قدح
ق - د - ح
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Çakmak taşı veya patlayıcı madde demektir. Rüzgarın sürükleyip bir tarafa yığdığı çakıl veya kumdur. Sürüklenmek anlamına gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Çakmak taşı veya patlayıcı madde demektir. Rüzgarın sürükleyip bir tarafa yığdığı çakıl veya kumdur. Sürüklenmek anlamına gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.427 harfباب الحاء والقاف والدال معهما
ق ح د، ح ق د، ق د ح، ح د ق، د ح ق، مستعملات
قحد:
القَحَدة: ما بينَ المأْنَتَيْن من شَحْم السَّنام. ناقةٌ مِقحاد: ضَخْمةُ القَحَدة، قال:
المُطْعِمُ القَوْمِ الخِفافِ الأَزوادْ من كُلِّ كَوماءَ شَطُوطٍ مِقحادْ
حقد:
الحِقْدُ: الاسمُ، والحَقْدُ: الفِعلُ، حَقَدَ يَحقِدُ حَقْداً، وهو إمساكُ العَداوة في القلب والتَرَبُّصُ بفُرصتها.
قدح:
القَدّاح: مُتَّحِذُ الأقداح،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR879 harfالقِدْحُ بالكسر: السهم قبل أن يُراشَ ويُركَّب نصله. وقِدْحُ الميسرِ أيضاً. والجمع قِداحٌ وأقْداحٌ وأَقاديحٌ. والقَدَحُ: المِغرفة. وقال:
لنا مِقْدَحٌ منها وللجارِ مِقْدَحُ
والمِقْدَحةُ: ما تقدح به النار. والقَدَّاحةُ والقَدَّاح: الحجر الذي يوري النار. وقَدَحْتُ المرق: غرفته. والقُدْحَةُ بالضم: الغرفة، يقال: أعطني قُدْحَةً من مَرَقَتِكَ. وقَدَحْتُ النار وقَدَحْتُ في نسبه، إذا طعنت. وقَدَحَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.590 harfباب الحاء والقاف والدال
حقد ، حدق ، قدح ، قحد ، دحق : مستعملات .
قحد : قال الليث : القَحَدَةُ : ما بين المأْنَتَيْن من شَحْم السنام . وناقَةٌ مِقْحَاد : ضخمة القَحَدَة وأنشد : مِن كلِّ كَوْمَاءَ شَطُوطٍ مِقْحَادْ أبو عُبَيد عن الأصمعيِّ : المِقْحَاد : النَّاقةُ العظيمة السَّنام : ويقال للسَّنام : القَحَدَة ، قال : والشَّطُوطُ : العظيمة جَنْبَتَي السَّنَام . ثعلب عن ابن الأعرابيِّ قال : المَحْقِدُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.743 harf(باب القاف والدال وما يثلثهما)
(قدر) القاف والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَبْلَغ الشَّيء وكُنهه ونهايته. فالقدر: مبلغُ كلِّ شيء. يقال: قَدْرُه كذا، أي مبلغُه. وكذلك القَدَر. وقَدَرتُ الشّيءَ أَقْدِرُه وأَقْدُرُه من التقدير، وقدَّرته أُقَدِّره. والقَدْر: قضاء الله تعالى الأشياءَ على مبالغها ونهاياتها التي أرادَها لها، وهو القَدَرُ أيضاً. قال في القَدَر:
خَلِّ الطَّريقَ لمن يبنِي المَنَارَ به
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.471 harfق د ح
تقول: أجيلت القداح وأديرت الأقداح.
وقدح النار من الزّند واقتدحها ومعه القدطّاحة والمقدحة أي حجر القدح وحديدته.
وقدح الدود في العود وفي الأسنان.
ووقعت فيها القادحة والقوادح.
وقدح المرقة واقتدحها: اغترفها بالمقدح والمقدحة.
وفي المثل " ستأتيك بما في قعرها المقدحة " أي سيظهر لك ما أنت عمٍ عنه.
قال: لنا مقدحٌ منها وللجار مقدح وفي أسفل البرمة قديح: بقية مرقةٍ.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.217 harfالقَدَحُ من الآنية، بالتحريك: واد الأَقداحِ التي للشرب، معروف؛ قال أَبو عبيد: يُرْوِي الرجلين وليس لذلك وقت؛ وقيل: هو اسم يَجْمَعُ صغارها وكبارها، والجمع أَقْداح، ومُتَّخِذُها: قَدَّاحٌ، وصِناعَتُه: القِداحةُ.
