فصح
ف - ص - ح
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Daha düzgün
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.938 harfباب الحاء والصاد والفاء معهما
ص ح ف، ح ص ف، ف ص ح، ص ف ح، ف ح ص، ح ف ص، كلهن
صحف:
الصُّحُفُ: جمع الصَحيفة، يُخَفَّف ويُثّقَّل، مثل سفينة وسُفْنُ، نادِرتان، وقياسُه صَحائف وسَفائن. وصَحيفة الوَجْه: بَشَرة جِلده، قالك
إذا بَدا من وَجْهِكَ الصَحيفُ
وسُمِّيَ المُصْحَفُ مُصْحَفاً لأنَّه أُصْحِفَ، أي جُعِلَ جامعاً للصُحُف المكتوبة بين الدَّفَّتَيْن. والصَّحْفةُ شبه القَصْعة المُسْلَنْطِحة العَريضة
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR584 harfرجلٌ فصيحٌ وكلامٌ فصيحٌ، أي بليغٌ. ولسانٌ فصيحٌ، أي طلقٌ. ويقال: كلُّ ناطقٍ فصيح، وما لا ينطِقُ فهو أعجمُ. وفَصُحَ العَجَمِيٌّ بالضم فَصاحَةً: جادت لغته حتَّى لا يَلْحَنَ. وتَفَصَّحَ في كلامه وتفاصَحَ: تكلَّف الفصاحة. وتقول أيضاً: فَصُحَ اللبن، إذا أُخِذت عنه الرغوةُ. وأفْصَحَ العجميّ: إذا تكلَّم العربية. وأفْصَحَتِ الشاة، إذا انقطع لِبؤُها وخَلَصَ لبنها. وقد أفْصَحَ اللبنُ، إذا ذهب اللبَأُ عنه.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.205 harfح ص ف
حصف ، حفص ، صفح ، صحف ، فصح ، فحص : ( مستعملة ) .
حصف : يقال : رجل حَصِيفٌ بَيّن الحَصافة ، وقد حَصُفَ حَصافة إذا كان جَيِّد الرأي مُحْكَم العَقِل . وثوْبٌ حَصِيفٌ إذا كان مُحْكَمَ النسج صفيقَهُ . ورَأْيٌ مُسْتَحْصِفٌ ، وقد استَحْصَفَ رأيُه إذا استحكم ، وكذلك المُسْتَحْصِد . ويقال للفرس وغيره : أَحْصَفَ إحْصَافاً إذا عَدَا فأَسرَعَ وفيه تقارُب ، ومنه قول العَجّاج : ذَارٍ إذا لاَقَى
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.062 harf(باب الفاء والصاد وما يثلثهما)
(فصل) الفاء والصاء واللام كلمةٌ صحيحةٌ تدلُّ على تمييز الشَّيء. من الشَّيء وإبانته عنه. يقال: فَصَلْتُ الشَّيءَ فَصْلاً. والفَيْصل: الحاكم. والفَصِيل: ولدُ النَّاقةِ إذا افتُصِلَ عن أُمِّه. والمِفْصَل: اللِّسان، لأنَّ به تُفصَل الأمور وتميَّز. قال الأخطل:* وقد ماتت عِظامٌ وَمِفْصَلُ([1]) *
والمفاصل: مَفاصل العِظام. والمَفْصِل: ما بين الجبلَيْن، والجمع مَفاصل. قال
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR698 harf- [الفصح: خلوص الشيء مما يشوبه. وأصله في اللبن، يقال: فصح اللبن وأفصح (انظر: الأفعال 4/30؛ والقاموس. فصح)، فهو مفصح وفصيح: إذا تعرى من الرغوة، وقد روي:
* وتحت الرغوة اللبن الفصيح*
(هذا عجز بيت، وصدره:
*ولم يخشوا مصالته عليهم*
واختلف في نسبته فقيل لأبي محجن الثقفي، وقيل: لنضلة السلمي، ونسبه ابن دريد للحارث. انظر: البيان والتبين 3/338؛ واللسان (فصح) ؛ والمجمل 3/722؛ والجمهرة 2/163؛ والمزهر 1/184)
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR944 harfف ص ح
سقاهم لبناً فصيحاً وهو الذي أخذت رغوته أو ذهب لباؤه وخلص منه وفصح اللبن وأفصح وفصّح وأفصحت الشاة: فصح لبنها.
ومن المجاز: سرينا حتى أفصح الصبح وحتى بدا الصباح المفصح.
وهذا يوم مفصح وفصح: لا غيم فيه ولا قرّ.
وانتظر نفصح من شتائنا أي نخرج ونتخلّص.
وجاء فصح النصارى أي يوم بروزهم إلى معيّدهم.
وهذا مفصحهم أي مكان بروزهم.
قال ابن هرمة: نصارى تأجّل في مفصح بيداء في يوم
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.949 harfالفَصاحةُ: البَيان؛ فَصُحَ الرجلُ فَصاحة، فهو فَصِيح من قوم فُصَحاء وفِصاحٍ وفُصُحٍ؛ قال سيبويه: كسروه تكسير الاسم نحو قضيب وقُضُب؛ وامرأَة فَصِيحةٌ من نِسوة فِصاحٍ وفَصائحَ. تقول: رجل فَصِيح وكلام فَصِيح أَي بَلِيغ، ولسانه فَصِيح أَي طَلْقٌ. وأَفْصَحَ الرجلُ القولَ، فلما كثر وعرف أَضمروا القول واكتفوا بالفعل مثل أَحْسَنَ وأَسْرَعَ وأَبْطَأَ، وإِنما هو أَحْسَنَ الشيءَ وأَسرعَ العملَ، قال: وقد
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR247 harf* ف ص ح * رجل * فصِيحٌ * وكلام فصيح أي بليغ ولسان فصيح أي طلق ويقال كل ناطق فصيح ومالا ينطق فهو أعجم و * فَصُحَ * العجمي جادت لغته حتى لا يلحن وباب الكل ظرف و * تَفَصَّح * في كلامه و * تَفَاصحَ * تكلف الفصاحة و * أفْصَحَ * العجمي إذا تكلم بالعربية
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.120 harfالفصح والفصاحة: البيان. قال شيخنا: قال أئمة الاشتقاق وأهل النظر: مدار تركيب الفصاحة على الظهور. وقال أئمة المعاني والبيان: حيث ذكر أهل اللغة الفصاحة فمرادهم بها كثرة الاستعمال، كما أشار إليه الشهاب في العناية في هود، وأنهم قد يستعملونها مرادفة للبلاغة، كما دل عليه الاستعمال، يقال: ما كان فصيحا ولقد فصح، ككرم، فصاحة، فهو فصيح، وهو البين في اللسان والبلاغة. ومن المجاز: لسان فصيح، أي طلق. ورجل فصح،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR11.328 harfفَصُحَ
1 فَصُحَ ذ , (S, A, Mz in the 9th نوع, and so in some copies of the K as stated in the TA,) [aor. فَصُحَ ,] inf. n. فَصَاحَةٌ, (KL,) or فَصْحٌ; (Mz ubi suprà, on the authority of Er-Rلghib;) or ↓ فصّح; (so in other copies of the K;) or the latter also; (A;) and ↓ افصح; (A, K, Mz;) said of milk, It became divested of the froth, (S, A, K, Mz,) which is the primary signification accord. to
فَصُحَ 1 فَصُحَ ذ , (S, A, Mz in the 9th نوع, and so in some copies of the K as stated in the TA,) [aor. فَصُحَ ,] inf. n. فَصَاحَةٌ, (KL,) or فَصْحٌ; (Mz ubi suprà, on the authority of Er-Rلghib;) or ↓ فصّح; (so in other copies of the K;) or the latter also; (A;) and ↓ افصح; (A, K, Mz;) said of milk, It became divested of the froth, (S, A, K, Mz,) which is the primary signification accord. to Er-Rلghib; (Mz;) and clear of its biestings: (A:) or ↓ افصح has this latter signification. (S, L, K.) And فَصْحٌ, accord. to Er-Rلghib, signifies [also] A thing's becoming clear of what was mixed with it. (Mz ubi suprà.) ― -b2- And [hence] فَصُحَ, (S, Msb, K, and Mz ubi suprà,) [aor. فَصُحَ ,] inf. n. فَصَاحَةٌ (S, K) and فَصْحٌ, (K,) (tropical:) He (a man) was, or became, good in his language, or dialect; a metaphorical signification from the same verb as said of milk; so accord. to Er-Rلghib: (Mz: see also 4: [and see فَصَاحَهٌ below:]) or he (a foreigner) was, or became, good and correct in his language, or dialect: (S, Msb:) or he [a man] was, or became, clear, perspicuous, or distinct, in speech, or language: and he (a foreigner) spoke Arabic intelligibly: but this signification seems to belong more properly to أَفْصَحَ, q. v.:] or he [a man] was an Arab [by birth, and therefore in speech], and he increased in فَصَاحَة [q. v.]; like ↓ تفصّح: (K:) and he was, or became, eloquent; (L;) thus used as syn. with بَلُغَ [from which it is properly distinct]. (MF.) -A2- قَدْ فَصَحَكَ الصُّبْحُ [is said to mean] (assumed tropical:) Daybreak has become apparent to thee, and its light has overcome thee: (K, * TA:) and some say, فَضَحَكَ: [or,] accord. to Lh, فَصَحَهُ الصُّبْحُ means daybreak came upon him suddenly. (TA.)
