فيض
ف - ي - ض
KÖK- 9 geçiş
- 8 ayet
- 5 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Akın
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.889 harfباب الضاد والفاء و و ا ي ء معهما
ض ف و، ف ض و، ف و ض، ف ي ض، ض ي ف، و ف ض مستعملات
ضفو:
ضَفَا الشَّعْرُ يَضْفُو أي كُثُرُ.
وشَعْرٌ ضافٍ، وذَنَب ضافٍ، وأنشد قوله: بضافٍ فُوَيْقَ الأرض ليس بأعزَلِ ودِيمةٌ ضافيةٌ تَضْفُو ضَفْواً أي تُخصِبُ الأرضَ.
وفَرَسٌ ضافي العُرْفِ والذَّنَبِ.
وفلان ضافي العَطِيّة أي كثيرة، قال: فجُدْ علينا من جَداكَ الضافي والضَّفْوُ: السَّعَةُ والخيرُ والكَثْرة، وأنشدَ:
اذا
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.159 harfفاضَ الخبرُ يَفيضُ واسْتفاضَ، أي أشاعَ. وهو حديثٌ مسْتَفيضٌ، أي منتشرٌ في الناس، ولا تقل مُسْتفاضٌ إلا أن تقول مُسْتفاضٌ فيه. وبعضهم يقول: اسْتَفاضوهُ فهو مُسْتَفاضٌ. ويقال: اسْتفاضَ الوادي شجراً، أي اتَّسع وكثر شجره. والمُسْتَفيضُ: الذي يسأل إفاضَةَ الماء وغيره. ودرعٌ مُفاضَةٌ: أي واسعةٌ. وامرأةٌ مُفاضَةٌ، إذا كانت ضخمة البطن. وفاضَ الماء يَفيضُ فَيْضاً وفَيْضوضَةً، أي كثُر حتَّى سال على ضفَّة
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.997 harfض ف ( و ا ي ء )
ضفا ، ضيف ، فضا ، فيض ، فوض ، وفض ، وضف ، فضأ .
ضفا : قال اللّيث : يقال : ضَفَا الشَّعَرُ يَضْفُو : إذا كَثُر . وشَعرٌ ضَافٍ ، وذَنَبٌ ضافٍ ، وأَنشد قوله :
يضافٍ فوَيقَ الأرض ليسَ بأَعزَل
ودِيمَةٌ ضافِية ، وهي تَضفو ضَفواً : إذا أَخْصبت الأرضُ منها .
والضَّفْوُ : السَّعةُ والخَيْر والكَثْرة ، وأَنشدَ :
إذا الهَدَفُ المعْزالُ صَوّبَ رأسَه
وأَعجَبَه ضَفْوٌ من الثَّلةِ الخُطْلِ
وقال
ض ف ( و ا ي ء ) ضفا ، ضيف ، فضا ، فيض ، فوض ، وفض ، وضف ، فضأ . ضفا : قال اللّيث : يقال : ضَفَا الشَّعَرُ يَضْفُو : إذا كَثُر . وشَعرٌ ضَافٍ ، وذَنَبٌ ضافٍ ، وأَنشد قوله : يضافٍ فوَيقَ الأرض ليسَ بأَعزَل ودِيمَةٌ ضافِية ، وهي تَضفو ضَفواً : إذا أَخْصبت الأرضُ منها . والضَّفْوُ : السَّعةُ والخَيْر والكَثْرة ، وأَنشدَ : إذا الهَدَفُ المعْزالُ صَوّبَ رأسَه وأَعجَبَه ضَفْوٌ من الثَّلةِ الخُطْلِ وقال الأصمعيّ : ضَفَا مالُه يَضْفو ضَفْواً وضُفُوّاً : إذا كَثُر . وضَفَا الحَوْضُ يَضْفُو : إذا فاضَ من امتلائه وأَنشَد : يَضْفُو ويُبْدي تارةً عن قَعْرِه يقول : يمتلىء فتَشْربُ الإبل ماءَه حتى يَظهَر قَعرُه . والضّفُّ : جانب الشيء ، وهما ضفواه ، أي : جانباه . ضيف : في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه نَهَى عن الصّلاة إذا تَضيّفَتِ الشمسُ للغُروب ) . قال أبو عُبَيد : قال أبو عُبَيدة : قولُه : ( تضيَّفَتْ ) : مالَتْ للغُروب ، يقال منه : قد ضافَتْ فهي تَضِيف : إذا مالَت . وقال أبو عُبيد : ومنه سُمِّي الضَّيْف ضَيْفاً ، يقال منه : ضِفْت فلاناً : إذا مِلْتَ إليه ونزلتَ عليه ، وأضفتُه : إذا أمَلْتَه إليك ، وأنزَلْتَه عليك ، ولذلك قيل : هو مُضافُ إلى كذا وكذا ، أي : مُحَالٌ إليه ، وقال امرؤ القيس : فلمّا دخلناهُ أضفْنا ظهورَنا إلى كلّ حَارِيَ جَديدٍ مُشطبِ أي : أسندْنا ظهورَنا إليه وأمَلْناها ، ومنه قيل للدَّعِيّ : مُضافٌ ، لأنّه مُسنَد إلى قوم ليس منهم . ويقال : ضافَ السهمُ يَضِيف : إذا عَدَل عن الهدف ، وهو من هذا ، وفيه لغةٌ أخرى ليست في الحديث : صَافَ السهمُ بمعنى ضافَ ، والذي جاء في الحديث بالضاد . أبو عُبَيد عن الأصمعي : أضافَ الرجلُ من الأمر : إذا أشفَق ، وأنشد قولَ الهُذَليّ : وكنتُ إذا جارِي دَعَا لمَضُوفَةٍ أُشَمِّر حتى يَنصُفَ الساقَ مِئزَرِي يعني الأمر : يشفق منه الرجل . أراد بالمَضُوفة : الأمر يُشْفَق منه . ويقال : أضاف فلانٌ فلاناً إلى كذا فهو يُضيفه إضافةً : إذا ألجأَه إلى ذلك . والمضافُ : الملجأُ المُحرَج المثقَلُ بالشر . وقال الشاعر : فما إنْ وَجْدُ مُعْوِلَةٍ ثَكول بواحدِها إذا يَغْزُو تُضِيفُ أي : تُشْفِقُ عليه وتخاف أن يُصَاب فتَشْكَلُهُ . ويقال : ضِفتُ الرجل وتضيّفْتُه : إذا نزلت به وصرتَ له