وقَدَحَ بالزَّنْدِ يَقْدَحُ قَدْحاً واقْتَدَح: رام الإِيراءَ به. والمِقْدَحُ والمِقْداحُ والمِقْدَحَةُ والقَدَّاحُ، كله: الحديدة التي يُقْدَحُ بها؛ وقيل: القَدَّاحُ والقَدَّاحة الحجر الذي
القَدَحُ من الآنية، بالتحريك: واد الأَقداحِ التي للشرب، معروف؛ قال أَبو عبيد: يُرْوِي الرجلين وليس لذلك وقت؛ وقيل: هو اسم يَجْمَعُ صغارها وكبارها، والجمع أَقْداح، ومُتَّخِذُها: قَدَّاحٌ، وصِناعَتُه: القِداحةُ. وقَدَحَ بالزَّنْدِ يَقْدَحُ قَدْحاً واقْتَدَح: رام الإِيراءَ به. والمِقْدَحُ والمِقْداحُ والمِقْدَحَةُ والقَدَّاحُ، كله: الحديدة التي يُقْدَحُ بها؛ وقيل: القَدَّاحُ والقَدَّاحة الحجر الذي يُقْدَحُ به النار؛ وقَدَحْتُ النارَ. الأَزهري: القَدَّاحُ الحجر الذي يُورى منه النار؛ قال رؤبة: والمَرْوَ ذا القَدَّاحِ مَضْبُوحَ الفِلَقْ والقَدْحُ: قَدْحُك بالزَّنْد وبالقَدَّاح لتُورِيَ؛ الأَصمعي: يقال للذي يُضْرَبُ فتخرج منه النار قَدَّاحة. وقَدَحْتُ في نسبه إِذا طعنت؛ ومنه قول الجُلَيْح يهجو الشَّمَّاخَ: أَشَمَّاخُ لا تَمْدَحْ بِعِرْضِكَ واقْتَصِدْ، فأَنتَ امْرٌؤٌ زَنْداكَ للمُتَقادِحِ أَي لا حَسَبَ لك ولا نَسَب يصح؛ معناه: فأَنت مثل زَنْدٍ من شجر مُتَقادِح أَي رِخْوِ العيدان ضعيفها، إِذا حركته الريح حك بعضه بعضاً فالتهب ناراً، فإِذا قُدِحَ به لمنفعة لم يُورِ شيئاً. قال أَبو زيد: ومن أَمثالهم: اقْدَحْ بِدِفْلى في مَرْخٍ؛ مَثَلٌ يضرب للرجل الأَريبِ الأَديب؛ قال الأَزهري: وزِنادُ الدِّفْلى والمَرْخِ كثيرة النار لا تَصْلِدُ. وقَدَحَ الشيءُ في صدري: أَثَّر، من ذلك؛ وفي حديث عليّ، كرم الله وجهه: يَقْدَحُ الشكُّ في قلبه بأَوَّلِ عارِضةٍ من شُبْهةٍ؛ وهو من ذلك. واقْتَدَحَ الأَمرَ: دَبَّره ونظر فيه، والاسم القِدْحة؛ قال عمرو بن العاص: يا قاتَلَ اللهُ وَرْداناً وقِدْحَتَه أَبْدى، لَعَمْرُكَ، ما في النَّفْسِ، وَرْدانُ وَرْدانُ: غلام كان لعمرو بن العاص وكان حَصِيفاً، فاستشاره عمرو في أَمر علي، رضي الله عنه، وأَمر معاوية إِلى أَيهما يذهب، فأَجابه وَرْدانُ بما كان في نفسه، وقال له: الآخرة مع علي والدنيا مع معاوية وما أُراك تختار على الدنيا، فقال عمرو هذا البيت؛ ومَن رواه: وقَدْحَتَه؛ أَراد به مرة واحدة؛ وكذلك جاء في حديث عمرو بن العاص، وقال ابن الأَثير في شرحه ما قلناه، وقال: القِدْحةُ اسم الضرب بالمِقْدَحَةِ، والقَدْحةُ المَرَّة، ضربها مثلاً لاستخراجه بالنظر حقيقةَ الأَمرِ. وفي حديث حذيفة: يكون عليكم أَمير لو قَدَحْتُموه بشعرةٍ أَوْرَيْتُموه أَي لو استخرجتم ما عنده لظهر لضعفه كما يَستخرِجُ القادحُ النار من الزَّند فيُوري؛ فأَما قوله في الحديث: لو شاء الله