فصح
ف - ص - ح
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Daha düzgün
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.938 harfباب الحاء والصاد والفاء معهما
ص ح ف، ح ص ف، ف ص ح، ص ف ح، ف ح ص، ح ف ص، كلهن
صحف:
الصُّحُفُ: جمع الصَحيفة، يُخَفَّف ويُثّقَّل، مثل سفينة وسُفْنُ، نادِرتان، وقياسُه صَحائف وسَفائن. وصَحيفة الوَجْه: بَشَرة جِلده، قالك
إذا بَدا من وَجْهِكَ الصَحيفُ
وسُمِّيَ المُصْحَفُ مُصْحَفاً لأنَّه أُصْحِفَ، أي جُعِلَ جامعاً للصُحُف المكتوبة بين الدَّفَّتَيْن. والصَّحْفةُ شبه القَصْعة المُسْلَنْطِحة العَريضة
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR584 harfرجلٌ فصيحٌ وكلامٌ فصيحٌ، أي بليغٌ. ولسانٌ فصيحٌ، أي طلقٌ. ويقال: كلُّ ناطقٍ فصيح، وما لا ينطِقُ فهو أعجمُ. وفَصُحَ العَجَمِيٌّ بالضم فَصاحَةً: جادت لغته حتَّى لا يَلْحَنَ. وتَفَصَّحَ في كلامه وتفاصَحَ: تكلَّف الفصاحة. وتقول أيضاً: فَصُحَ اللبن، إذا أُخِذت عنه الرغوةُ. وأفْصَحَ العجميّ: إذا تكلَّم العربية. وأفْصَحَتِ الشاة، إذا انقطع لِبؤُها وخَلَصَ لبنها. وقد أفْصَحَ اللبنُ، إذا ذهب اللبَأُ عنه.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.205 harfح ص ف
حصف ، حفص ، صفح ، صحف ، فصح ، فحص : ( مستعملة ) .
حصف : يقال : رجل حَصِيفٌ بَيّن الحَصافة ، وقد حَصُفَ حَصافة إذا كان جَيِّد الرأي مُحْكَم العَقِل . وثوْبٌ حَصِيفٌ إذا كان مُحْكَمَ النسج صفيقَهُ . ورَأْيٌ مُسْتَحْصِفٌ ، وقد استَحْصَفَ رأيُه إذا استحكم ، وكذلك المُسْتَحْصِد . ويقال للفرس وغيره : أَحْصَفَ إحْصَافاً إذا عَدَا فأَسرَعَ وفيه تقارُب ، ومنه قول العَجّاج : ذَارٍ إذا لاَقَى
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.062 harf(باب الفاء والصاد وما يثلثهما)
(فصل) الفاء والصاء واللام كلمةٌ صحيحةٌ تدلُّ على تمييز الشَّيء. من الشَّيء وإبانته عنه. يقال: فَصَلْتُ الشَّيءَ فَصْلاً. والفَيْصل: الحاكم. والفَصِيل: ولدُ النَّاقةِ إذا افتُصِلَ عن أُمِّه. والمِفْصَل: اللِّسان، لأنَّ به تُفصَل الأمور وتميَّز. قال الأخطل:* وقد ماتت عِظامٌ وَمِفْصَلُ([1]) *
والمفاصل: مَفاصل العِظام. والمَفْصِل: ما بين الجبلَيْن، والجمع مَفاصل. قال
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR698 harf- [الفصح: خلوص الشيء مما يشوبه. وأصله في اللبن، يقال: فصح اللبن وأفصح (انظر: الأفعال 4/30؛ والقاموس. فصح)، فهو مفصح وفصيح: إذا تعرى من الرغوة، وقد روي:
* وتحت الرغوة اللبن الفصيح*
(هذا عجز بيت، وصدره:
*ولم يخشوا مصالته عليهم*
واختلف في نسبته فقيل لأبي محجن الثقفي، وقيل: لنضلة السلمي، ونسبه ابن دريد للحارث. انظر: البيان والتبين 3/338؛ واللسان (فصح) ؛ والمجمل 3/722؛ والجمهرة 2/163؛ والمزهر 1/184)
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR944 harfف ص ح
سقاهم لبناً فصيحاً وهو الذي أخذت رغوته أو ذهب لباؤه وخلص منه وفصح اللبن وأفصح وفصّح وأفصحت الشاة: فصح لبنها.
ومن المجاز: سرينا حتى أفصح الصبح وحتى بدا الصباح المفصح.
وهذا يوم مفصح وفصح: لا غيم فيه ولا قرّ.
وانتظر نفصح من شتائنا أي نخرج ونتخلّص.
وجاء فصح النصارى أي يوم بروزهم إلى معيّدهم.
وهذا مفصحهم أي مكان بروزهم.