ضيفاً . وأَضفْتُه : إذا أنزلْتَه عليك وقرّبْته . والمضاف : المُلْجَأُ والمُلْزَقُ بالقوم . والضِّيفُ : جانب الوادي . وقد تضَايف الوادي : إذا تضَايقَ . وضِيفا الوادي : جانباه . وقال أبو زيد : الضِّيفُ : الجنب . وقال الراجز : يَنْتَبعْنَ عَوْداً يشتكي الأَظَلاَّ إذا تضايَفْن عليه انْسَلاَّ يعني : إذا صِرْنَ منه قريباً إلى جَنْبه . وقال شَمر : سمعت رجاءَ بن سلمةَ الكوفيّ يقول : ضَيّفْتُه : إذا أطعمْتَه . قال : والتَّضيفُ : الإطعام . قال : وأضافه : إذا لم يُطْعِمْهُ . وقال رجاء في قراءة ابن مسعود : ( فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا ) ( الكهف : 77 ) ، أي : يطعموهما . وأُخبرت عن أبي الهيثم أنه قال : يقال : أضافه وضيَّفَهُ بمعنًى واحد ؛ كقولك : أكرمه وكَرَّمه . قال : وقول الله : ( فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا ( ، معناه : أن يجعلوهما ضَيْفَيْنِ لهم . وروَى سلمةَ عن الفرّاء في قوله : ( فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا ( سألاهم الإضافة فلم يفعلوا ، ولو قُرِئتْ ( أن يُضيفوهما ) كان صواباً . قال : وتضيّفْتُه : سألته أن يُضيفني . قال : وتضيّفْتُه : آتيته ضيفاً . وقال الأعشى : تضيّفْتُه يوماً فأكرمَ مقعدي وأَصْفَدني عَلَى الزَّمانة قائدا يقول : أعطاني خادماً يقودُني . وزمانَتُه : ذهابُ بَصَرِه . وقال الفرزدق : ومنَّا خطيبٌ لا يُعَابُ وقائلٌ ومَنْ هو يَرْجو فضلَهُ المتضيِّفُ أي : ومنا مَن يرجو المتضيّفُ الذي ينزل به ضيفاً فضله . أبو عُبَيد عن الكسائي : امرأة ضيْفه بالهاء ، وأنشد قول البَعيث : لَقًى حَمَلَتْه أمُّه وهي ضَيْفَةٌ فجاءت بيَتْنٍ للضيافة أَرْشمَا وقال أبو الهيثم : معنى قوله : وهي ضيْفَةٌ ، أي : ضافت يوماً فحبِلتْ به في غير دار أهلها فجاءت بولد شَرِه . وقال أبو الهيثم : ويقال : ضافت المرأة : حاضتْ ؛ لأنها مالت من الطُّهر إلى الْحَيْضِ ، فأراد أنها حملتْه وهي حائض . وقيل : معنى قوله : وهي ضيفة ، أي : ضافت قوماً فحبلت به في غير دار أهلها . فضا : قال الليث : الفضَاءُ : المكان الواسع . والفعلُ فَضَا يَفْضُو فُضُوّاً فهو فاضٍ . وقال رؤبة : أَفرَخَ قَيْضُ بيضها المُنْقَاضِ عنكم كِراماً بالمقام الفاضي ويقال : أفضى فلانٌ إلى فلان : إذا وَصل إليه ؛ وأَصله أنه صار في فُرْجته وفضَائه . أبو العباس عن ابن الأعرابي : أفضى الرجلُ : دخل على أهله . قال : وأفضى أيضاً : إذا جامعها . قال : والإفضاء في الحقيقة : الانتهاء ؛ ومنه قولُ الله جلّ وعزّ : ( وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ ) ( النساء : 21 ) ، أي : انتهى وَأَوَى . وقال : وأفضى : إذا افْتَقَرَ . ويقال : أفضى الرجلُ جاريته : جامعهَا فصَيَّرَ مسلَكيْهَا مَسْلَكاً واحداً ، وهي المفضاة من النساء . وقال الفرّاء : العرب تقول : لا يُفضِ اللَّهُ فاك ؛ من أفْضَيْت . قال : والأفضاء : أن تسقط ثناياه من تحت ومن فوق وكلُّ أضراسه ؛ حكاه شَمِر للفرّاء . قلتُ : ومن هذا إفضاء المرأة : إذا انْقطع الحِتار الّذي بين مسلَكَيْهَا . وقال شَمِر : الفضاء : ما استوى من الأرض واتسع . قال : والصحراءُ فضاءٌ . قال : ومكانٌ فاضٍ ومُفْضٍ ، أي : واسع . وأرضٌ فضاءٌ وبَرَازٌ . والفاضي : البارز . وقال أبو النّجم يصف فرسَه : أما إذا أمْسَى فَمُفْضٍ مَنْزِلُهْ نجعلُه فِي مَرْبَطٍ ونجعلُه مفضٍ : واسعٌ . والمُفْضَى : المتّسع . وقال رُؤبة : خَوْقَاءُ مُفْضَاها إلى مُنْخاق أي : مُتّسعها . وقال أيضاً : جاوَزْته بالقَوْم حتى أَفضَى بهمْ وأمضَى سَفَرٌ ما أمْضى قال : أفضى بهم : بلغ بهم مكاناً واسعاً أَفضى بهم إليه حتى انقطع ذلك الطريق إلى شيء يعرفونه . وقال ابن شُميل : الفضَاءُ ما استوى من الأرض . وقد أَفضيْنَا إلى الفضاء ، وجمعه أَفضِيَة . وقال أبو زيد : يقال : تركتُ الأمر فضاً ، أي : تركتُه غير مُحْكم . وقال أبو مالك : يقال : ما بقيَ في كِنانته إلاّ سَهْمٌ فضاً ، أي : واحدٌ . ويقال : بقيتُ من أقراني فَضَا ، أي : بقيتُ وَحْدي ؛ ولذلك قيل للأمر الضعيف غير المُحكَم : فَضاً ، مقصورٌ . ويقال : متاعُهم بينَهم فَوْضى فَضاً ، أي : مختلطٌ مشترك . وقال اللِّحياني أمرُهم فوْضَى بينهم ، وفضاً بينهم ، أي : سواء بينهم ، وأنشد : طعامُهُم فَوْضَى فَضاً في رِحالِهمْ ولا يُحْسِنون الشرَّ إلاّ تَنادِيا ويقال : هذا تمرٌ فَضاً في العَيْبَة مع الزَّبيب ، أي : مختلِط ، وأنشد : فقلتُ لها يا خالتي لَكِ ناقتي وتمْرٌ فَضاً في عَيْبَتي وزَبيبٌ أي : منثور . ويقال : الناس فَوْضَى : إذا كانوا لا أميرَ عليهم ولا مَن يَجْمَعهم . فيض فوض : قال الأصمعيّ : فاضت عينُه تفيض فَيْضاً : إذا سالت . اللحياني : فاض الماءُ يفيض فيضاً وفُيوضاً وفيضاناً . وفَاضَ الحديثُ : إذا انْتَشَرَ . ويقال : أفاضت العينُ الدمعَ تُفيضه إفاضةً . وأفاضَ فلانٌ دَمعَه ، وأفاض إناءَه إفاضَةً : إذا أَتْأَقَهُ . وقال الله جلّ وعزّ : ( فَإِذَآ أَفَضْتُم مِّنْ عَرَفَاتٍ ) ( البقرة : 198 ) . قال أبو إسحاق : دلّ بهذا اللفظ أنّ الوقوف بها واجبٌ ، لأن الإفاضة لا تكون إلاّ بعد وقوف . ومعنى : ( أفَضْتُمْ ؛ دفَعْتم بكثرة . يقال : أفاض القومُ في الحديث : إذا اندَفَعوا فيه وأَكثروا . وأفاضَ البعيرُ بجَرَّته : إذا رَمَى بها مفرَّقةً كثيرة . وقال الراعي : وأَفَضْنَ بعدَ كظومِهنّ بجرّةٍ من ذي الأباطِح إذْ رَعَيْنَ حَقيلا وأفاضَ الرجُل بالقِداح إفاضةً : إذا ضَرَب بها ؛ لأنها تقع مُنْبَثَّةً متفرقة ويجوز : أفاضَ على القِداح . وقال أبو ذؤيب الهذليّ يصفُ الْحُمُر : وكأنهنّ رِبابةٌ وكأنَّه يَسَرٌ يُفيضُ على القِداح ويَصْدَعُ قال : وكلُّ ما في اللغة من باب الإفاضة فليس يكونُ إلاّ عن تفرُّق أو كثرة . وقال الأصمعيّ : أرض ذاتُ فُيوض : إذا كان فيها ما يفيض حتى يعلو . ويقال : أعطى فلانٌ فلاناً غَيْضاً من فَيْض ، أي : أعطاه قليلاً من كثير ونهر البصرة يسمى الغيض . وقال اللحياني : يقال : شارك فلان فلاناً شركة مفاوضة ، وهو أن يكون مالهما جميعاً من كل شيء يَمْلِكانِه بينهما . ويقال : أمرُهم فَيْضُوضَى بينهم ، وفَيْضِيضى وفَوْضُوضى بينهم . قال : وهذه الأحرف الثلاثة يجوز فيها المد والقصر . وقال أبو زيد : القومُ فَيْضوضَى أمرُهم ، وفَيْضُوضَى فيما بينهم : إذا كانوا مختلطين ، يلبَس هذا ثوبَ هذا ، ويأكل هذا طعامَ هذا ، لا يؤامِرُ واحدٌ منهم صاحبَه فيما يفعَل في أمره . وقال الليث : تقول : فوّضتُ الأمرَ إليه ، أي : جعلتُه إليه . قال الله جلَّ وعزَّ : لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِى ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 إِلَى } ( غافر : 44 ) ، أي ، أَتَّكل عليه وصار الناس فَوْضَى ، أي : متفرِّقين ، وهو جماعة الفائض ، ولا يُفرد كما لا يُفرد الواحد من المتفرِّقين . ويقال : الوحْشُ فَوْضى ، أي : متفرِّقة تتردّد . والناسُ فَوْضَى : لا سَراةَ لهم تجمعهم . وفاضَ الماءُ والمطرُ والخيرُ : إذا كثر ، يَفيض فَيْضاً . وفاضَ صدرُ فلانٍ بسِرّه : إذا امتلأ . والحوضُ فائضٌ ، أي : ممتلىءٌ يسيل الماءُ من أعلاه . قال الليث : وحديثٌ مُسْتفاض : مأخوذٌ فيه ، قد استفاضوه ، أي : أخذوا فيه . قال : ومَن قال مستفيض فإنه يقول : ذائع في الناس ؛ مثلُ الماء المستفيض . قلت : قال الفرّاء والأصمعيّ وابنُ السّكيت وعامّةُ أهل اللغة : لا يقال : حديثٌ مستفاض قالوا : وهو لَحْنٌ ليس من كلام العرب ، إنما هو مولّد من كلام الحاضرة . والصواب : حديثٌ مستفيض ، أي : منتشرٌ شائع في الناس ، وقد جاء في شعر بعض المُحَدثين : في حديثٍ من أمره مُستفاض وليس بالفصيح من كلامهم . أبو عُبَيد : امرأة مُفاضَة : إذا كانت ضَخمَة البَطن ، مسترخيَةَ اللَّحْم ، وهو عيبٌ في النّساء . واستفاض المكانُ : إذا اتَّسع فهو مُستفيضُ ؛ وقال ذو الرّمة : بحَيْثُ استفاض القِنْعُ غَرْبيَّ وَاسِطِ وفَيَّاض : من أسماء الرجال . وفيّاض : اسمُ فَرَسٍ من سَوابق خَيل العَرب ، وفرسٌ فَيْضٌ وسَكْبٌ : كثيرُ الجَرْي . وفي حديثٍ جاء في ذكر الرِّجال : ( ثم يكون على أثر ذلك الفَيْضُ ) . قال شَمِر : سألتُ البكراويّ عنه فقال : الفَيْضُ : الموتُ ههنا ، ولم أسمعْه من غيره إلاّ أنه قال : فاضتْ نفسُه ، أي : نزعه عند خروج روحه . وقال أبو تراب : قال ابن الأعرابي : فاض الرجل وفاظ : إذا مات . وكذلك فاظت نفسه . وقال أبو الحسن اللحياني : فاضت نفسه الفِعْلُ للنَّفْس . وفاض الرجلُ يَفيضُ ، وفاظَ يَفيظُ فَيْظاً وفُيُوضاً . وقال أبو ربيعة : قال الأصمعي : لا يقال : فاضَتْ نفسُه ولا فاظَتْ ؛ وإنما هو فاضَ الرجلُ وفاظَ . وقال الأصمعي : سمعتُ أبا عمرو يقول : لا يقال : فاظتْ نفسُه ، ولكن يقال : فاظَ : إذا مات بالظاء ولا يقال : فاض بالضاد بتّةً ؛ وقال رُؤبة : والأَزْدُ أَمْسَى شِلْوُهمْ لُفاظا لا يَدْفِنون منهمُ من فاظا وقال ابن السكيت : فاظ الميت يَفيظ فَيْظاً ، ويَفُوظُ فوضاً . قال : وزعم أبو عُبَيدة : فاضت نفسُه لغةٌ لبعض بني تميم ، وأنشد : تجَمَّع الناس وقالوا عُرْسٌ فقُقِئَتْ عينٌ وفاضت نَفْسٌ فأنشده الأصمعي فقال : إنَّما هو : وَطَنَّ الضِّرْسُ وقال أبو الحسن اللِّحياني . قال الأصمعي : حان فَوْظَه ، أي : موتُه . وقال الفرّاء : يقال : فاضَتْ نفسه تفيض فَيْضَاءً فُيوضاً ، وهي في تميم وكلْب ، وأفصح منها وآثر : فاظتْ نفسه فُيوظاً . وقال أبو الحسن : قال بعضهم : فاظَ فلانٌ نفسه ، أي : قاءها . وضرَبْتُه حتى أفظتْ نفسه . وقال شمر : قال الكسائيّ : إذا تَفَيّظوا أنفسهم ، أي : تَقَيَّئُوها . أبو عُبيد عن الكسائي : هو يَفيظُ نفسَه ، وفاظت نفسُه ، وفاظ هو نفسُه وأفاظَه الله نفسَه ، وأنشد غيره : فهتكتُ مهجةَ نفسِه فأفْضتُها وثأَرْته بمُعَمّم الحِلْمِ وقال شمر : قال خالد بن جَنْبة : الإفاضةُ : سُرْعة الرّكْض . وأفاضَ الراكب : إذا دفع بعيرَه شدّاً بين الجَهْد دون ذلك . قال : وذاك نصفُ عَدْوِ الإبل عليها الرُّكْبان ، ولا تكون الإفاضةُ إلا وعليها الرُّكْبان . وفض : في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه أَمَر بصدقةٍ أن توضَع في الأوْفاض ) . قال أبو عبيد : قال أبو عمرو : الأوْفاض : هم الفِرَق من الناس والأخلاط . قال : وقال الفراء : هم الذين مع كل منهم وَفْضَة ، وهي مِثل الكِنانة يُلقِي فيها طعامَه . قال أبو عبيد : وبلغني عن شريك أنه قال في الأوفاض : هم أصلُ الصُّفّة . قال أبو عبيد : وهذا كلّه عندنا واحد ، لأنَّ أهلَ الصُّفّة إنما كانوا أخلاطاً من قبائلَ شتَّى ، وأمكن أن كان يكون مع كل رجل منهم وفْضَةٌ كما قال الفراء . وقال ابن شميل : الجَعْبةُ المستديرةُ الواسعةُ التي على فَمها طَبَق من فوقها ، والوفْضة أصغرُ منها ، وأعلاها وأسفلُها مُستَوٍ ، وأنشد غيره بيتَ الطِّرماح : قد تجاوزْتُها بَهضَّاء كالجِنَّة يَخْفون بعضَ قَرْع الوِفاض الهضّاء : الجماعةُ شبّههم بالْجِنّة لمرادتهم . سلمة عن الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( سِرَاعاً كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ ) ( المعارج : 43 ) . قال : الإيفاضُ : الإسراع . وقال الراجز : لأنْعَتَنْ نعامةً مِيْفاضَاً خرجاءَ ظلَّت تَطْلُب الإضاضَا وقال الليث : الإبلُ تَفِضُ وَفْضاً ، وتَسْتَوْفِض ، أوفَضَها راكبُها . وقال ذو الرمَّة يصف ثوراً وحشيّاً : طاوِي الحشا قَصَرتْ عنه مُحرَّجةٌ مُسْتَوفَضٌ من بَنَاتِ القَفْر مَشْهُومُ قال الأصمعي : مستوفَض ، أي : أفْزَع فاستَوْفَض ، وأوْفَض : إذا أسْرع . وقال أبو زيد : يقال : مالي أراكَ مستوفضاً ، أي مَذْعُوراً . وقال أبو مالك : استُوْفِض ، أي : استُعْجل . وأنشد : تَعوِي البُرَى مُسْتَوْفِضاتٍ وفْضاً ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للمكان الّذي يُمسِك الماء الوفاضُ والمَسَكُ والمسَاك ، فإذا لم يُمْسِك الماء فهو مُسْهِب . وضف : قال أبو تراب : سمعتُ خليفة الحُصَينيّ يقول : أوْضَفَتْ الناقةُ وأوْضَعَتْ : إذا خَبَّتْ . وأوضَعتُها فوَضَعَتْ وأوضفتُها فوضفت ، أي : أخبيْتُها فَخَبَّتْ . فضأ : أبو عبيد عن الأصمعي في باب الهمز : أفضأْتُ الرجلَ : أطعمْتُه . قلت : هكذا رواه شمر لأبي عبيد بالفاء ، وأنكَرَهُ شمر وحَقَّ له أن يُنْكِرَه ، لأنّه مصحَّف ، والصواب : أقْضأْتُه بالقاف : إذا أطعَمْتَه ، كذلك قال ابن السكيت . وقد مَرَّ في باب القاف ، والله أعلم .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.030 harf(باب الفاء والياء وما يثلثهما)