لجعل للناسِ قِدْحةَ ظُلْمة كما جعل لهم قِدْحةَ نُورٍ، فمشتقٌّ من اقتداح النار؛ وقال الليث في تفسيره: القِدْحةُ اسم مشتق من اقتداح النار بالزَّنْد؛ قال الأَزهري وأَما قول الشاعر: ولأَنْتَ أَطْيَشُ، حين تَغْدُو سادِراً رَعِشَ الجَنانِ، من القَدُوحِ الأَقْدَحِ فإِنه أَراد قول العرب: هو أَطيش من ذُباب؛ وكل ذُباب أَقْدَحُ، ولا تراه إِلا وكأَنه يَقْدَحُ بيديه؛ كما قال عنترة: هَزِجاً يَحُكُّ ذِراعَه بِذراعِه، قَدْحَ المُكِبِّ على الزِّنادِ الأَجْذَمِ والقَدْحُ والقادحُ: أَكالٌ يَقَعُ في الشجر والأَسنان. والقادحُ: العَفَنُ، وكلاهما صفة غالبة. والقادحةُ: الدودة التي تأْكل السِّنّ والشجر؛ تقول: قد أَسرعت في أَسنانه القَوادحُ؛ الأَصمعي: يقال وقع القادحُ في خشبة بيته، يعني الآكِلَ؛ وقد قُدِحَ في السنّ والشجرة، وقُدِحتا قَدْحاً، وقَدَح الدودُ في الأَسنان والشجر قَدْحاً، وهو تَأَكُّل يقع فيه. والقادحُ: الصَّدْعُ في العُود، والسَّوادُ الذي يظهر في الأَسنان؛ قال جَمِيلٌ:رَمَى اللهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَةَ بالقَذَى، وفي الغُرِّ من أَنيابها بالقَوادِحِ ويقال: عُود قد قُدِحَ فيه إِذا وَقَعَ فيه القادحُ؛ ويقال في مَثَل: صَدَقَني وَسْمُ قِدْحِه أَي قال الحَقَّ؛ قاله أَبو زيد. ويقولون: أَبْصِرْ وَسْمَ قِدْحِك أَي اعرِف نَفْسَك؛ وأَنشد: ولكنْ رَهْطُ أُمِّكَ من شُيَيْمٍ، فأَبْصِرْ وَسْم قِدْحِكَ في القِداحِ وقَدَحَ في عِرْض أَخيه يَقْدَحُ قَدْحاً: عابه. وقَدَحَ في ساقِ أَخيه: غَشَّه وعَمِلَ في شيء يكرهه. الأَزهري عن ابن الأَعرابي: تقول فلان يَفُتُّ في عَضُدِ فلان ويَقْدَحُ في ساقِه؛ قال: والعَضُدُ أَهل بيته، وساقُه: نفسه. والقَديحُ: ما يبقَى في أَسفل القِدْرِ فيُغْرَفُ بجَهْد؛ وفي حديث أُم زرع: تَقْدَحُ قِدْراً وتَنْصِبُ أُخرى أَي تَغْرِفُ؛ يقال: قَدَحَ القِدْرَ إِذا غرف ما فيها؛ وفي حديث جابر: ثم قال ادْعِي خابِزَةً فلْتَخْبِزْ معك واقْدَحِي في بُرْمَتِكِ أَي اغْرِفي. وقَدَحَ ما في أَسفل القِدْرِ يَقْدَحُه قَدْحاً، فهو مَقْدُوحٌ وقَديحٌ، إِذا غَرَفَه بجَهْدٍ؛ قال النابغة الذُّبْيانيّ: يَظَلُّ الإِماءُ يَبْتَدِرْنَ قَديحَها، كما ابْتَدَرَتْ كلبٌ مِياهَ قَراقِرِ وهذا البيت أَورده الجوهري: فظَلَّ الإِماءُ، قال ابن بري: وصوابه يظل، بالياء كما أَوردناه؛ وقبله: بَقِيَّة قِدْرٍ من قُدُورٍ تُوُورِثَتْ لآلِ الجُلاحِ، كابِراً بعدَ كابِرِ أَي يَبْتَدِرُ الإِماءُ إِلى قَديح هذه القِدْر كأَنها ملكهم، كما يبتدر كلبٌ إِلى مياه قَراقِر لأَنه ماؤهم؛ ورواه أَبو عبيدة: كما ابْتَدَرَتْ سَعْدٌ، قال: وقَراقِرُ هو لسعدِ هُذَيْمٍ وليس