قال ابن هرمة: نصارى تأجّل في مفصح بيداء في يوم
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.949 harfالفَصاحةُ: البَيان؛ فَصُحَ الرجلُ فَصاحة، فهو فَصِيح من قوم فُصَحاء وفِصاحٍ وفُصُحٍ؛ قال سيبويه: كسروه تكسير الاسم نحو قضيب وقُضُب؛ وامرأَة فَصِيحةٌ من نِسوة فِصاحٍ وفَصائحَ. تقول: رجل فَصِيح وكلام فَصِيح أَي بَلِيغ، ولسانه فَصِيح أَي طَلْقٌ. وأَفْصَحَ الرجلُ القولَ، فلما كثر وعرف أَضمروا القول واكتفوا بالفعل مثل أَحْسَنَ وأَسْرَعَ وأَبْطَأَ، وإِنما هو أَحْسَنَ الشيءَ وأَسرعَ العملَ، قال: وقد
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR247 harf* ف ص ح * رجل * فصِيحٌ * وكلام فصيح أي بليغ ولسان فصيح أي طلق ويقال كل ناطق فصيح ومالا ينطق فهو أعجم و * فَصُحَ * العجمي جادت لغته حتى لا يلحن وباب الكل ظرف و * تَفَصَّح * في كلامه و * تَفَاصحَ * تكلف الفصاحة و * أفْصَحَ * العجمي إذا تكلم بالعربية
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.120 harfالفصح والفصاحة: البيان. قال شيخنا: قال أئمة الاشتقاق وأهل النظر: مدار تركيب الفصاحة على الظهور. وقال أئمة المعاني والبيان: حيث ذكر أهل اللغة الفصاحة فمرادهم بها كثرة الاستعمال، كما أشار إليه الشهاب في العناية في هود، وأنهم قد يستعملونها مرادفة للبلاغة، كما دل عليه الاستعمال، يقال: ما كان فصيحا ولقد فصح، ككرم، فصاحة، فهو فصيح، وهو البين في اللسان والبلاغة. ومن المجاز: لسان فصيح، أي طلق. ورجل فصح،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR11.328 harfفَصُحَ
1 فَصُحَ ذ , (S, A, Mz in the 9th نوع, and so in some copies of the K as stated in the TA,) [aor. فَصُحَ ,] inf. n. فَصَاحَةٌ, (KL,) or فَصْحٌ; (Mz ubi suprà, on the authority of Er-Rلghib;) or ↓ فصّح; (so in other copies of the K;) or the latter also; (A;) and ↓ افصح; (A, K, Mz;) said of milk, It became divested of the froth, (S, A, K, Mz,) which is the primary signification accord. to
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.437 harfفَصَحَ
فَصَحَ A ( n. ac. فَصْح 1 ),
a. Shone, broke forth, rose upon ( dawn ).
فَصُحَ
فَصُحَ U ( n. ac. فَصَاْحَة 22t ),
a. Was pure, clear; was skimmed ( milk ).
b. Was clear, perspicuous, lucid; was fluent, eloquent.
فَصَّحَ
فَصَّحَ II ,
a. see ( فَصُحَ ) ( a ).
أَفْصَحَ
أَفْصَحَ IV ,
a. see ( فَصُحَ ) ( a ), ( b ).
c. Appeared, shone forth ( dawn ).
d. Was clear, plain, evident.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR10.612 harfفصح
فَصُحَ - يَفْصُحُ - فَصِيْح - أَفْصَح
فَصُحَ - يَفْصُحُ + الكائن: بان وظهر بجلاء ووضوح بعد ذهاب ما كان يغمره ويحجبه من عتمة أو رغوة أو دخان أو ما شابه
فَصِيْح: على وزن " فَعيل": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " فَصُحَ - يَفْصُحُ ": الشيء الذي " فَصُحَ ": اللبن أو الماء الصافي، أو الفجر، أو القول، أو ما شابه
القول الفصيح: الواضح الجلي الذي
فصح فَصُحَ - يَفْصُحُ - فَصِيْح - أَفْصَح فَصُحَ - يَفْصُحُ + الكائن: بان وظهر بجلاء ووضوح بعد ذهاب ما كان يغمره ويحجبه من عتمة أو رغوة أو دخان أو ما شابه فَصِيْح: على وزن " فَعيل": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " فَصُحَ - يَفْصُحُ ": الشيء الذي " فَصُحَ ": اللبن أو الماء الصافي، أو الفجر، أو القول، أو ما شابه القول الفصيح: الواضح الجلي الذي لا يشوبه ولا يحجب معناه شائبة من ضعف باللسان أو عجمة أَفْصَح: اسم تفضيل من " فَصِيْح ": أحسن فصاحة واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ظهور الكائن بكامل حقيقته بعد الكشف والتعرية وزوال الستر والغطاء " وهي: سَفَرَ - يَسْفِرُ، ضَحِيَ - يَضْحَى (ضَحَى - يَضْحَى)، عَرِيَ - يَعْرَى، عَرِبَ - يَعْرَبُ (عَرُبَ - يَعْرُبً)، فَصُحَ - يَفْصُحُ، فَسَرَ - يَفْسِرُ (فَسَرَ - يَفْسُر) أفصح ﴿وأخي هارون هو أفصح مني لسانا فأرسله معي ردءا يصدقني إني أخاف أن يكذبوني(34)﴾ القصص مختار الصحاح ● [فصح] ف ص ح: رجل فصِيحٌ وكلام فصيح أي بليغ ولسان فصيح أي طلق ويقال كل ناطق فصيح ومالا ينطق فهو أعجم و فَصُحَ العجمي جادت لغته حتى لا يلحن وباب الكل ظرف و تَفَصَّح في كلامه و تَفَاصحَ تكلف الفصاحة و أفْصَحَ العجمي إذا تكلم بالعربية معجم الفرائد القرآنية: ف ص ح " أَفْصَحُ " في قولـه تعالـى :"وَأَخِي هَرُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَاناً " (33) الفرقان . فَصُح الرجل: أي جادت لغته، والفصاحة خلوص الكلام بحيث لا يلتبس على سامعه . الراغب فصح - [الفصح: خلوص الشيء مما يشوبه. وأصله في اللبن، يقال: فصح اللبن وأفصح (انظر: الأفعال 4/30؛ والقاموس. فصح)، فهو مفصح وفصيح: إذا تعرى من الرغوة، وقد روي: - 352 - وتحت الرغوة اللبن الفصيح (هذا عجز بيت، وصدره: ولم يخشوا مصالته عليهم واختلف في نسبته فقيل لأبي محجن الثقفي، وقيل: لنضلة السلمي، ونسبه ابن دريد للحارث. انظر: البيان والتبين 3/338؛ واللسان (فصح) ؛ والمجمل 3/722؛ والجمهرة 2/163؛ والمزهر 1/184) ومنه استعير: فصح الرجل: جادت لغته، وأفصح: تكلم بالعربية، وقيل بالعكس، والأول أصح] (ما بين [ ] نقله السيوطي في المزهر 1/184). وقيل: الفصيح: الذي ينطق، والأعجمي: الذي لا ينطق، قال: }وأخي هارون هو أفصح مني لسانا{ [القصص/34]، وعن هذا استعير: أفصح الصبح: إذا بدا ضوؤه، وأفصح النصارى: جاء فصحهم، أي: عيدهم. ملخص اللسان: 1. وفَصُح الأَعجميُّ يفْصُح، بالضم فَصاحة: تكلم بالعربية وفُهِمَ عنه 2. الفَصاحةُ: البَيان؛ رجل فَصِيح وكلام فَصِيح أَي بَلِيغ، 3. ولسانه فَصِيح أَي طَلْقٌ. 4. وأَفْصَحَ الرجلُ القولَ 5. .وأَفصح اللبَنُ: ذهب اللِّبأُ عنه؛ والمُفْصِحُ من اللبن كذلك. وفَصُحَ اللبن إِذا أُخِذَتْ عنه الرَّغْوةُ؛ لسان العرب ● - فصح: الفَصاحةُ: البَيان؛ فَصُحَ الرجلُ فَصاحة، فهو فَصِيح من قوم فُصَحاء وفِصاحٍ وفُصُحٍ؛ قال سيبويه: كسروه تكسير الاسم نحو قضيب وقُضُب؛ وامرأَة فَصِيحةٌ من نِسوة فِصاحٍ وفَصائحَ. تقول: رجل فَصِيح وكلام فَصِيح أَي بَلِيغ، ولسانه فَصِيح أَي طَلْقٌ. وأَفْصَحَ الرجلُ القولَ، فلما كثر وعرف أَضمروا القول واكتفوا بالفعل مثل أَحْسَنَ وأَسْرَعَ وأَبْطَأَ، وإِنما هو أَحْسَنَ الشيءَ وأَسرعَ العملَ، قال: وقد يجيء في الشعر في وصف العُجْم أَفْصَحَ يريد به بيان القول، وإن كان بغير العربية؛ كقول أَبي النجم: أَعْجَمَ في آذانِها فَصِيحا يعني صوت الحمار انه أَعجم، وهو في آذان الأُتُن فصيح بَيِّنٌ. وفَصُح الأَعجميُّ، بالضم فَصاحة: تكلم بالعربية وفُهِمَ عنه، وقيل: جادت لغته حتى لا يَلْحَنُ، وأَفْصَح كلامه إِفْصاحاً. وأَفْصَح: تكلم بالفَصاحةِ؛ وكذلك الصبي؛ يقال: أَفْصَحَ الصبيُّ في مَنْطِقِه إِفْصاحاً إِذا فَهِمْتَ ما يقول في أَوّل ما يتكلم. وأَفْصَحَ الأَغْتَمُ إِذا فهمت كلامه بعد غُتْمَتِه. وأَفْصَح عن الشيء إِفصاحاً إِذا بَيَّنه وكَشَفَه.وفَصُح الرجلُ وتَفَصَّح إِذا كان عربيّ اللسان فازداد فَصاحة؛ وقيل تَفَصَّح في كلامه. وتَفاصَح: تكلَّف الفَصاحةَ. يقال: ما كان فَصِيحاً ولقد فَصُحَ فَصاحة، وهو البَيِّنُ في اللسان والبَلاغة. والتَّفَصُّحُ: استعمال الفصاحة، وقيل: التَّشَبُّه بالفُصَحاء، وهذا نحو قولهم: التَّحَلُّم الذي هو إِظهار الحِلْم. وقيل: جميعُ الحيوان ضربان: أَعجَمُ وفَصِيح، فالفصيح كلُّ ناطق، والأَعجمُ كلُّ ما لا ينطق. وفي الحديث: غُفِر له بعدد كل فَصِيح وأَعْجَم؛ أَراد بالفصيح بني آدم، وبالأَعجم البهائم. والفَصِيحُ في اللغة: المنطلق اللسان في القول الذي يَعْرف جَيِّدَ الكلام من رديئه، وقد أَفْصَح الكلامَ وأَفْصَحَ به وأَفْصَح عن الأَمر. ويقال: أَفْصِحْ لي يا فلان ولا تُجَمْجِمْ؛ قال: والفصيح في كلام العامة المُعْرِبُ. ويوم مُفْصِح: لا غَيْمَ فيه ولا قُرَّ. الأَزهري: قال ابن شميل: هذا يومٌ فِصْحٌ كما ترى إِذا لم يكن فيه قُرّ. والفِصْحُ: الصَّحْو من القُرّ، قال: وكذلك الفَصْيَةُ، وهذا يومٌ فَصْيةٌ كما ترى، وقد أَفْصَيْنا من هذا القُرّ أَي خرجنا منه. وقد أَفْصَى يومُنا وأَفْصَى القُرّ إِذا ذهب.