(فيج) الفاء والياء والجيم يدلُّ على الإسراع. ومن ذلك الفَيْج وقد مضى ذكره، ويقال أصله الواو. والفائجة في الأرض: [متَّسع ما بين كلِّ مرتفعين من غِلظٍ أو رمل([1]) ].
(فيح) الفاء والياء والحاء كلمةٌ واحدة. فاح يفيح، إذا ثار. يقال ذلك في الرِّيح وغيرها. وفي الحديث: "الحمَّى من فَيح جهنم([2]) ". ويقال أصلُه الواو، وقد مضى.
(فيخ) الفاء والياء والخاء كلمة. يقولون: أفاخ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR779 harf- فاض الماء: إذا سال منصبا. قال تعالى: ﴿ترى أعينهم تفيض من الدمع﴾ [المائدة/83]، وأفاض إناءه: إذا ملأه حتى أساله، وأفضته. قال: ﴿أن أفيضوا علينا من الماء﴾ [الأعراف/50]، ومنه: فاض صدره بالسر. أي: سال، ورجل فياض، أي: سخي، ومنه استعير: أفاضوا في الحديث: إذا خاضوا فيه. قال: ﴿لمسكم فيما أفضتم فيه﴾ [النور/14]، ﴿هو أعلم بما تفيضون فيه﴾ [الأحقاف/8]، ﴿إذ تفيضون فيه﴾ [يونس/61]، وحديث مستفيض: منتشر، والفيض:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR944 harfف ي ض
أرض ذات فيوض: فيها مياه تفيض وأرض ماؤها فيضٌ وغيضٌ وحوض فائض: يفيض من جوانبه لامتلائه وهذا مفيض الماء.
قال النابغة: أسائلها وقد سفحت دموعي كأن مفيضهنّ غروب شنّ فألفيته فيضاً كثيراً عطاؤه جواداً متى يذكر له الحمد يزدد وفاض الخير فيهم أي كثر.
وفاض صدره من الغيظ.
قال: شكوت وما الشكوى لمثلي عادة ولكن تفيض النفس عند امتلائها وفاضوا عليه: غلبوه.
قال الأخطل: أيشتمني ابن
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.808 harfفاض الماء والدَّمعُ ونحوهما يَفِيض فَيْضاً وفُيُوضةً وفُيُوضاً وفَيَضاناً وفَيْضُوضةً أَي كثر حتى سالَ على ضَفّةِ الوادي. وفاضَتْ عينُه تَفِيضُ فَيْضاً إِذا سالت. ويقال: أَفاضَتِ العينُ الدمعَ تُفِيضُه إِفاضة، وأَفاضَ فلان دَمْعَه، وفاضَ الماء والمطرُ والخيرُ إِذا كثر. وفي الحديث: ويَفيضُ المالُ أَي يَكْثُر من فاضَ الماء والدمعُ وغيرُهما يَفيض فَيْضاً إِذا كثر، قيل: فاضَ تدَفَّقَ، وأَفاضَه هو
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR717 harf* ف ي ض * * فاضَ * الخبر يفيض و * استَفاضَ * أي شاع وهو حديث * مستفِيضٌ * أي منتشر في الناس ولا تقل مستفاضٌ و * المُستَفيضُ * أيضا الذي يسأل * إفاضةَ * الماء وغيره و * فاضَ * الماء أي كثر حتى سأل على ضفة الوادي وبابه باع و * فَيْضُوضَةً * أيضا و * فاضَ * اللئام كثروا وفاض الرجل مات وبابه باع وجلس وفاضت نفسه أي خرجت روحه قاله أبو عبيد وأبو زيج والفراء وقال الأصمعي لا يقال فاض الرجل ولا فاضت نفسه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.250 harfفاض الماء والدمع وغيرهما يفيض فيضا، وفيوضا، بالضم والكسر وفيوضة وفيضوضة وفيضانا ، بالتحريك، أي كثر حتى سال كالوادي . وفي الصحاح: على ضفة الوادي، ومثله في العباب. وفي الحديث: ويفيض المال أي يكثر. من فاض الماء. فاض صدره بالسر ، إذا امتلأ و باح به، ولم يطق كتمه، وكذلك النهر بمائه، والإناء بما فيه. فاض الرجل يفيض فيضا وفيوضا: مات، و كذلك فاضت نفسه ، أي خرجت روحه ، نقله الجوهري عن
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR16.571 harfفَاضَ
1 فَاضَ ذ , (S, M, Mgh, &c.,) aor. يَفِيضُ, inf. n. فَيْضٌ (S, M, O, Msb, K) and فَيْضُوضَةٌ (S, O, K) andفُيُوضٌ (M, O, K) and فِيُوضٌ and فُيُوضَةٌ (M, K) and فَيَضَانٌ, (M, O, K,) It (water) overflowed: poured out, or forth, from fulness: (Mgh:) it (water, S, O, K, or a torrent, Msb) became abundant, (S, O, Msb, K and flowed from [over] the brink of the valley, (Msb,) or so as to flow
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.473 harfفَاضَ
فَاضَ ( y ) I ( n. ac. فَيْض 1 , فُيُوْض 27 , فُيُوْضَة 27t , فَيَضَاْن 36 ,
فَيْضُوْضَة
فَيْضُوْضَة ),
a. Overflowed, poured forth; was abundant; flowed, streamed; spread ( news ).