لكلب. واقتِداحُ المَرَقِ: غَرْفُه. وفي الإِناء قَدْحةٌ وقُدْحة أَي غُرْفةٌ؛ وقيل: القَدْحة المرّة الواحدة من الفعل. والقُدْحَةُ: ما اقْتُدِحَ. يقال: أَعطني قُدْحَةً من مَرَقَتِكَ أَي غُرْفةً. ويقال: يَبْذُلُ قَديحَ قِدْرِه يعني ما غَرَفَ منها؛ والقَديحُ: المَرَقُ. والمِقْدَحُ والمِقْدَحة: المِغْرَفَة؛ وقال جرير: إِذا قِدْرُنا يوماً عن النارِ أُنْزِلَتْ، لنا مِقْدَحٌ منها، وللجارِ مِقْدَحُ ورَكِيٌّ قَدُوحٌ: تُغْتَرَفُ باليد. والقِدْحُ، بالكسر: السهمُ قبل أَن يُنَصَّلَ ويُراشَ؛ وقال أَبو حنيفة: القِدْحُ العُودُ إِذا بلغ فَشُذِّبَ عنه الغُصْنُ وقُطِعَ على مقدار النَّبْل الذي يراد من الطُّول والقِصَر؛ قال الأَزهري: القِدْحُ قِدْحُ السهم، وجمعه قِداح، وصانعه قَدَّاحٌ أَيضاً. ويقال: قَدَحَ في القِدْحِ يَقْدَحُ وذلك إِذا خَرَق في السهم بسِنْخِ النَّصْل. وفي الحديث: أَن عمر كان يُقَوِّمُهم في الصف كما يُقَوِّمُ القَدَّاحُ القِدْحَ؛ قال: وأَوّل ما يُقْطَع ويُقْضَبُ يسمى قِطْعاً، والجمع القُطُوعُ، ثم يُبْرَى فيُسَمَّى بَرِيّاً وذلك قبل أَن يُقَوَّمَ، فإِذا قُوِّمَ وأَنَى له أَن يُراشَ ويُنْصَلَ، فهو القِدْحُ، فإِذا رِيشَ ورُكِّبَ نَصْلُه فيه صار نَصْلاً؛ وقِدْحُ المَيْسِر، والجمع أَقْدُحٌ وقِداحٌ وأَقاديحُ، الأَخيرة جمع الجمع؛ قال أَبو ذؤيب يصف إِبلاً: أَمَّا أُولاتُ الذُّرَى منها فعاصِبَةٌ، تَجُولُ، بين مَناقِيها، الأَقادِيحُ والكثير قِداحٌ. وقوله فعاصبة أَي مجتمعة. والذُّرى: الأَسْنِمة. وقُدُوحُ الرحْلِ: عِيدانُه، لا واحد لها؛ قال بِشْرُ بن أَبي خازم: لها قَرَدٌ، كجَثْوِ النَّمْل، جَعْدٌ، تَعَضُّ بها العَراقِي والقُدُوحُ وحديث أَبي رافع: كنت أَعْمَلُ الأَقْداحَ، هو جمع قَدَحٍ، وهو الذي يؤْكل فيه، وقيل: جمع قِدْحٍ، وهو السهم الذي كانوا يَسْتَقْسِمون أَو الذي يُرْمى به عن القوس. وفي الحديث: إِنه كان يُسَوِّي الصفوف حتى يَدَعها مثل القِدْحِ أَو الرَّقِيمِ أَي مثل السهم أَو سَطْرِ الكتابة. وحديث أَبي هريرة: فَشَرِبْتُ حتى استوى بطني فصار كالقِدْح أَي انتصبَ بما حصل فيه من اللبن وصار كالسهم، بعد أَن كان لَصِقَ بظهره من الخُلُوِّ. وحديث عمر: أَنه كان يُطْعِمُ الناس عام الرَّمادة، فاتخذ قِدْحاً فيه فَرْضٌ، أَي أَخذ سهماً وحَزَّ فيه حَزًّا عَلَّمَهُ به، فكان يَغْمِزُ القِدْحَ في الثريد، فإِن لم يَبْلُغْ موضعَ الحَزِّ لامَ صاحبَ الطعام وعَنَّفَه. وفي الحديث: لا تَجْعَلوني كَقَدَح الراكب أَي لا تُؤَخِّرُوني في الذِّكْرِ، لأَن الراكب يُعَلِّقُ قَدَحَه في آخر رَحْلِه عند فراغه من تَرْحاله ويجعله خلفه؛ قال حَسَّان: كما نِيطَ، خَلْفَ الراكبِ، القَدَحُ الفَرْدُ وقَدَحْتُ العينَ إِذا أَخرجتَ منها الماءَ الفاسِدَ. وقَدَحَتْ عينُه وقَدَّحتْ: غارت، فهي مُقَدِّحةٌ، وخيل مُقَدِّحةٌ: غائرة العيون، ومُقَدَّحةٌ، على صيغة المفعول: ضامرة كأَنها ضُمِّرَتْ، فُعِلَ ذلك بها. وقَدَّحَ فرسَه تَقْدِيحاً: ضَمَّره، فهو مُقَدَّحٌ. وقَدَحَ خِتامَ الخابية قَدْحاً: فَضَّه؛ قال لبيد: أَغْلِي السِّباءَ أَدْكَنَ عاتِقٍ، أَو جَوْنةٍ قُدِحَتْ، وفُضَّ خِتامُها والقَدَّاحُ: نَوْرُ النبات قبل أَن يَتَفَتَّح، اسم كالقَذَّاف. والقَدَّاحُ: الفِصْفِصَةُ الرَّطْبةُ، عِراقِيَّةٌ، الواحدة قَدَّاحة؛ وقيل: هي أَطراف النبات من الورق الغَضِّ؛ الأَزهري: القَدَّاحُ أَرْآدٌ رَخْصَةٌ من الفِصْفِصة. ودارَةُ القَدَّاح: موضع؛ عن كراع.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR255 harf* ق د ح * * القَدَحُ * الذي يشرب فيه وجمعه * أقْداحٌ * و * المِقْدضحَةُ * بالكسر ما تقدح به النار و * القَدَّاحُ * و * القَدَّاحَةُ * بفتح القاف وتشديد الدال فيهما الحجر الذي يوري النار و * قَدَحَ * النار وقدح في نسبه طعن وبابهما قطع و * اقْتَدَحَ * الزند
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.956 harfالقدح، بالكسر: السهم قبل أن يراش وينصل. وقال أبو حنيفة: القدح: العود إذا بلغ فشذب عنه الغصن وقطع على مقار النبل الذي يراد من الطول والقصر. وقال الأزهري: القدح قدح السهم وقداح، بالكسر. و قدح الميسر، والجمع أقدح وأقداح وأقاديح، الأخيرة جمع الجمع. قال أبو ذؤيب يصف إبلا:
أما أولات الذرى منها فعاصبة تجول بين مناقيهـا الأقـاديح
والكثير قداح. وفي حديث أبي رافع: كنت
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.815 harfقَدَحَ الدُّودُ
1 قَدَحَ الدُّودُ ذ , (S, A,) [aor. قَدَحَ ,] inf. n. قَدْحٌ, (Lth, S, Mgh,) The worm, or worms, effected a cankering, or corrosion, (Lth, S, A, Mgh,) فِى الشَّجَرِ, [in the trees], (Lth, S, Mgh,) or فِى العُودِ [in the wood], (A,) and فِى الأَسْنَانِ [in the teeth]. (Lth, S, A, Mgh.) And قُدِحَ and قُدِحَ فِيهِ, inf. n. as above, It (the tree, and the tooth,) became cankered, or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.046 harfقَدَحَ
قَدَحَ A ( n. ac. قَدْح 1 )
a. [ Fī ], Pierced, bored, perforated; gnawed; cankered, corroded.
b. [ Fī ], Spoke against; reviled; impugned.
c. Broke ( seal ).
d. Removed a cataract from, couched ( eye ).
e. [ Bi ], Struck, produced fire with ( flint ).
f. Was, became sunken ( eye ).
g. Laded out ( broth ).
h. [ Fī ], Made an impression on.