فصّح 2 فصّح ذ : see 1, first sentence. ― -b2- Also, (tropical:) He (a foreigner) made his tongue to speak Arabic. (A.)
افصح 4 افصح ذ : see 1, first sentence, in two places. ― -b2- It is also said of urine, (K, TA,) as mentioned by IAar, but not expl. by him, (TA,) meaning It became clear, or free from turbidness. (K.) ― -b3- And افصحت is said of a ewe, or she-goat, (S, A, K,) and of a she-camel, (TA,) meaning Her milk became free from admixture; (K;) or free from froth, and clear of its biestings: (A:) or her biestings ceased, and the milk came after: (Lh, TA:) or her biestings ceased, and her milk became free from admixture. (S.) ― -b4- And [hence] افصح signifies also (tropical:) He spoke with فَصَاحَة; (K, TA;) [i. e. clearness, perspicuousness, or distinctness; accord. to the explanation of فصاحة in the K, and the usage of this verb in numerous exs.; or with chasteness, or correctness;] as also افصح الكَلَامَ and افصح بِهِ, and افصح القَوْلَ; but when the verb became in frequent use, and commonly known, the objective complement became dropped, as in the case of أَحْسَنَ, &c.: (TA:) (assumed tropical:) he spoke clearly, or plainly, (A, * K, * TA,) to another; (A, TA;) without indistinctness, or without concealment: (TA:) [and] (tropical:) he (a foreigner) spoke Arabic: (S, A, Msb:) or (assumed tropical:) spoke Arabic correctly: (ISk, Msb:) [and] (assumed tropical:) he (a man of barbarous or vitious or indistinct speech) spoke intelligibly. (L.) And one says, افصح فِى مَنْطِقِهِ (tropical:) He (a child) began to speak intelligibly. (A, L.) And ↓ افصح فُلَانٌ ثُمَّ فَصُحَ (tropical:) [He spoke Arabic, and then became good in his language, or dialect: so accord. to Er-Rلghib, as cited in the Mz, 9th نوع; in which it is said that some, but not so correctly, use these two verbs in the converse manner: or he spoke clearly, or intelligibly, and then became chaste, or good and correct, or eloquent, in his speech, or language]. (A.) And افصح is also used in poetry as signifying (assumed tropical:) He (an animal not endowed with speech) uttered a sound, or cry, clearly. (L.) And one says, افصح عَنْ شَىْءٍ, inf. n. اـِفْصَاحٌ [in this and the preceding senses], meaning (tropical:) He explained a thing. (A, * TA.) And افصح عَنْ مُرَادِهِ (assumed tropical:) He showed or revealed [his desire or his meaning]. (Msb.) ― -b5- Also (assumed tropical:) It (a thing) became clearly apparent, manifest, or evident. (K.) One says, افصح الصُّبْحُ (tropical:) The daybreak became clearly apparent; (A, * K;) the light of daybreak appeared. (S.) ― -b6- And افصح الرَّجُلُ مِنْ كَذَا (assumed tropical:) The man got clear out of such a thing; or escaped from it. (S, TA.) You say, نُفْصِحُ مِنْ شِتَائِنَا (tropical:) We shall get clear out of our winter. (A.) ― -b7- And أَفْصَحُوا (tropical:) They (the Christians, S, A, K) entered upon, (S, K,) or celebrated, (A,) the festival called الفِصْح [or Easter], (S, A, K,) and broke their fast, eating flesh-meat. (TA.) [And said also of Jews, meaning They celebrated the Passover: see الفِصْحُ.]
تفصّح 5 تفصّح ذ (tropical:) He affected (تَكَلَّفَ) the faculty, or quality, of فَصَاحَة [q. v.] (S, A, TA) فِى كَلَامِهِ [in his speech]; as also ↓ تفاصح: (S:) or he made use of the faculty of فَصَاحَة: or, as some say, [but accord. to general analogy, this signification seems to belong more properly to ↓ تفاصح,] he affected a resemblance to those endowed with that faculty; [or made a show of فصاحة;] like تَحَلَّمَ as meaning “ he made a show of الحِلْم ” [i. e. “ forbearance, ” &c.; in which sense تَحَالَمَ is more commonly used]. (TA.) See also 1, latter part.