وأَفصح اللبَنُ: ذهب اللِّبأُ عنه؛ والمُفْصِحُ من اللبن كذلك. وفَصُحَ اللبن إِذا أُخِذَتْ عنه الرَّغْوةُ؛ قال نَضْلَةُ السُّلَمِيُّ: رَأَوْهُ فازْدَرَوْهُ، وهو خِرْق، ويَنْفَعُ أَهلَه الرجلُ القَبِيحُ فلم يَخْشَوْا مَصالَتَه عليهم، وتحت الرَّغْوَةِ، اللبَنُ الفَصِيحُ ويروى: اللبن الصريح. قال ابن بري: والرَّغوة، بالضم والفتح والكسر. وأَفْصَحَتِ الشاةُ والناقة: خَلَصَ لَبَنُهما؛ وقال اللحياني: أَفْصَحَتِ الشاةُ إِذا انقطع لِبَؤُها وجاء اللبنُ بَعْدُ والفِصْحُ، وربما سمي اللبن فِصْحاً وفَصِيحاً. وأَفْصَحَ البَوْلُ: كأَنه صَفا، حكاه ابن الأَعرابي، قال: وقال رجل من غَنِيٍّ مَرِضَ: قد أَفْصَحَ بولي اليومَ وكان أَمسِ مثلَ الحِنَّاء، ولم يفسره. والفِصْحُ، بالكسر: فِطْرُ النصارَى، وهو عِيدٌ لهم. وأَفْصَحُوا: جاء فِصْحُهم، وهو إِذا أَفْطَرُوا وأَكلوا اللحم. وأَفْصَحَ الصُّبحُ: بدا ضوءُه واستبان. وكلُّ ما وَضَحَ، فقد أَفْصَحَ. وكلُّ واضح: مُفْصِحٌ. ويقال: قد فَصَحَكَ الصُّبح أَي بان لك وغَلبَك ضوءُه، ومنهم من يقول: فَضَحَكَ، وحكى اللحياني: فَصَحه الصبحُ هجم عليه.وأَفْصَح لك فلانٌ: بَيَّن ولم يُجَمْجِمْ. وأَفْصَح الرجل من كذا إِذا خرج منه. مقاييس اللغة: (فصح) الفاء والصاد والحاء أصلٌ يدلُّ على خُلوصٍ في شيءٍ ونقاء من الشَّوب. من ذلك: اللِّسان الفصيح: الطَّليق. والكلام الفصيح: العربيّ. والأصلُ أفْصَحَ اللّبَنُ: سكنت رَُِغوتُه. وأفْصَحَ الرّجل: تكلَّم بالعربيَّة. وفَصُح: جادت لغتُه حتَّى لا يلحَنُ. في كتاب ابن دريد([5]) : "أفصح العربيُّ إفصاحاً، وفَصُح العجميُّ فَصاحةً، إذا تكلَّم بالعربية". وأُراه غلطاً، والقول هو الأوّل. وحكَى: فَصُحَ اللبنُ فهو فصيح، إذا أُخذت عنه الرِّغوة. قال: * وتحتَ الرَُِّغوةِ اللَّبنُ الفصيح([6]) * ويقولون: أفصَحَ الصُّبح، إذا بدا ضوؤُه. قالوا: وكلُّ واضحٍ مُفْصِحٌ. ويقال إنَّ الأعجم: ما لا ينطق، والفصيحَ: ما ينطق. ومما ليس من هذا الباب الفِصْح([7]) : عيدُ النصارى، يقال: أفصحوا: جاء فِصحُهم. القاموس المحيط: الفَصْحُ والفَصاحَةُ البيانُ، فَصُحَ، ككَرُمَ، فهو فَصيحٌ وفَصْحٌ من فُصَحاءَ وفِصاحٍ وفُصُحٍ، وهي فَصيحةٌ من فِصاحٍ وفَصائِحَ، أو اللَّفْظُ الفَصيحُ ما يُدْرَكُ حُسْنُهُ بالسَّمْعِ. وفَصُحَ الْأَعْجَمِيُّ، ككَرُمَ تَكَلَّمَ بالعَرَبِيَّةِ، وفُهِمَ عنه، أو كان عرَبِيّاً فازْدادَ فَصاحَةٌ، كتَفَصَّحَ. وأفْصَحَ تكَلَّمَ بالفصاحَةِ. ويومٌ فِصْحٌ، بالكسر، ومُفْصِحٌ بلا غَيْمٍ ولا قُرٍّ. وأفْصَحَ اللَّبَنُ ذَهَبَتْ رَغْوَتُهُ، كفَصَّحَ، أو انْقَطَعَ اللِّبَأُ عنه، والشَّاةُ: خَلَصَ لَبَنُها، والبَوْلُ: صفا، والنَّصارى: جاء فِصْحُهُمْ، بالكسر، أي: عِيدُهُمْ، والصُّبْحُ: اسْتَبانَ، والرَّجُلُ: بَيَّنَ، والشيءُ: وضَحَ. وفَصَحَكَ الصُّبْحُ: بانَ لك، وغَلَبَكَ ضَوْءُهُ. تاج العروس: فصح الفَصْحُ والفَصَاحَة : البَيَان . قال شيخُنا : قال أَئمّةُ الاشتقاقِ وأَهلُ النَّظَر : مدارُ تركيب الفَصاحةِ على الظُّهُور . وقال أَئمّة المعاني والبيان : حيث ذَكَر أَهل اللغة الفَصَاحَةَ فمُرادهم بها كثرةُ الاستعمال كما أَشار إِليه الشّهابٍ في العناية في هود وأَنّهُمْ قد يستعملونها مُرَادِفةً للبلاغة كما دلَّ عليه الاستعمال يقال : ما كان فَصيحاً ولقد فَصُحَ ككرُمَ فَصَاحةً فهو فَصيحٌ وهو البيِّن في اللِّسان والبَلاغَةِ . ومن المجاز : لسان فصِيحٌ أَي طَلْقٌ . ورجل فَصْحٌ على المبالغة كزيد عَدْل من قَومٍ فُصْحاءَ وفِصَاحٍ وفُصُحٍ بضمتين . قال سيبويه : كسَّروه تكسيرَ الاسم نحو قَضِيب وقُضُب . وهي فصِيحَةٌ من نِسْوَةٍ فِصَاحٍ وفَصَائحَ . أَو اللَّفْظ الفَصِيح : ما يُدرَكُ حُسْنُه بالسَّمْع . ومن المجاز : فَصُحَ الأَعجميّ ككَرُم فَصاحَةً إِذا تكلَّمَ بالعَربيّة وفُهِم عَنْه أَو فَصُحَ : كَان عَربيَّا فازداد فصاحَةً وفي المصباح جادت لغتُه فلم يلْحن كتفصَّحَ وتَفاصحَ : تكلَّف الفَصَاحة والتَّفصُّحُ : استعمالُ الفصاحَة وقيل التَّشبُّه بالفُصحاءِ وهذا نحو قولهم : التحلُّم هو إِظهار الحِلْم . والفَصِيح : المنطلق اللِّسَان في القول الذي يعرفُ جيِّدَ الكلام من رديئة . وقد أَفصحَ إِذا تكلَّم بالفَصاحةِ . وأَفصح الكلامَ وأَفصح به وأَفصَح الرجُلُ القَوْلَ . فلمَّا كثُر وعُرِفَ أَضمرُوا القولَ واكتفَوْا بالفِعل مثل أَحْسنَ وأَسْرَعَ وأَبطأَ إِنّما هو أَحسنَ الشيءَ وأَسرعَ العملَ وقد يجيءُ في الشِّعْر في وَصْف العُجْم أَفصَحَ يريد به بَيَان القوْل وإِن كان بغير العَربيّة كقول أَبي النَّجْم . أَعجَمَ في آذانها فَصيحاَ يعنى صَوتَ الحمارِ أَنّه أَعجمُ وهو في آذان الأُتن فَصِيحٌ بيِّنٌ . ومن المجاز في التهذيب عن ابن شُميل : هذا يومٌ فِصْحٌ كما تَرى الفصْحُ بالكسر : الصًّحْوُ من القُرّ ويومٌ مُفصِحٌ : بلا غَيمٍ ولا قُرٍّ ونُفصح من شِتَائِنَا : نتخلَّص . وكذلك أَفصَيْنَا من هذا القُرّ أَي خرجْنَا منه وقد أَفْصَى يوْمُنا وأَفْصَى القُرُّ إِذَا ذَهبَ . وأَفصح اللَّبنُ ذَهَبتْ رَغْوَتَه فهو مُفصِحٌ كفصَّحَ هكذا عندنا بالتشديد ومثله في الأَساس وفي بعضِ ككَرُمَ ثلاثياًّ وعليه اقتصر الجوهريّ في الصّحاح ونصُّه : وفَصُحَ اللّبنُ إِذا أُخِذتْ عنه الرَّغْوَةُ قال نَضْلَةُ السُّلَمىّ : رَأَوهُ فازدرَوْهُ وهْوَ خرْقٌ ... ويَنْفَعُ أَهلَه الرَّجلُ القَبِيحُ فلَمُ يَخْشَوْا مَصَالَتَه علَيْهِمْ ... وتَحْتَ الرَّغْوةِ اللَّبَنُ الفَصيحُ ويُروَى : اللَّبنُ الصَّريح أَو أَفصحَ اللّبَنُ : انقطعَ اللِّبَأُ عنه وعليه اقتصرَ في اللِّسَان . وأَفصَحَت الشّاةُ : خَلَصَ لبنُها وكذلك الناقَة . وقال اللِّحْيَانّي : أَفصحَت الشّاةُ إِذا انقطعَ لبِؤُهَا وجاءَ اللَّبَنُ بَعْدُ . وربَّمَا سُمِّيَ اللّبنُ فِصْحاً وفَصِيحاً . وفي الأَساس فصح : سَقَاهمْ لَبَناً فَصِيحاً . وأَفصحَ البَوْلُ كأَنّه صَفَا حكاه ابنُ الأَعرابيّ قال : وقال رجلٌ من غَنىّ مَرِضَ : قد أَفصحَ بَوْلِي اليومَ وكان أَمسِ مِثلَ الحِنِّاءِ . ولم يُفسِّره . ومن المجاز : أَفصحَ النّصارَى : جاءَ فِصْحُهم بالكسر أَي عِيدُهم وهو نَوْرُوزُهم ومُعَيَّدُهم وهو إِذا أَفطَروا وأَكلوا اللّحمَ ومثله في المصباح وقال ابن السِّكِّيت في باب ما هو مكسور الأَوّل ومما تفتحه العَامّة : وهو فِصْحُ النّصارَى إِذا أَكَلوا اللَّحْمَ وأَفْطَرُوا . والجمع فُصُوحٌ كحِمْلِ وحُمْولِ . وأَفصَح النَّصَارَى بالأَلف : أَفطروا من الفِصْح وهو عِيدُهم مثلُ عِيد المسلمين وصَومُهم ثمانيةٌ وأَربعون يوماً ويومُ الأَحدِ الكائِنُ بعد ذلك هو العِيد . من المجاز شَرِبْنا حتّى اَفصحَ الصُّبْحُ أَي بدا ضَوْؤُه و استبانَ . و أَفصحَ لك الرَّجُلُ : بيَّنَ ولم يُجَمْجِم . وأَفصحَ الشَّيْءُ : وَضَحَ وكلّ واضِحٍ مُفْصِحٌ . ويقال : قد فَصَحكَ الصُّبْحُ أَي بانَ لكَ وغَلَبَك ضَوْؤُه ومنهم من يقول : فَضَحَك . وحَكَى اللِّحْيَانّي : فصَحَه الصُّبْحُ : هَجَمَ عَليْه . ومما يستدرك عليه : أَفصحَ الصّبيُّ في مَنْطقة إِفصاحاً . إِذا فهِمْتَ ما يقول في أولِ ما يَتَكلَّم . وأَفصحَ الأَغتمُ إِذا فَهِمْتَ كلاَمَه بعد غُتْمَته . وأَفصح عن الشيء إِفصاحاً إِذا بَيَّنه وكَشَفه . وفي الأَساس : إِذا لَخّصَه وهو مَجاز . وفي الحديث : غُفِرَ لَهُ بِعَددِ كلِّ فَصيحٍ وأَعجَمَ أراد بالفصيح بن آدم وبالأعاجم البهائمَ . وكذا قولهم : له مالٌ فصيحٌ وصامِتٌ . والفصيح في كلام العَامّة : المُعْرَب . واَفصحَ الرَّجلُ من كذا إِذا خَرَجَ منه كذا في الصّحَاح
Sîgalar(1)
Mücavir kökler9 mücavir (12 toplam)
- ردأ
1 ortak ayet · Redu dayama, destek demektir
- هارون
1 ortak ayet · Harun
- لسن
1 ortak ayet · Dil demektir
- أخو
1 ortak ayet · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
- خوف
1 ortak ayet · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
- صدق
1 ortak ayet · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
- مع
1 ortak ayet · Beraber
- كذب
1 ortak ayet · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
- رسل
1 ortak ayet · Saçak demektir
Geçtiği ayetler(1)
وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ
Daha düzgünKardeşim Harun’un dili benimkinden daha düzgündür. Onu benimle beraber yardımcı olarak gönder ki beni tasdik etsin. Çünkü ben, tekzib etmelerinden endişe duyuyorum.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فصح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بين, بلغ, صرح |
| Zıt Kök | عجم |
| Çekirdek Özet 1 | Sütün üzerindeki köpüğün veya tortunun kalkmasıyla saf, duru ve berrak sıvının ortaya çıkması |
| Çekirdek Özet 2 | Sözün pelteklik, tutukluk, kapalılık ve anlaşılmazlıktan arınarak kastı tastamam ve açıkça iletmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Mesajın, tebliğin ve delilin alıcı zihinde hiçbir pürüz bırakmayacak berraklıkta tezahür etmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca ağdalı ve süslü edebiyat yapmak şeklinde daraltıp peygamberî tebliğdeki zihinsel ve pratik berraklık işlevini ıskalama riski |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فص | Bir şeyi bütünden ayırma, yarılma, aralama ve içindekini açığa çıkarma (örneğin فصل eklem yerini ayırma; فصم çatlatıp koparma) | ح | Açığa çıkarma hareketine yüzeydeki köpüğü, tortuyu ve bulanıklığı giderip saf özü berrak biçimde ortaya çıkarma nüansı eklenmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Sözün, nefesin veya içeriğin dışarıya salınması, ilk telaffuz ve çıkış noktası |
| ص | Olta, bitki | Yabancı unsuru yakalama, ayıklama ve sıkışıklıktan çekip çıkarma |
| ح | Çit, duvar | Çevrilmiş engeli aşma, örtüyü ve bariyeri yarıp aradaki perdeyi kaldırma |
| فصح | Ağızdan çıkan sözün aradaki engel ve tortulardan ayıklanarak bütünüyle berraklaşması | Ses veya anlam üzerindeki engellerin giderilmesiyle özün kusursuz bir açıklıkla belirmesi hareketini simgeler |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sütün üzerindeki köpüğün (rağve) veya ilk ağız sütünün (libe') kaybolup alttaki saf sütün ortaya çıkması; havanın bulut ve soğuktan arınarak açması; sabahın aydınlanıp karanlığın kalkması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden el-A‘şâ, Hristiyan bayramı anlamındaki ödünç kelimeyi şu mısrada zikreder: بهم تَقرَّبَ يومَ الفِصْح ضاحيةً / Arap darb-ı meselinde ise kökün asıl fiziksel anlamına atıfla şöyle denir: وتحتَ الرَّغوةِ اللَّبنُ الفصيح |
| Erken Arapça kullanım | Ebü’n-Necm el-İclî, merkebe ait sesin eşeklerin kulağındaki anlaşılırlığını tasvir ederken kökü dil sınırının ötesinde netlik anlamında kullanmıştır: أعجَمَ في آذانِها فصيحا |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât.