قَدَّحَ
قَدَّحَ II ,
a. Pierced,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok18.729 harfقدح
قَدَحَ - يَقْدَحُ - قَدْح
قَدَحَ - يَقْدَحُ + الكائن + شيئاً + بشيء: يحكه بشيء: يضربه بطريقة فيها حك وكشط: ويضرب المعدن أو الحديدة أو الزند من عيدان الشجر، يضربها ويحكها ببعضها، ليوري ويلهب النار
قَدْح: اسم فعل " قَدَحَ - يَقْدَحُ ": الحك والاحتكاك
قدحاً: حال من " قَدْح"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " استئصال أجزاء صغيرة من الشيء على شكل قطع
Sîgalar(1)
Mücavir kökler1 mücavir (1 toplam)
- وري
1 ortak ayet · Arka
Geçtiği ayetler(1)
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قدح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | وري, صدم, طعن |
| Zıt Kök | خمد |
| Çekirdek Özet 1 | İki sert nesneyi birbirine sürterek veya çarparak kıvılcım çıkarma, içini oyma ve kazıma |
| Çekirdek Özet 2 | Hızlı koşan savaş atlarının nallarını kayalara vurarak kıvılcım saçması |
| Çekirdek Özet 3 | Mekanik darbe ve sürtünmenin kıvılcım üretmesi; soyut düzlemde delili veya şahsiyeti yaralayıp kusur açığa çıkarma |
| Kritik Hata Riski | Anlamı yalnızca pasif bir aşınma veya sıradan bir kap kabul edip iki sert cismin çarpışmasından doğan ani kıvılcım ve tutuşma dinamiğini göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قد | Kesmek, boyuna yarmak, ayırmak ve ölçülü biçimde sınırlandırmak (قدد, قدر, قدس, قدم) | ح | Boğaz harfinin getirdiği sürtünmeli ve yakıcı nitelikle kesme hareketi; iki sert yüzeyin sürtünerek kıvılcım fışkırtması, aşınması veya bir kabın/nesnenin içinin kazınarak oyulması biçiminde somut bir sürtünme ve yanma boyutuna dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | İki sert cismin temas ettiği dar odak noktası ve sıkışma sınırı |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Çarpma veya sürtünme anındaki ivmeli hareket ve geçiş |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sert yüzeyin aşındırılması, çeperin oyulması ve koruyucu kabuğun yırtılarak ateşin açığa çıkması |
| قدح | Odaklanmış sert bir temasın hareket ivmesiyle birleşerek sert yüzeyi sürtmesi, aşındırması ve kıvılcım parlatması | Harflerin birleşimi sert iki nesnenin çarpışmasıyla içerideki saklı kıvılcımın veya derinliğin dışarı fırlatılması hareketini kurar |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çakmak taşının veya çakmak demirinin sertçe birbirine vurulup sürtülerek ateşin tutuşturulması; tencerenin dibinde kalan son yemek kırıntılarının kazınarak çıkarılması ve tahtanın veya dişin kurt tarafından içinin kemirilip oyulması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tencerenin dibinde kalan yemeğin kıtlık anında kaşıkla kazınarak paylaşılması manasında şu beyitte geçer: فظلَّ الإماء يبتدِرْن قديحَها / كما ابتدرتْ كلبٌ مياهَ قُرَاقِرِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Ru'be b. el-Accâc kıvılcım çıkaran sert çakmak taşını şu dizesiyle tasvir etmiştir: والمَرْوَ ذا القَدّاحِ مَضبُوَح الفِلَقْ; ayrıca Cemîl Butheyne dişlerin kurtlanıp çürümesini قوادح lafzıyla şu dizesinde anmıştır: رمَى الله في عينَيْ بُثينةَ بالقَذَى / وفي الغُرِّ من أنيابها بالقوادح |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinin Kuzeybatı kolunda yer alan İbranicede kök קָדַח (qādaḥ) biçiminde mevcuttur ve doğrudan "ateş yakmak, tutuşturmak, alev fışkırtmak" anlamını taşır (örneğin İşaya 50:11'de kıvılcım çıkaranları ifade eder); bunun yanı sıra matkapla delmek ve oymak fiillerini de karşılar. Süryanicede ܩܕܰܚ (qdaḥ) kökü delmek, oymak, tutuşmak ve parlamak anlamlarıyla fonetik ve semantik denkliğini korur. Arapçada قدح kökü hem iki sert yüzeyin sürtünmesiyle kıvılcım üretme eylemini hem de tencere ve ağaç gibi