6 تَفَاْصَحَ see the next preceding paragraph, in two places.
10 اـِسْتَفْصَحَ [استفصحهُ (assumed tropical:) He deemed it فَصِيح as meaning chaste, or free from barbarousness, &c.; namely, a word, or phrase: and probably used in a similar sense in relation to a man: but perhaps post-classical: its pass. part. n. occurs in the Mgh, in art. بنى.] ― -b2- اِسْتَفْصَحْتُهُ عَنْ كَذَا (assumed tropical:) [I asked him, or desired him, to explain such a thing: see 4, latter half]. (O and K in art. سنح.)
فَصْحٌ فَصْحٌ ذ : see فَصِيحٌ.
فِصْحٌ فِصْحٌ ذ : see فَصِيحٌ, first sentence. ― -b2- Also (tropical:) A day cloudless by reason of cold; (ISh, T, TA,) or a day without clouds and without cold; as also ↓ مُفْصِحٌ. (K.) ― -b3- And الفِصْحُ [or عِيدُ الفِصْحِ] (vulgarly pronounced الفَصْح, ISk, Msb) (tropical:) The festival of the Christians, (S, A, Msb, K,) [namely, Easter,] when they break their fast, and eat flesh-meat, (S, Msb,) after haring fasted eight and forty days, the Sunday after these days being their festival: (TA:) [and the Passover of the Jews; also called الفَاسِخَ; thus with س and خ; more properly called عِيدُ الفَطِيرِ:] pl. فُصُوحٌ. (Msb, TA.)
فَصِيحٌ فَصِيحٌ ذ Milk divested of the froth, (S, A,) and clear of its biestings; (A:) or milk that has come after the ceasing of the biestings; as also ↓ فِصْحٌ. (Lh, TA.) ― -b2- [And hence,] (tropical:) Chaste, as meaning free from barbarousness: applied in this sense to a word, or an expression, and to language in general, and to a speaker, or writer: i. e.,] as applied to a word, or an expression, it means [free from an incongruous combination of letters and from strangeness and from contrariety to analogy not sanctioned by frequency of usage among the Arabs of pure speech; (see فَصَاحَةٌ, below:) or] of which the beauty is perceived by hearing: (K:) and as applied to language in general, [free from weakness of construction and from incongruity of works, with فَصَاحَة (which see again) in the words themselves:] as used by the vulgar, it means in which the rules of desinential syntax are observed: syn. مُعْرَبٌ: (L;) [and sometimes it means] eloquent; syn. بَلِيغٌ. [from which it is properly distinct]: (S:) and as applied to a man, [possessing a faculty whereby he is enabled to express what he desires, with فَصَاحَة (which see again) in languages or] clear, perspicuous, or distinct, in speech, or language; as also ↓ فَصْحٌ; (K;) but this latter is an intensive epithet, [being originally an inf. n.,] like عَدْلٌ: (TA:) [and sometimes it signifies] eloquent; syn. بَلَيغٌ [respecting which see what precedes]: (S, A:) or مُنْطَلِقُ اللِّسَانِ [i. e. free from impediment of the tongue, or eloquent, or chaste,] in speech, who knows how to distinguish what is good in language from what is bad: (TA;) the pl. as applied to men is فُصَحَآءِ and فِصَاحٌ and فُصُحٌ, (K, TA,) the last formed in the manner of the broken pl. of a subst., like قُضُبٌ pl. of قَضِيبٌ: (Sb, TA:) the fem. is فَصِيحَةٌ; of which the pl. is فِصَاحٌ and فَصَائِحُ. (K, TA.) And you say رَجُلٌ فَصِيحُ اللِّسَانِ (assumed tropical:) A man whose tongue speaks Arabic correctly. (Msb.) And لِسَانٌ فَصِيحٌ i. q. طَلْقٌ (assumed tropical:) [A tongue free from impediment, or eloquent, or chaste in speech]: (S:) or (tropical:) an eloquent tongue. (A.) And فَصِيحٌ signifies also (assumed tropical:) Any one having the faculty of speech; (S;) [i. e.] a human being; (TA:) أَعْجَمُ meaning that which is “ destitute of the faculty of speech; ” (S;) [i. e.] “ a beast; ” as also صَامتٌ: whence the saying, لَهُ مَالٌ فَصِيحٌ وَصَامِتٌ (tropical:) [as though meaning He has property consisting of human beings and of beasts: but see صَامِتٌ]. (TA.) And it also occurs in poetry as meaning (assumed tropical:) Clear, applied to the cry of an ass. (L.)
