekirdek Özet 2 | Sözün pelteklik, tutukluk, kapalılık ve anlaşılmazlıktan arınarak kastı tastamam ve açıkça iletmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Mesajın, tebliğin ve delilin alıcı zihinde hiçbir pürüz bırakmayacak berraklıkta tezahür etmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca ağdalı ve süslü edebiyat yapmak şeklinde daraltıp peygamberî tebliğdeki zihinsel ve pratik berraklık işlevini ıskalama riski |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فص | Bir şeyi bütünden ayırma, yarılma, aralama ve içindekini açığa çıkarma (örneğin فصل eklem yerini ayırma; فصم çatlatıp koparma) | ح | Açığa çıkarma hareketine yüzeydeki köpüğü, tortuyu ve bulanıklığı giderip saf özü berrak biçimde ortaya çıkarma nüansı eklenmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Sözün, nefesin veya içeriğin dışarıya salınması, ilk telaffuz ve çıkış noktası |
| ص | Olta, bitki | Yabancı unsuru yakalama, ayıklama ve sıkışıklıktan çekip çıkarma |
| ح | Çit, duvar | Çevrilmiş engeli aşma, örtüyü ve bariyeri yarıp aradaki perdeyi kaldırma |
| فصح | Ağızdan çıkan sözün aradaki engel ve tortulardan ayıklanarak bütünüyle berraklaşması | Ses veya anlam üzerindeki engellerin giderilmesiyle özün kusursuz bir açıklıkla belirmesi hareketini simgeler |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sütün üzerindeki köpüğün (rağve) veya ilk ağız sütünün (libe') kaybolup alttaki saf sütün ortaya çıkması; havanın bulut ve soğuktan arınarak açması; sabahın aydınlanıp karanlığın kalkması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden el-A‘şâ, Hristiyan bayramı anlamındaki ödünç kelimeyi şu mısrada zikreder: بهم تَقرَّبَ يومَ الفِصْح ضاحيةً / Arap darb-ı meselinde ise kökün asıl fiziksel anlamına atıfla şöyle denir: وتحتَ الرَّغوةِ اللَّبنُ الفصيح |
| Erken Arapça kullanım | Ebü’n-Necm el-İclî, merkebe ait sesin eşeklerin kulağındaki anlaşılırlığını tasvir ederken kökü dil sınırının ötesinde netlik anlamında kullanmıştır: أعجَمَ في آذانِها فصيحا |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât.
Sami etimolojik katman
Arapça فصح kökü, iç Sami bağlamında iki farklı hatta incelenir. Birinci hat, Arapçanın öz malı olan ve sütün köpükten arınması, sabahın sökmesi ve dilin pürüzsüzleşmesi anlamına gelen yerli Semitik/Afro-Asyatik arılık köküdür; burada temel fikir bulanıklığın ve yabancı maddenin giderilmesidir. İkinci hat ise Aramice ve İbranice üzerinden Arapçaya geçen fısıh ve bayram anlamındaki kelimedir; İbranice פֶּסַח (pesaḥ) kökü atlamak, es geçmek, esirgemek anlamından türeyerek Yahudi Pesah bayramını, Süryanice ve Hristiyan Arapçada ise פֶּסְחָא (peṣḥā) formuyla Paskalya yortusunu ifade etmiştir. Klasik Arap dilcileri (özellikle İbn Fâris), bayram anlamındaki lafzın sütün durulması anlamındaki Arapça asıl köke ait olmadığını, harici bir adlandırma olduğunu açıkça kaydetmişlerdir. Dolayısıyla Kur’an’daki kullanım harici bayram adıyla değil, tamamen arılık, açıklık ve pürüzsüz beyan anlamındaki öz Sami/Arapça morfolojik çekirdekle irtibatlıdır.