Sami etimolojik katman
Arapça فصح kökü, iç Sami bağlamında iki farklı hatta incelenir. Birinci hat, Arapçanın öz malı olan ve sütün köpükten arınması, sabahın sökmesi ve dilin pürüzsüzleşmesi anlamına gelen yerli Semitik/Afro-Asyatik arılık köküdür; burada temel fikir bulanıklığın ve yabancı maddenin giderilmesidir. İkinci hat ise Aramice ve İbranice üzerinden Arapçaya geçen fısıh ve bayram anlamındaki kelimedir; İbranice פֶּסַח (pesaḥ) kökü atlamak, es geçmek, esirgemek anlamından türeyerek Yahudi Pesah bayramını, Süryanice ve Hristiyan Arapçada ise פֶּסְחָא (peṣḥā) formuyla Paskalya yortusunu ifade etmiştir. Klasik Arap dilcileri (özellikle İbn Fâris), bayram anlamındaki lafzın sütün durulması anlamındaki Arapça asıl köke ait olmadığını, harici bir adlandırma olduğunu açıkça kaydetmişlerdir. Dolayısıyla Kur’an’daki kullanım harici bayram adıyla değil, tamamen arılık, açıklık ve pürüzsüz beyan anlamındaki öz Sami/Arapça morfolojik çekirdekle irtibatlıdır.
Güven Kesin
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sütün üzerindeki köpüğün ayrılıp özün kalması | Fiziksel tortunun gitmesi anlamı, dildeki pelteklik ve tutukluğun kalkması soyutlamasına evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פֶּסַح (pesaḥ) ve Süryanice פֶּסְחָא (peṣḥā) | Dini bayram anlamındaki ses benzerliği doğrudan alıntıdır; ancak berraklık ve netlik anlamı Arapça içinde gelişmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik periferide kökün arılık ve açıklık bağlamında doğrudan eşleniği tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, el-Müfredât, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فصح | Anlamlı | Berraklaşmak, pürüzsüz olmak | Tortu ve kapalılıktan arınarak net ve anlaşılır hale gelmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فحص | Anlamlı | Araştırmak, deşmek, çukur açmak | Bir şeyin iç yüzünü ortaya çıkarmak için toprağı veya durumu eşelemek | Kur'an'da geçmez; gizli olanı açığa çıkarma yönüyle ortak çekirdekle ilişkilidir |
| صفح | Anlamlı | Yüzey, geniş taraf, vazgeçmek | Bir şeyin geniş yanını çevirmek, cezalandırmaktan yüz çevirip bağışlamak | Kur'an'da geçer; açığa vurma ve yüzeyle ilgilidir |
| صحف | Anlamlı | Yazılı yaprak, sahife | Üzerine sözün ve bilginin açığa vurulduğu düz ve yayvan nesne | Kur'an'da geçer; bilgiyi sergileyip görünür kılma ilişkisi vardır |
| حفص | Anlamlı | Küçük aslan, toplamak, daraltmak | Bir şeyi bir araya getirip sıkıştırmak veya küçük nesne | Kur'an'da geçmez; kök anlamca hedef kökten uzaktır |
| حصف | Anlamlı | Sağlam dokumak, sıkılaştırmak | Bir kumaşı veya bağı pürüzsüz ve sıkı örmek; deride kabarcık çıkması | Kur'an'da geçmez; kusursuzluk ve doku bütünlüğü nüansı taşır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فصح | Merkez | İfade netliği ve arılığı | Sözün üzerindeki pelteklik, kekemelik ve kapalılık tortusunun kalkarak meramın en yalın biçimde dışa vurulmasıdır | Fiziksel arınmadan zihinsel ve lafzi arılığa uzanan pürüzsüzlük |
| بين | Komşu | Ayrışma ve açıklık | İki şeyin sınırlarını çizerek gerçeği görünür kılmaktır; فصح ise sözün kendisinin telaffuz ve ifade kusurundan arınmasıdır | Birincisi kavramsal ve ontolojik açıklık, ikincisi lafzi ve icrai akıcılıktır |
| بلغ | Komşu | Ulaşma ve tesir | Sözün maksada ve hedefe tam olarak erişip muhatabı etkilemesidir; فصح ise ifade vasıtasının kusursuzluğudur | فصح ifade aracının temizliği, بلغ ise hedefe tam varış ve tesirdir |
| صرح | Komşu | Katışıksız açıklık | Gizli hiçbir şey bırakmayacak biçimde açıkta durmaktır; فصح fonetik ve lügavî kusursuzluğa daha çok odaklanır | صرح niyet ve durumun şeffaflığı, فصح dilin pürüzsüz akışıdır |
| عجم | Zıt | Kapalılık ve anlaşılmazlık | Sözün anlaşılamaması, telaffuzun yabancı veya kapalı kalması, dilin tutuk olması durumudur | فصح kökünün tam zıddı olarak dildeki düğüm ve anlaşılamazlıktır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فصح | Saf ve pürüzsüz olmak, açık konuşmak | Dilin düğümden, sıvının tortudan, havanın sisten arınarak bütünüyle anlaşılır olması | Kesin |
| Latince | Eloquens, clarus | Açık, net, akıcı konuşan | Meramı kusursuz dile getirmeyi karşılar; köpükten arınma fiziksel kök imgesini taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Articulate, lucid, fluent | Meramını berrakça anlatan, akıcı, pürüzsüz | Düşünceyi ve sesi düğümsüz aktarmayı iyi verir; kelimenin saf süt kök metaforu yer almaz | Güçlü |