nesnelerin kazınıp oyulmasını bir arada muhafaza ederek Sami kök ailesinin fiziksel sürtünme ve oyma çekirdeğini eksiksiz yansıtır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قدح | İki sert nesnenin sürtünmesiyle ateş tutuşturma, kabın dibini kazıma ve dişin kemirilip oyulması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice קָדַח (qādaḥ), Süryanice ܩܕܰܚ (qdaḥ) | Ateş tutuşturmak, kıvılcım saçmak ve sert bir nesneyi oyup delmek anlamında düzenli ses denkliğiyle ortaktır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami kolu dışında doğrulanmış geniş dilsel soydaşlık tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak BDB, HALOT, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قدح | Anlamlı | Sürtünmeyle kıvılcım çıkarma, oyma | Sert yüzeylerin çarpışmasıyla ateş yakmak, kazımak ve lekelemek | Kur'an'da geçer (hedef kök) |
| قحد | Anlamlı | Sertleşme, kuruluk | Devenin hörgücünün sertleşmesi veya kuraklık sebebiyle toprağın katılaşması | Kur'an'da geçmez |
| دقح | Anlamlı | Kıtlıkta kırıntı toplama | Yiyeceğin en değersiz kırıntılarını dahi sıyırıp yeme | Kur'an'da geçmez |
| دحق | Anlamlı | Uzaklaştırma, dışarı atma | Bir nesneyi veya sıvıyı itip yerinden kovma, rahmin suyu dışarı atması | Kur'an'da geçmez |
| حقد | Anlamlı | Kin tutma, içte düşmanlık gizleme | Öfkenin ve husumetin içe gömülerek sert bir şekilde saklanması | Kur'an'da geçmez |
| حدق | Anlamlı | Çevreleme, kuşatma | Bir alanın etrafını duvar veya çitle çevirme; göz yuvarlağı | Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قدح | Merkez | Sürtünmeyle kıvılcım saçma | Sert iki yüzeyin birbirine çarpıp sürtünmesiyle anlık kıvılcım çıkarması | Mekanik çarpmanın doğrudan ateş ve oyuk üretmesi |
| وري | Komşu | Ateş tutuşturma | قدح sürtünme ve darbe anını, وري ise ateşin içten dışa parlayıp belirginleşmesini vurgular | Ateşin parlaması ve gizlendiği yerden çıkması |
| صدم | Komşu | Sertçe çarpışma | قدح kıvılcım veya oyuk üreten sürtünmeli darbeyken, صدم kütlesel çarpışmayı anlatır | Kütlelerin fiziksel olarak birbirine vurması |
| طعن | Komşu | Kusur isnat etme, lekeleme | قدح içten içe oyarak ve kazıyarak kusuru açığa çıkarır, طعن ise doğrudan mızrak gibi saplanır | Delili veya şahsiyeti yaralama |
| خمد | Zıt | Sönme, yatışma | قدح ateşin kıvılcımla doğuşunu ifade ederken خمد alevin tükenip sakinleşmesidir | Kıvılcım ve alevin tamamen yok olması |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قدح | Çakarak kıvılcım çıkarma, içini oyma | İki sert nesnenin sürtünmesiyle ateş üretme ve kazıma | Kesin |
| Latince | ignire, fricare | Ateşlemek, sürtmek | Mekanik sürtünme ve tutuşmayı karşılar; tencere kazıma ve delil çürütme boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | strike (fire), spark | Kıvılcım saçmak, çakmak | Nalların veya çakmak taşının çarpışmasıyla çıkan kıvılcımı verir; soyut kadeh ve fal oku türevlerini kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | Funken schlagen, anfachen | Kıvılcım çıkarmak, ateşlemek | Sert temasın anlık ateş üretmesini karşılar; kazıyarak kusur bulma semantiğini taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | étinceler, frotter | Kıvılcımlanmak, sürtmek | Çarpma ve sürtünme sonucu açığa çıkan ışımayı karşılar; kökün içsel oyulma anlamını yansıtmaz | Güçlü |
Kaynak Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَدْحًا | Sert sürtünme ve çarpışmayla kıvılcım çıkarma | Savaş atlarının sabah baskınında nallarını kayalara vurarak kıvılcım saçması (Âdiyât 100:2) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Delillerin eleştirisi (kadh fi'l-istidlal) | Karşı tarafın sunduğu delilin tutarsızlığını ve mantıksal boşluğunu deşerek hükmü çürütme | Delilde gizlenen sakatlığın kazınarak açığa çıkarılması |