b. [ Bi ], Disclosed, revealed ( secret ).
c. ( n. ac. فَيْض 1 , فُيُوْض 27 ), Departed [ soul ); died.
d. [ Min ], Went out, advanced, pushed on from.
أَفْيَضَ
أَفْيَضَ IV ,
a. Poured out.
b.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok28.070 harfفوض
فَاضَ - يَفِيْضُ - أَفَاضَ - يُفِيْضُ
فَاضَ - يَفِيْضُ + الوعاء أو الحوض: ينزح ويسيل ويخرج السائل منه
فَاضَ - يَفِيْضُ + السائل أو الماء + من وعائه: ينزح ويسيل ويخرج السائل من الوعاء أو المجرى الذي يحويه نحو ما حوله: إما لأنه يزيد عن سعة واستيعاب المكان أو الإناء، أو أن الوعاء لا يستطيع حفظ السائل فيه لوجود عيب فيه
أَفَاضَ - يُفِيْضُ: على
Mücavir kökler66 mücavir (85 toplam)
- دمع
2 ortak ayet · Gözyaşı demektir
- شهد
3 ortak ayet · Petekteki baldır
- عزب
1 ortak ayet · Meraya salınmış sahibinden uzak develer
- عرف
2 ortak ayet · Tanınan ile
- عين
2 ortak ayet · Ayn göz, “evya” göze demektir
- حرم
2 ortak ayet · Hiram keçe demektir
- شأن
1 ortak ayet · Suların dağ eteklerinde açtıkları yarık, hurma dikmek için…
- فضل
2 ortak ayet · Fadl Deriden yapılan gömlektir
- رحم
3 ortak ayet · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
- صغر
1 ortak ayet · Küçük
- غفر
2 ortak ayet · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
- ثقل
1 ortak ayet · Terazinin karşı kefesine konan taş demektir
Geçtiği ayetler(8)
… عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ …
AktınızRabbınızın lutf-u keremini aramanızda bir günah yoktur. Arafat’tan geri döndüğünüz zaman, Meş’ar-ı Haram’ın yanında Allah’ı zikredin. O, sizi hidayete ulaştırdığı gibi, siz de O’nu zikredin. Nitekim siz bundan önce, sapıklardan idiniz.
وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لَمَسَّكُمْ فِي مَا أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذَابٌ عَظِيمٌ
Kendinizi kaptırdınızDünya ve ahirette Allah’ın lutfu ve rahmeti üzerinizde olmasaydı, içine daldığınız yaygaradan dolayı her halde size büyük bir azab dokunurdu.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فيض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سيل, صبب, خوض |
| Zıt Kök | غيض |
| Çekirdek Özet 1 | Bir kabın, yatağın veya kalbin doluluk haddine ulaşıp içeriğini kendiliğinden ve coşkuyla dışarı taşırması |
| Çekirdek Özet 2 | Hacda kitlelerin sel gibi akması, gözün yaşla dolup taşması ve söze derinlemesine veya kontrolsüzce dalınması |
| Çekirdek Özet 3 | Birikimin eşik değeri aşarak yayılıma ve kolektif veya duygusal bir taşkına dönüşmesi prensibi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel su akması zannedip kitle intikali ve söze dalmadaki içsel doluluk ve taşkınlık dinamiklerini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| في | Yayılma, geri dönme, genişleme ve sınırın ötesine esneme hareketidir; nitekim gölgenin uzayıp dönmesini anlatan فيأ ve gövdenin hantallaşıp yayılmasını bildiren فيل köklerinde bu genişleme ve hacimlenme karakteri görülür. | ض | Bünyedeki basınç, sürtünme ve sınır aşma baskısı eklenerek genişleme hareketi kapalı bir hacmin dolup dışarı fışkırması ve sınırlarını aşarak coşkuyla akması biçiminde özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız; açıklık, kenar, dışa vurum | Kabın veya kaynağın ağız kısmını, dış ortama açılan eşiği ve dışarı salınmayı simgeler. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma, süreklilik | Eşiğe ulaşan hareketin dinamik bir uzanışla ve kesintisiz bir akışla ilerlemesini temsil eder. |
| ض | Yan taraf, olta, tazyik (türetilmiş imge) | İçerideki kütlenin çeperlere yaptığı baskıyı, sıkışmayı ve kenarlardan taşma basıncını ifade eder. |
| فيض | Ağızdan basınçla ve kesintisizce dışarı taşma | Bir haznenin doluluk sınırına ulaştıktan sonra ağzından dışarıya doğru tazyikle ve engellenemez bir süreklilikle boşalması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kabın ya da su havuzunun suyla dolup kenarlarından taşması; nehrin yatağına sığmayarak kıyılarına yayılması; devenin geviş getirirken lokmasını göğsünden ağzına bir defada coşkuyla fırlatmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair kumar oklarını elinden serbest bırakıp dağıttığında veya nehir taştığında bu kök kullanılmıştır. İbn Fâris'in aktardığı beytinde şair kumar oklarını dağıtan kişiyi şöyle anlatır: وكأنَّهنَّ رِبابة وكأنَّه / يَسَرٌ يُفِيض على القِداح ويَصدعُ |
| Erken Arapça kullanım | Nâbiğa ez-Zübyânî gözyaşlarının boşalmasını eski su kırbalarının dökülmesine benzeterek şu mısraı söyler: أسائلها وقد سفحت دموعي / كأن مفيضهنّ غروب شنّ |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü'l-ʿAyn, Asās al-Balāġa.