فَصَاحَةٌ فَصَاحَةٌ ذ , [an inf. n. of فَصُحَ, q. v.: as denoting a quality of a word, and of language in general, and of a speaker or writer, from the same word as relating to milk, it signifies (tropical:) Chasteness, as meaning freedom from barbarousness: i. e.,] in a word, freedom from an incongruous combination of letters and from strangeness and from contrariety to analogy [not sanctioned by frequency of usage among the Arabs of pure speech; (KT, and Mz in the 9th نوع;) [for] the point upon which it turns is the frequency of the use of a word by the Arabs [of pure speech]; (Mz ibid.;) a word being known to have this quality by its being frequently used by the Arabs in whose Arabic confidence is placed, or by its being used by them more frequently than one synonymous therewith: (El-Kazweenee in the “ Eedلh, ” cited in the same نوع of the Mz:) and in language [in general], freedom from weakness of construction (ظَعْفُ التَّأْلِيفِ q. v.) and from incongruity of words, combined with فَصَاحَة in the words themselves: (KT:) and in a speaker [or writer] a faculty whereby one is enabled to express what he desires, with فَصَاحَة in language: (KT:) or goodness and correctness in language, or dialect: (S:) or clearness, perspicuousness, or distinctness, in speech, or language: (K:) and [agreeably with an explanation of فَصِيحٌ in the S and A &c.] it is sometimes used as meaning eloquence; syn. بَلَاغَةٌ [from which it is properly distinct]. (MF.)
أَفْصَحُ أَفْصَحُ ذ [More, and most, chaste, as meaning fra from barbarousness; &c.]: in the Kur xxviii. 34, it means more clear or perspicuous or distinct [in tongue] (Jel.)
أَفْصَحِيَّةٌ [ أَفْصَحِيَّةٌ ذ The quality of being more, and most, chaste, as meaning free from barbarousness: &c.]
مُفْصَحٌ مُفْصَحٌ ذ [or as a n. of place from أَفْصَحُوا (see 4, last two sentences)] A place where the Christians celebrate the festival called الفِصْحُ [or Easter (A.) [And app. also A place where the Jews celebrate the festival so called by them, i. e. the Passover.]
مُفْصِحٌ مُفْصِحٌ ذ : see فِصْحٌ. ― -b2- Also Anything clearly apparent, manifest, or evident. (S.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.437 harfفَصَحَ
فَصَحَ A ( n. ac. فَصْح 1 ),
a. Shone, broke forth, rose upon ( dawn ).
فَصُحَ
فَصُحَ U ( n. ac. فَصَاْحَة 22t ),
a. Was pure, clear; was skimmed ( milk ).
b. Was clear, perspicuous, lucid; was fluent, eloquent.
فَصَّحَ
فَصَّحَ II ,
a. see ( فَصُحَ ) ( a ).
أَفْصَحَ
أَفْصَحَ IV ,
a. see ( فَصُحَ ) ( a ), ( b ).
c. Appeared, shone forth ( dawn ).
d. Was clear, plain, evident.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR10.612 harfفصح
فَصُحَ - يَفْصُحُ - فَصِيْح - أَفْصَح
فَصُحَ - يَفْصُحُ + الكائن: بان وظهر بجلاء ووضوح بعد ذهاب ما كان يغمره ويحجبه من عتمة أو رغوة أو دخان أو ما شابه
فَصِيْح: على وزن " فَعيل": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " فَصُحَ - يَفْصُحُ ": الشيء الذي " فَصُحَ ": اللبن أو الماء الصافي، أو الفجر، أو القول، أو ما شابه
القول الفصيح: الواضح الجلي الذي
Sîgalar(1)
Mücavir kökler9 mücavir (12 toplam)
- ردأ
1 ortak ayet · Redu dayama, destek demektir
- هارون
1 ortak ayet · Harun
- لسن
1 ortak ayet · Dil demektir
- أخو
1 ortak ayet · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
- خوف
1 ortak ayet · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
- صدق
1 ortak ayet · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
- مع
1 ortak ayet · Beraber
- كذب
1 ortak ayet · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
- رسل
1 ortak ayet · Saçak demektir