| Fıkıh | Usûl-i fıkıhta illetin iptali (kadh fi'l-ille) | Kıyasın dayandığı gerekçenin geçersizliğini göstererek hükmü bağlayıcılıktan düşürme | Kıyas mekanizmasının dayanağını zedeleme |
| Tefsir | Âdiyât Suresi tasviri | فَالْمُورِيَاتِ قَدْحًا ifadesinde atların nallarından çıkan kıvılcımın mücahitlerin azim ve süratini simgelemesi | Yüksek kinetik hareketin görsel ve işitsel şiddeti |
| Hadis | Cerh ve ta'dil ilmi | Ravinin adalet ve zabt yönünden güvenilirliğini sorgulayıp rivayetin sıhhatine kusur isnat etme | Rivayetin gücünü eksilten illetin ortaya konması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikatin muhafazası | Kusur ve tahrifi ayıklama | Arındırma | Dini bilginin içine karışan bozuk unsurların eleştirel sorgulamayla bertaraf edilmesi | Güçlü |
| İlmi | Mantık ve metodoloji | Yanlışlama ve delili çürütme | Test etme | Bilimsel önermenin zaaflarını deşerek sağlamlığını denetleme | Güçlü |
| Siyasi | Güvenlik ve caydırıcılık | Ani ve şiddetli baskın gücü | Caydırma | Düşmana karşı yüksek hız ve kinetik sürtünmeyle üstünlük sağlama | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak kullanımı | Dip tüketim ve aşınma | Sınır tespiti | Kaynakların dibinin sıyrılması veya amortisman maliyetlerinin hesaplanması | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Triboloji ve triboelektrik etki | İki katı yüzeyin sürtünmesiyle mekanik kinetik enerjinin anlık olarak termal ve optik enerjiye (kıvılcıma) dönüşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Eleştirel söylem analizi ve hukuki itiraz | Bir metnin veya iddianın taşıyıcı argümanlarındaki yapısal kusurları deşerek meşruiyetini geçersiz kılma | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir içki kadehi veya basit bir kınama ifadesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Sert cisimlerin yüksek basınç ve hız altında çarpışarak açığa çıkardığı kinetik enerjiyi, patlayıcı kıvılcımı ve olağanüstü hücum dinamizmini temsil etmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âdiyât Suresi'ndeki kıvılcım saçma fiilini pasif bir aşınma sanmak; kelimenin içindeki darbe, tutuşturma ve nüfuz etme dinamizmini gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın yemin üslubundaki işitsel ve görsel şiddeti, savaş atlarının olağanüstü süratini mekanik bir kesinlikle kavramayı sağladığı için önemlidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kasem surelerinde ve özellikle ilahi davanın fedakarlık, hız ve aksiyon boyutunun işlendiği Âdiyât Suresi'nin giriş ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ayetteki eylemi soyut bir benzetme zannetmeyi önler; fiziksel sürtünme ve nalların kayalara çarpmasıyla oluşan somut kıvılcım gerçeğini ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSert iki nesneyi birbirine çarparak veya sürterek kıvılcım çıkarmak, bir şeyin içini oyup kazımak.
- Soyut anlamBir iddianın, delilin veya şahsiyetin zayıf noktasını deşerek kusurunu açığa çıkarmak ve onu hükümsüz kılmak.
- Sistematik karşılıkMekanik sürtünme ve direncin eşik değeri aşmasıyla açığa çıkan anlık enerji dönüşümü ve aşındırıcı etki.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde iki sert yüzey arasındaki sürtünme kuvvetini, hareketin bağıl hızını, kıvılcım oluşumu için gereken kritik sürtünme ve enerji eşiğini temsil eder. Sürtünme ve hız çarpımının bu eşiği aşması durumunda ortaya çıkan enerji dönüşümü (), dışarı fışkıran kıvılcım ve ışıma () olarak açığa çıkar. Formülasyon kökün sert temas ve yüksek hızla anlık ateş üretme dinamiğini modeller.