Güven Kesin
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sütün üzerindeki köpüğün ayrılıp özün kalması | Fiziksel tortunun gitmesi anlamı, dildeki pelteklik ve tutukluğun kalkması soyutlamasına evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פֶּסַح (pesaḥ) ve Süryanice פֶּסְחָא (peṣḥā) | Dini bayram anlamındaki ses benzerliği doğrudan alıntıdır; ancak berraklık ve netlik anlamı Arapça içinde gelişmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik periferide kökün arılık ve açıklık bağlamında doğrudan eşleniği tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, el-Müfredât, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فصح | Anlamlı | Berraklaşmak, pürüzsüz olmak | Tortu ve kapalılıktan arınarak net ve anlaşılır hale gelmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فحص | Anlamlı | Araştırmak, deşmek, çukur açmak | Bir şeyin iç yüzünü ortaya çıkarmak için toprağı veya durumu eşelemek | Kur'an'da geçmez; gizli olanı açığa çıkarma yönüyle ortak çekirdekle ilişkilidir |
| صفح | Anlamlı | Yüzey, geniş taraf, vazgeçmek | Bir şeyin geniş yanını çevirmek, cezalandırmaktan yüz çevirip bağışlamak | Kur'an'da geçer; açığa vurma ve yüzeyle ilgilidir |
| صحف | Anlamlı | Yazılı yaprak, sahife | Üzerine sözün ve bilginin açığa vurulduğu düz ve yayvan nesne | Kur'an'da geçer; bilgiyi sergileyip görünür kılma ilişkisi vardır |
| حفص | Anlamlı | Küçük aslan, toplamak, daraltmak | Bir şeyi bir araya getirip sıkıştırmak veya küçük nesne | Kur'an'da geçmez; kök anlamca hedef kökten uzaktır |
| حصف | Anlamlı | Sağlam dokumak, sıkılaştırmak | Bir kumaşı veya bağı pürüzsüz ve sıkı örmek; deride kabarcık çıkması | Kur'an'da geçmez; kusursuzluk ve doku bütünlüğü nüansı taşır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فصح | Merkez | İfade netliği ve arılığı | Sözün üzerindeki pelteklik, kekemelik ve kapalılık tortusunun kalkarak meramın en yalın biçimde dışa vurulmasıdır | Fiziksel arınmadan zihinsel ve lafzi arılığa uzanan pürüzsüzlük |
| بين | Komşu | Ayrışma ve açıklık | İki şeyin sınırlarını çizerek gerçeği görünür kılmaktır; فصح ise sözün kendisinin telaffuz ve ifade kusurundan arınmasıdır | Birincisi kavramsal ve ontolojik açıklık, ikincisi lafzi ve icrai akıcılıktır |
| بلغ | Komşu | Ulaşma ve tesir | Sözün maksada ve hedefe tam olarak erişip muhatabı etkilemesidir; فصح ise ifade vasıtasının kusursuzluğudur | فصح ifade aracının temizliği, بلغ ise hedefe tam varış ve tesirdir |
| صرح | Komşu | Katışıksız açıklık | Gizli hiçbir şey bırakmayacak biçimde açıkta durmaktır; فصح fonetik ve lügavî kusursuzluğa daha çok odaklanır | صرح niyet ve durumun şeffaflığı, فصح dilin pürüzsüz akışıdır |
| عجم | Zıt | Kapalılık ve anlaşılmazlık | Sözün anlaşılamaması, telaffuzun yabancı veya kapalı kalması, dilin tutuk olması durumudur | فصح kökünün tam zıddı olarak dildeki düğüm ve anlaşılamazlıktır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فصح | Saf ve pürüzsüz olmak, açık konuşmak | Dilin düğümden, sıvının tortudan, havanın sisten arınarak bütünüyle anlaşılır olması | Kesin |
| Latince | Eloquens, clarus | Açık, net, akıcı konuşan | Meramı kusursuz dile getirmeyi karşılar; köpükten arınma fiziksel kök imgesini taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Articulate, lucid, fluent | Meramını berrakça anlatan, akıcı, pürüzsüz | Düşünceyi ve sesi düğümsüz aktarmayı iyi verir; kelimenin saf süt kök metaforu yer almaz | Güçlü |
| Almanca | Sprachgewandt, artikuliert, lauter | İfade yeteneği yüksek, berrak, duru | 'Lauter' kelimesi saf ve katışıksızlığı, 'artikuliert' ise pürüzsüz telaffuzu karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Éloquent, limpide, articulé | Duru, berrak, meramını düzgün anlatan | 'Limpide' sütün ve havanın berraklığını, 'articulé' ise dilin tutukluktan kurtuluşunu verir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَفْصَحُ | Sözü daha düzgün, telaffuzu daha açık ve hitabeti daha berrak | Hz. Mûsâ'nın, tebliğ vazifesinde firavuna karşı Hz. Hârûn'un dilindeki akıcılık ve açıklığı dile getirdiği bağlam (Kasas 28:34) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve i‘câzü’l-Kur’ân | Kur'an lafızlarının beşer takatinin üzerindeki fesahat düzeyi ve peygamberlerin tebliğdeki dilsel kusursuzluğu | İlahî kelamın hiçbir lafzî kusur ve çelişki barındırmayan mutlak berraklığı |