Sami etimolojik katman
Arapça kök فيض, dolup taşma, kabarmak ve geniş bir alana yayılmak semantik ekseninde yer alır. Kuzeybatı Sami dillerinde ve özellikle İbranicede bu kök, fonetik olarak /ṣ/ ve /ḍ/ ses denklikleri bağlamında פוץ (p-w-ṣ / pwṣ) ve פיץ (p-y-ṣ) biçimleriyle paralellik arz eder; bu biçimler etrafa dağılmak, saçılmak, suların fışkırıp taşması anlamını taşır (örneğin pınarların dışarıya taşmasını ifade eden kullanımlar). Ge'ez (Etiyopya) dilinde de yayılma ve saçılma anlamı taşıyan köklerle uzaktan akrabadır. Arapçada kök, yalnızca bir dağılma değil, mutlaka öncesinde bir "dolma/tamamlanma" halini ve ardından gelen "engellenemez akışı" ifade edecek biçimde özelleşmiş ve kurumsallaşmıştır. Bu durum kökün Arapça içindeki semantik matrisinin hidrolik bir dolma-taşma mekanizmasına dayandığını teyit eder.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Su, gözyaşı, mal ve kitle akışı | Suyun kap kenarından aşması somut imgesinden insan topluluklarının intikaline ve söze yoğun dalışa doğru genişleyen düzenli soyutlama hattı. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice פוץ / פיץ kökleri | Suyun ve kalabalıkların etrafa saçılması, pınarların taşması ve yayılma semantiği ile örtüşen fonetik ve anlamsal soydaşlık. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ses denkliği olan bir veri tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew Grammar and Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فيض | Anlamlı | Dolup taşmak, akmak | Kabın, nehrin dolup kenarlarından dökülmesi; insanların sel gibi akması. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| فضي | Anlamlı | Genişlemek, boşalmak | Alanın veya mekanın geniş ve engelsiz hale gelmesi, boşluk oluşması. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle yayılma ve sınırın kalkması yönünden ilişkilidir. |
| يفض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmeldir. |
| يضف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmeldir. |
| ضفي | Anlamlı | Bollaşmak, sarkmak | Elbisenin veya saçın bol olup yere kadar uzanması, fazlalaşması. | Kur'an'da geçmez; bolluk ve taşkınlık nüansı taşır. |
| ضيف | Anlamlı | Sığınmak, meyletmek | Birinin yanına inmek, meyledip yönelmek; misafir olmak. | Kur'an'da geçer; kenara yanaşma ve sınır ilişkisi kurma anlamı taşır. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فيض | Merkez | Dolup taşmak, coşkuyla akmak | Bir kap veya sınır dolduktan sonra kendiliğinden ve tazyikle dışarı boşalmayı anlatır. | Hem maddî sıvıların hem kitlelerin ve sözlerin taşkınlığını ifade eder. |
| سيل | Komşu | Yatakta akmak | Öncesinde bir doluluk ve taşma şartı aranmaksızın sıvının bir meyil boyunca akmasını ifade eder. | Suyun tabiî akışıdır; فيض ise sınır aşımı ve doluluk sonrasıdır. |
| صبب | Komşu | Yukarıdan boşaltmak | Failin iradeli bir fiille sıvıyı bir yöne dökmesini bildirir; taşma zorunlu değildir. | Dışarıdan müdahaleyle dökmektir; فيض içten gelen tazyikle taşmadır. |
| خوض | Komşu | Suya veya söze dalmak | Suyun içine adım atıp yürümek ve söze bilinçsizce dalıp batmak anlamı taşır. | فيض sözün dışarı taşması ve yayılması iken, خوض bataklığa dalar gibi içine girmektir. |
| غيض | Zıt | Suyun çekilmesi, eksilmek | Suyun yerin dibine çekilmesi, azalması, eksilmesi ve yutulması halidir. | Varlığın ve akışın tükenişidir; klasik ifadede azlık için غيض çokluk için فيض denir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فيض | Dolup taşmak, akın etmek | Kabın dolup taşması, insan selinin boşalması ve söze kontrolsüz dalınması. | Kesin |
| Latince | Effundere, redundare | Dışarı akıtmak, taşmak | Redundare dalgalanıp taşmayı, effundere dökmeyi karşılar; kitle akını boyutu zayıftır. | Güçlü |
| İngilizce | Overflow, surge, gush | Taşmak, akın etmek, coşmak | Overflow dolup taşmayı, surge kitle halindeki dalgalanmayı karşılar; kelamî feyz boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Überlaufen, strömen | Taşmak, akın etmek | Überlaufen haznenin taşmasını, strömen kitlesel akışı verir; içsel taşkınlık nüansı eksik kalır. | Güçlü |
| Fransızca | Déborder, affluer | Taşmak, akın etmek | Déborder sınırın aşılmasını, affluer kitlelerin bir yere akmasını karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَفَضْتُمْ / أَفِيضُوا / أَفَاضَ | Hacda kitlelerin Arafat ve Müzdelife'den sel gibi akması | İbadet ve menasik bağlamında büyük insan kitlelerinin tek bir dalga halinde hareket etmesi; Bakara 2:198, Bakara 2:199. |
| تَفِيضُ | Gözlerin yaşla dolup kendiliğinden taşması | Derin vecd, hakikati tanıma veya cihattan geri kalmanın hüznüyle ağlama; Mâide 5:83, Tevbe 9:92. |