| Almanca | Sprachgewandt, artikuliert, lauter | İfade yeteneği yüksek, berrak, duru | 'Lauter' kelimesi saf ve katışıksızlığı, 'artikuliert' ise pürüzsüz telaffuzu karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Éloquent, limpide, articulé | Duru, berrak, meramını düzgün anlatan | 'Limpide' sütün ve havanın berraklığını, 'articulé' ise dilin tutukluktan kurtuluşunu verir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَفْصَحُ | Sözü daha düzgün, telaffuzu daha açık ve hitabeti daha berrak | Hz. Mûsâ'nın, tebliğ vazifesinde firavuna karşı Hz. Hârûn'un dilindeki akıcılık ve açıklığı dile getirdiği bağlam (Kasas 28:34) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve i‘câzü’l-Kur’ân | Kur'an lafızlarının beşer takatinin üzerindeki fesahat düzeyi ve peygamberlerin tebliğdeki dilsel kusursuzluğu | İlahî kelamın hiçbir lafzî kusur ve çelişki barındırmayan mutlak berraklığı |
| Fıkıh | İkrar, akit ve ibadet lafızları | İkrarda veya nikâh/talak akitlerinde lafzın sarih ve fasih olması ile kapalı (kinaye) olması arasındaki hüküm farkları | Hukukî irade beyanının hiçbir şüpheye yer bırakmayacak açıklıkta telaffuz edilmesi |
| Tefsir | Kasas 28:34 tahlili | Hz. Mûsâ'nın dilindeki tutukluk (Tâhâ 20:27'deki ukde) ile Hz. Hârûn'un fesahati arasındaki farkın anlaşılması | Tebliğde muhatabın itirazını kıracak dilsel yetkinlik ve zihinsel açıklık |
| Hadis | Peygamberî hitabet | Hz. Peygamber'in "Ben Arapların en fasih konuşanıyım" rivayeti çerçevesinde lafzî duruluk | Yapmacıktan uzak, lehçe kusurlarından arınmış en saf Arapça kullanımı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tebliğ ve risalet | Mesajın berraklığı | Şüphe ve kapalılığı bertaraf etme | Dini tebliğin anlaşılmaz mistik örtülerden arındırılarak akla hitap eden netliğe kavuşmasıdır | Kesin |
| İlmi | Mantık ve metodoloji | Terimsel ve tanımsal duruluk | Anlam karmaşasını ve safsatayı önleme | Kavramların bulanıklıktan arındırılıp bilginin en yalın önermelerle iletilmesini sağlar | Güçlü |
| Siyasi | Diplomasi ve hitabet | Sarih diplomasi ve sözcülük | İktidar muhataplarına karşı delili pürüzsüz sunma | Firavun gibi tiranlara karşı hakkı savunurken argümanın lafzî güç ve zarafetle sunulmasıdır | Kesin |
| İktisadi | Akitler ve sözleşmeler | İrade beyanının şeffaflığı | Garar ve aldatma şüphesini giderme | Ticari taahhütlerin ve şartların hiçbir muğlaklık barındırmayan açık bir dille kayda geçirilmesidir | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sinyal-gürültü oranı (SNR) ve gürültü filtreleme | İletilmek istenen ana bilginin arka plandaki gürültüden, parazitten ve tortudan bütünüyle temizlenerek saf dalga boyuna ulaşmasıdır | Kesin |
| Beşeri bilimler | İletişim teorisinde engelsiz kod açımı (decoding) | Göndericinin zihnindeki kodun alıcı tarafından hiçbir anlamsal sapma veya dilsel tıkanıklık yaşamadan doğrudan çözümlenmesidir | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Fesahati yalnızca ağdalı, süslü, gösterişli ve elitist edebiyat yapma sanatı olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Fesahat, sözün her türlü fonetik ve anlamsal pürüzden, pelteklik ve tortudan arınarak maksadı eksiksiz iletmesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Peygamberî fesahatin lafız süsü sanılması; bunun sonucunda tebliğdeki zihinsel, rasyonel ve pratik berraklık hedefinin gözden kaçırılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin tebliğinde dilsel yetkinliğin, zihinsel arılığın ve fonetik kusursuzluğun hakikati iletmedeki stratejik rolünü gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Mûsâ ve Hz. Hârûn kıssalarında (özellikle Kasas 28:34 ve Tâhâ 20:27-28), tebliğ ve lisan ilişkisini ele alan ayetlerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikati anlatmak için salt niyetin yeteceği zannını yıkar; yöntemin, dilin ve ifadenin de hakikat kadar berrak olması gerektiğini kanıtlar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSütün üstündeki köpük ve tortunun kalkmasıyla alttaki katışıksız ve duru sıvının ortaya çıkması, sabah aydınlığının ufuktaki karanlığı yarması.
- Soyut anlamZihindeki mananın dildeki kekemelik, tutukluk veya anlamsal kapalılık engellerinden arınarak en berrak ve kusursuz biçimde iletilmesi.
- Sistematik karşılıkİletişim, tebliğ ve hukukta mesajın iletilmesini engelleyen tüm parazitlerin ayıklanmasıyla sağlanan tam bilişsel saydamlık.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde fasih ifadeyi ve ulaşılan berraklığı; iletilmek istenen yalın maksadı ve hakikati; ifadenin taşıyıcı zeminini; ise dildeki, sesteki veya zihindeki gürültü, tortu, pelteklik ve kapalılık payını temsil eder. Tortu ve engel parametresi olan sıfıra yaklaştığında, ifadenin berraklığı ve kavranabilirliği en üst seviyeye erişir.