Geçtiği ayetler(1)
وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ
Daha düzgünKardeşim Harun’un dili benimkinden daha düzgündür. Onu benimle beraber yardımcı olarak gönder ki beni tasdik etsin. Çünkü ben, tekzib etmelerinden endişe duyuyorum.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فصح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بين, بلغ, صرح |
| Zıt Kök | عجم |
| Çekirdek Özet 1 | Sütün üzerindeki köpüğün veya tortunun kalkmasıyla saf, duru ve berrak sıvının ortaya çıkması |
| Çekirdek Özet 2 | Sözün pelteklik, tutukluk, kapalılık ve anlaşılmazlıktan arınarak kastı tastamam ve açıkça iletmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Mesajın, tebliğin ve delilin alıcı zihinde hiçbir pürüz bırakmayacak berraklıkta tezahür etmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca ağdalı ve süslü edebiyat yapmak şeklinde daraltıp peygamberî tebliğdeki zihinsel ve pratik berraklık işlevini ıskalama riski |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فص | Bir şeyi bütünden ayırma, yarılma, aralama ve içindekini açığa çıkarma (örneğin فصل eklem yerini ayırma; فصم çatlatıp koparma) | ح | Açığa çıkarma hareketine yüzeydeki köpüğü, tortuyu ve bulanıklığı giderip saf özü berrak biçimde ortaya çıkarma nüansı eklenmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Sözün, nefesin veya içeriğin dışarıya salınması, ilk telaffuz ve çıkış noktası |
| ص | Olta, bitki | Yabancı unsuru yakalama, ayıklama ve sıkışıklıktan çekip çıkarma |
| ح | Çit, duvar | Çevrilmiş engeli aşma, örtüyü ve bariyeri yarıp aradaki perdeyi kaldırma |
| فصح | Ağızdan çıkan sözün aradaki engel ve tortulardan ayıklanarak bütünüyle berraklaşması | Ses veya anlam üzerindeki engellerin giderilmesiyle özün kusursuz bir açıklıkla belirmesi hareketini simgeler |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sütün üzerindeki köpüğün (rağve) veya ilk ağız sütünün (libe') kaybolup alttaki saf sütün ortaya çıkması; havanın bulut ve soğuktan arınarak açması; sabahın aydınlanıp karanlığın kalkması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden el-A‘şâ, Hristiyan bayramı anlamındaki ödünç kelimeyi şu mısrada zikreder: بهم تَقرَّبَ يومَ الفِصْح ضاحيةً / Arap darb-ı meselinde ise kökün asıl fiziksel anlamına atıfla şöyle denir: وتحتَ الرَّغوةِ اللَّبنُ الفصيح |
| Erken Arapça kullanım | Ebü’n-Necm el-İclî, merkebe ait sesin eşeklerin kulağındaki anlaşılırlığını tasvir ederken kökü dil sınırının ötesinde netlik anlamında kullanmıştır: أعجَمَ في آذانِها فصيحا |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât.
Sami etimolojik katman
Arapça فصح kökü, iç Sami bağlamında iki farklı hatta incelenir. Birinci hat, Arapçanın öz malı olan ve sütün köpükten arınması, sabahın sökmesi ve dilin pürüzsüzleşmesi anlamına gelen yerli Semitik/Afro-Asyatik arılık köküdür; burada temel fikir bulanıklığın ve yabancı maddenin giderilmesidir. İkinci hat ise Aramice ve İbranice üzerinden Arapçaya geçen fısıh ve bayram anlamındaki kelimedir; İbranice פֶּסַח (pesaḥ) kökü atlamak, es geçmek, esirgemek anlamından türeyerek Yahudi Pesah bayramını, Süryanice ve Hristiyan Arapçada ise פֶּסְחָא (peṣḥā) formuyla Paskalya yortusunu ifade etmiştir. Klasik Arap dilcileri (özellikle İbn Fâris), bayram anlamındaki lafzın sütün durulması anlamındaki Arapça asıl köke ait olmadığını, harici bir adlandırma olduğunu açıkça kaydetmişlerdir. Dolayısıyla Kur’an’daki kullanım harici bayram adıyla değil, tamamen arılık, açıklık ve pürüzsüz beyan anlamındaki öz Sami/Arapça morfolojik çekirdekle irtibatlıdır.