| تُفِيضُونَ / أَفَضْتُمْ | Söz veya dedikoduya taşkınca, kontrolsüzce dalmak | Toplumsal iftira veya ilahi ayetler hakkında sorumsuzca lakırdıya girişme bağlamı; Yûnus 10:61, Nûr 24:14, Ahkāf 46:8. |
| أَفِيضُوا | Nimet ve suyun yukarıdan bolca akıtılması talebi | Cehennem ehlinin cennet ehlinden su veya rızıktan üzerlerine boşaltmalarını istemesi; A'râf 7:50. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sudûr ve tecelli nazariyesi | Varlığın Allah'ın cömertliğinden bir feyz olarak çıkıp çıkmadığı, el-feyzü'l-ilâhî kavramı ve sudûr teorisinin tevhidle bağdaşımı tartışılmıştır. | Varlığın ve bilginin tükenmez bir kaynaktan coşkunca taşması. |
| Fıkıh | Hac menasiki ve ifâza tavafı | Arafat'tan Müzdelife'ye intikalin vakti, ifâza tavafının (ziyaret tavafı) rükün oluşu ve kadının özel durumundaki ifâza hükümleri işlenir. | Kitle intikali ve hac ibadetinin ana tahliyesi. |
| Tefsir | İfk hadisesi ve hakikati dinleyen gözlerin hali | Nûr suresindeki ifâda fiilinin dedikodunun toplumsal yayılımını, Mâide suresindeki ifadenin ise içsel samimiyetin dışa vurumunu nasıl tasvir ettiği açıklanır. | Bilinçli-bilinçsiz sözel taşma ve samimi duygusal taşkınlık. |
| Hadis | Ahir zaman zenginliği ve cömertlik | Malın dolup taşması (ve yefîdu'l-mâl) ve Hz. Peygamber veya sahabeler için "feyyâd" (son derece cömert) vasfının kullanılması. | Sınır tanımayan maddi ve manevi cömertlik, servet bolluğu. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hac ibadeti ve kitle ibadeti | Kolektif ifâza | Ayrışmayı yok eden bütünsel hareket | İbadet edenlerin sınıf ve kabile farkı gözetmeksizin tek bir su kütlesi gibi aynı anda harekete geçmesi. | Kesin |
| İlmi | Hakikatin idraki ve marifet | İdrak taşkınlığı | İçselleşen bilginin dışa vurumu | Hakikatle karşılaşan nefsin dolması ve bilginin gözyaşı veya eylem olarak dışarıya taşması. | Güçlü |
| Siyasi | Kamuoyu ve toplumsal kitle psikolojisi | Kitle dalgalanması | Toplumsal enerjinin mobilize olması | İddia veya ideolojiler etrafında halk kitlelerinin denetimsiz biçimde söze ve harekete dalması. | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve refah dolaşımı | Likidite taşkınlığı | Darlık ve kıtlığın aşılması | Kaynakların belirli bir merkezde birikip nihayet tüm topluma yayılarak ihtiyaç sahiplerine akması. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hidrodinamik deşarj ve kritik eşik taşması (overflow) | Bir rezervuarın kapasite sınırını aşmasıyla enerjinin veya sıvının kontrolsüz, serbest ve türevsel bir hızla dış ortama yayılması mekanizması. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kolektif davranış ve katarsis | Sosyolojide kitlelerin ortak bir güdüyle eşzamanlı mobilize olması; psikolojide bastırılan duyguların dolup dışa boşalması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca felsefi-tasavvufi bir "feyz/ilham" kavramına veya basit bir "su dökülmesi" manasına hapsedilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da hacdaki organize kitle akışını, içsel duygu doluluğunun gözyaşına dönüşmesini ve dillerin dedikoduya sorumsuzca dalmasını içeren çok boyutlu bir taşkınlık mekanizmasını kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hacdaki ifâza emrinin ritüel boyutunu kavrayamamak; ifk hadisesindeki dil taşkınlığını basit bir konuşma sanıp toplumsal yıkıcılığını hafifsemek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem fiziksel hem zihinsel hem de toplumsal süreçlerde "doluluktan doğan kaçınılmaz taşma" prensibini nasıl tek bir kökle inşa ettiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hac ibadetinin zirve anını anlatan Bakara suresi, nifak ve ifk psikolojisini deşen Nûr ve Yûnus sureleri ile hidayet karşısındaki samimi teslimiyeti tasvir eden Mâide suresinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Haccın durağan bir merasim değil, kitlelerin ortak bir hidrolik güç gibi aktığı dinamik bir intikal olduğunu; ifk gibi suçların ise plansız bir lafazanlık taşmasıyla yayıldığını göstererek ayetlerin sosyopsikolojik boyutunu netleştirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir haznenin veya kabın doluluk eşiğini aşarak içindekini serbestçe, tazyikle ve kesintisizce dışarıya akıtmasıdır.
- Soyut anlamBirikmiş bir halin, duygunun, kitlesel gücün veya düşüncenin artık zaptedilemeyerek dış dünyaya kontrolsüz veya muazzam bir hacimle yayılmasıdır.
- Sistematik karşılıkSistemin iç potansiyelinin kapasite sınırını aşması sonucu oluşan dinamik deşarj ve kitle intikalidir.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması sistemin zaman içindeki doluluk seviyesini, ise sınır kapasitesini gösterir. Doluluk kapasite eşiğini aştığı anda sistem dışına doğru pozitif bir akış debisi () meydana gelir; bu durum فيض kökünün haznenin dolup dışarı taşması hareketini tam olarak modeller.