| Fıkıh | İkrar, akit ve ibadet lafızları | İkrarda veya nikâh/talak akitlerinde lafzın sarih ve fasih olması ile kapalı (kinaye) olması arasındaki hüküm farkları | Hukukî irade beyanının hiçbir şüpheye yer bırakmayacak açıklıkta telaffuz edilmesi |
| Tefsir | Kasas 28:34 tahlili | Hz. Mûsâ'nın dilindeki tutukluk (Tâhâ 20:27'deki ukde) ile Hz. Hârûn'un fesahati arasındaki farkın anlaşılması | Tebliğde muhatabın itirazını kıracak dilsel yetkinlik ve zihinsel açıklık |
| Hadis | Peygamberî hitabet | Hz. Peygamber'in "Ben Arapların en fasih konuşanıyım" rivayeti çerçevesinde lafzî duruluk | Yapmacıktan uzak, lehçe kusurlarından arınmış en saf Arapça kullanımı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tebliğ ve risalet | Mesajın berraklığı | Şüphe ve kapalılığı bertaraf etme | Dini tebliğin anlaşılmaz mistik örtülerden arındırılarak akla hitap eden netliğe kavuşmasıdır | Kesin |
| İlmi | Mantık ve metodoloji | Terimsel ve tanımsal duruluk | Anlam karmaşasını ve safsatayı önleme | Kavramların bulanıklıktan arındırılıp bilginin en yalın önermelerle iletilmesini sağlar | Güçlü |
| Siyasi | Diplomasi ve hitabet | Sarih diplomasi ve sözcülük | İktidar muhataplarına karşı delili pürüzsüz sunma | Firavun gibi tiranlara karşı hakkı savunurken argümanın lafzî güç ve zarafetle sunulmasıdır | Kesin |
| İktisadi | Akitler ve sözleşmeler | İrade beyanının şeffaflığı | Garar ve aldatma şüphesini giderme | Ticari taahhütlerin ve şartların hiçbir muğlaklık barındırmayan açık bir dille kayda geçirilmesidir | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sinyal-gürültü oranı (SNR) ve gürültü filtreleme | İletilmek istenen ana bilginin arka plandaki gürültüden, parazitten ve tortudan bütünüyle temizlenerek saf dalga boyuna ulaşmasıdır | Kesin |
| Beşeri bilimler | İletişim teorisinde engelsiz kod açımı (decoding) | Göndericinin zihnindeki kodun alıcı tarafından hiçbir anlamsal sapma veya dilsel tıkanıklık yaşamadan doğrudan çözümlenmesidir | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Fesahati yalnızca ağdalı, süslü, gösterişli ve elitist edebiyat yapma sanatı olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Fesahat, sözün her türlü fonetik ve anlamsal pürüzden, pelteklik ve tortudan arınarak maksadı eksiksiz iletmesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Peygamberî fesahatin lafız süsü sanılması; bunun sonucunda tebliğdeki zihinsel, rasyonel ve pratik berraklık hedefinin gözden kaçırılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin tebliğinde dilsel yetkinliğin, zihinsel arılığın ve fonetik kusursuzluğun hakikati iletmedeki stratejik rolünü gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Mûsâ ve Hz. Hârûn kıssalarında (özellikle Kasas 28:34 ve Tâhâ 20:27-28), tebliğ ve lisan ilişkisini ele alan ayetlerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikati anlatmak için salt niyetin yeteceği zannını yıkar; yöntemin, dilin ve ifadenin de hakikat kadar berrak olması gerektiğini kanıtlar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSütün üstündeki köpük ve tortunun kalkmasıyla alttaki katışıksız ve duru sıvının ortaya çıkması, sabah aydınlığının ufuktaki karanlığı yarması.
- Soyut anlamZihindeki mananın dildeki kekemelik, tutukluk veya anlamsal kapalılık engellerinden arınarak en berrak ve kusursuz biçimde iletilmesi.
- Sistematik karşılıkİletişim, tebliğ ve hukukta mesajın iletilmesini engelleyen tüm parazitlerin ayıklanmasıyla sağlanan tam bilişsel saydamlık.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde fasih ifadeyi ve ulaşılan berraklığı; iletilmek istenen yalın maksadı ve hakikati; ifadenin taşıyıcı zeminini; ise dildeki, sesteki veya zihindeki gürültü, tortu, pelteklik ve kapalılık payını temsil eder. Tortu ve engel parametresi olan sıfıra yaklaştığında, ifadenin berraklığı ve kavranabilirliği en üst seviyeye erişir.