Güven Kesin
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sütün üzerindeki köpüğün ayrılıp özün kalması | Fiziksel tortunun gitmesi anlamı, dildeki pelteklik ve tutukluğun kalkması soyutlamasına evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פֶּסַح (pesaḥ) ve Süryanice פֶּסְחָא (peṣḥā) | Dini bayram anlamındaki ses benzerliği doğrudan alıntıdır; ancak berraklık ve netlik anlamı Arapça içinde gelişmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik periferide kökün arılık ve açıklık bağlamında doğrudan eşleniği tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, el-Müfredât, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فصح | Anlamlı | Berraklaşmak, pürüzsüz olmak | Tortu ve kapalılıktan arınarak net ve anlaşılır hale gelmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فحص | Anlamlı | Araştırmak, deşmek, çukur açmak | Bir şeyin iç yüzünü ortaya çıkarmak için toprağı veya durumu eşelemek | Kur'an'da geçmez; gizli olanı açığa çıkarma yönüyle ortak çekirdekle ilişkilidir |
| صفح | Anlamlı | Yüzey, geniş taraf, vazgeçmek | Bir şeyin geniş yanını çevirmek, cezalandırmaktan yüz çevirip bağışlamak | Kur'an'da geçer; açığa vurma ve yüzeyle ilgilidir |
| صحف | Anlamlı | Yazılı yaprak, sahife | Üzerine sözün ve bilginin açığa vurulduğu düz ve yayvan nesne | Kur'an'da geçer; bilgiyi sergileyip görünür kılma ilişkisi vardır |
| حفص | Anlamlı | Küçük aslan, toplamak, daraltmak | Bir şeyi bir araya getirip sıkıştırmak veya küçük nesne | Kur'an'da geçmez; kök anlamca hedef kökten uzaktır |
| حصف | Anlamlı | Sağlam dokumak, sıkılaştırmak | Bir kumaşı veya bağı pürüzsüz ve sıkı örmek; deride kabarcık çıkması | Kur'an'da geçmez; kusursuzluk ve doku bütünlüğü nüansı taşır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فصح | Merkez | İfade netliği ve arılığı | Sözün üzerindeki pelteklik, kekemelik ve kapalılık tortusunun kalkarak meramın en yalın biçimde dışa vurulmasıdır | Fiziksel arınmadan zihinsel ve lafzi arılığa uzanan pürüzsüzlük |
| بين | Komşu | Ayrışma ve açıklık | İki şeyin sınırlarını çizerek gerçeği görünür kılmaktır; فصح ise sözün kendisinin telaffuz ve ifade kusurundan arınmasıdır | Birincisi kavramsal ve ontolojik açıklık, ikincisi lafzi ve icrai akıcılıktır |
| بلغ | Komşu | Ulaşma ve tesir | Sözün maksada ve hedefe tam olarak erişip muhatabı etkilemesidir; فصح ise ifade vasıtasının kusursuzluğudur | فصح ifade aracının temizliği, بلغ ise hedefe tam varış ve tesirdir |
| صرح | Komşu | Katışıksız açıklık | Gizli hiçbir şey bırakmayacak biçimde açıkta durmaktır; فصح fonetik ve lügavî kusursuzluğa daha çok odaklanır | صرح niyet ve durumun şeffaflığı, فصح dilin pürüzsüz akışıdır |
| عجم | Zıt | Kapalılık ve anlaşılmazlık | Sözün anlaşılamaması, telaffuzun yabancı veya kapalı kalması, dilin tutuk olması durumudur | فصح kökünün tam zıddı olarak dildeki düğüm ve anlaşılamazlıktır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فصح | Saf ve pürüzsüz olmak, açık konuşmak | Dilin düğümden, sıvının tortudan, havanın sisten arınarak bütünüyle anlaşılır olması | Kesin |
| Latince | Eloquens, clarus | Açık, net, akıcı konuşan | Meramı kusursuz dile getirmeyi karşılar; köpükten arınma fiziksel kök imgesini taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Articulate, lucid, fluent | Meramını berrakça anlatan, akıcı, pürüzsüz | Düşünceyi ve sesi düğümsüz aktarmayı iyi verir; kelimenin saf süt kök metaforu yer almaz | Güçlü |
| Almanca | Sprachgewandt, artikuliert, lauter | İfade yeteneği yüksek, berrak, duru | 'Lauter' kelimesi saf ve katışıksızlığı, 'artikuliert' ise pürüzsüz telaffuzu karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Éloquent, limpide, articulé | Duru, berrak, meramını düzgün anlatan | 'Limpide' sütün ve havanın berraklığını, 'articulé' ise dilin tutukluktan kurtuluşunu verir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَفْصَحُ | Sözü daha düzgün, telaffuzu daha açık ve hitabeti daha berrak | Hz. Mûsâ'nın, tebliğ vazifesinde firavuna karşı Hz. Hârûn'un dilindeki akıcılık ve açıklığı dile getirdiği bağlam (Kasas 28:34) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve i‘câzü’l-Kur’ân | Kur'an lafızlarının beşer takatinin üzerindeki fesahat düzeyi ve peygamberlerin tebliğdeki dilsel kusursuzluğu | İlahî kelamın hiçbir lafzî kusur ve çelişki barındırmayan mutlak berraklığı |
| Fıkıh | İkrar, akit ve ibadet lafızları | İkrarda veya nikâh/talak akitlerinde lafzın sarih ve fasih olması ile kapalı (kinaye) olması arasındaki hüküm farkları | Hukukî irade beyanının hiçbir şüpheye yer bırakmayacak açıklıkta telaffuz edilmesi |
| Tefsir | Kasas 28:34 tahlili | Hz. Mûsâ'nın dilindeki tutukluk (Tâhâ 20:27'deki ukde) ile Hz. Hârûn'un fesahati arasındaki farkın anlaşılması | Tebliğde muhatabın itirazını kıracak dilsel yetkinlik ve zihinsel açıklık |
| Hadis | Peygamberî hitabet | Hz. Peygamber'in "Ben Arapların en fasih konuşanıyım" rivayeti çerçevesinde lafzî duruluk | Yapmacıktan uzak, lehçe kusurlarından arınmış en saf Arapça kullanımı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tebliğ ve risalet | Mesajın berraklığı | Şüphe ve kapalılığı bertaraf etme | Dini tebliğin anlaşılmaz mistik örtülerden arındırılarak akla hitap eden netliğe kavuşmasıdır | Kesin |
| İlmi | Mantık ve metodoloji | Terimsel ve tanımsal duruluk | Anlam karmaşasını ve safsatayı önleme | Kavramların bulanıklıktan arındırılıp bilginin en yalın önermelerle iletilmesini sağlar | Güçlü |
| Siyasi | Diplomasi ve hitabet | Sarih diplomasi ve sözcülük | İktidar muhataplarına karşı delili pürüzsüz sunma | Firavun gibi tiranlara karşı hakkı savunurken argümanın lafzî güç ve zarafetle sunulmasıdır | Kesin |
| İktisadi | Akitler ve sözleşmeler | İrade beyanının şeffaflığı | Garar ve aldatma şüphesini giderme | Ticari taahhütlerin ve şartların hiçbir muğlaklık barındırmayan açık bir dille kayda geçirilmesidir | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sinyal-gürültü oranı (SNR) ve gürültü filtreleme | İletilmek istenen ana bilginin arka plandaki gürültüden, parazitten ve tortudan bütünüyle temizlenerek saf dalga boyuna ulaşmasıdır | Kesin |
| Beşeri bilimler | İletişim teorisinde engelsiz kod açımı (decoding) | Göndericinin zihnindeki kodun alıcı tarafından hiçbir anlamsal sapma veya dilsel tıkanıklık yaşamadan doğrudan çözümlenmesidir | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Fesahati yalnızca ağdalı, süslü, gösterişli ve elitist edebiyat yapma sanatı olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Fesahat, sözün her türlü fonetik ve anlamsal pürüzden, pelteklik ve tortudan arınarak maksadı eksiksiz iletmesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Peygamberî fesahatin lafız süsü sanılması; bunun sonucunda tebliğdeki zihinsel, rasyonel ve pratik berraklık hedefinin gözden kaçırılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin tebliğinde dilsel yetkinliğin, zihinsel arılığın ve fonetik kusursuzluğun hakikati iletmedeki stratejik rolünü gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Mûsâ ve Hz. Hârûn kıssalarında (özellikle Kasas 28:34 ve Tâhâ 20:27-28), tebliğ ve lisan ilişkisini ele alan ayetlerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikati anlatmak için salt niyetin yeteceği zannını yıkar; yöntemin, dilin ve ifadenin de hakikat kadar berrak olması gerektiğini kanıtlar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSütün üstündeki köpük ve tortunun kalkmasıyla alttaki katışıksız ve duru sıvının ortaya çıkması, sabah aydınlığının ufuktaki karanlığı yarması.
- Soyut anlamZihindeki mananın dildeki kekemelik, tutukluk veya anlamsal kapalılık engellerinden arınarak en berrak ve kusursuz biçimde iletilmesi.
- Sistematik karşılıkİletişim, tebliğ ve hukukta mesajın iletilmesini engelleyen tüm parazitlerin ayıklanmasıyla sağlanan tam bilişsel saydamlık.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde fasih ifadeyi ve ulaşılan berraklığı; iletilmek istenen yalın maksadı ve hakikati; ifadenin taşıyıcı zeminini; ise dildeki, sesteki veya zihindeki gürültü, tortu, pelteklik ve kapalılık payını temsil eder. Tortu ve engel parametresi olan sıfıra yaklaştığında, ifadenin berraklığı ve kavranabilirliği en üst seviyeye erişir.