قدح

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ق-د-ح1 sîga, 1 mücavir kök, 1 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.قدحوريقَدْحًا

KökSîga 1Ayet 1Sure 1Mücavir 1

▶ Ağı aç (3B)

قدح

ق - د - ح

KÖK
  • 1 geçiş
  • 1 ayet
  • 1 sîga
  • 12 sözlük

Çakmak taşı veya patlayıcı madde demektir. Rüzgarın sürükleyip bir tarafa yığdığı çakıl veya kumdur. Sürüklenmek anlamına gelir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(12)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Çakmak taşı veya patlayıcı madde demektir. Rüzgarın sürükleyip bir tarafa yığdığı çakıl veya kumdur. Sürüklenmek anlamına gelir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.427 harf
باب الحاء والقاف والدال معهما ق ح د، ح ق د، ق د ح، ح د ق، د ح ق، مستعملات قحد: القَحَدة: ما بينَ المأْنَتَيْن من شَحْم السَّنام. ناقةٌ مِقحاد: ضَخْمةُ القَحَدة، قال: المُطْعِمُ القَوْمِ الخِفافِ الأَزوادْ من كُلِّ كَوماءَ شَطُوطٍ مِقحادْ حقد: الحِقْدُ: الاسمُ، والحَقْدُ: الفِعلُ، حَقَدَ يَحقِدُ حَقْداً، وهو إمساكُ العَداوة في القلب والتَرَبُّصُ بفُرصتها. قدح: القَدّاح: مُتَّحِذُ الأقداح،
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR879 harf
القِدْحُ بالكسر: السهم قبل أن يُراشَ ويُركَّب نصله. وقِدْحُ الميسرِ أيضاً. والجمع قِداحٌ وأقْداحٌ وأَقاديحٌ. والقَدَحُ: المِغرفة. وقال: لنا مِقْدَحٌ منها وللجارِ مِقْدَحُ والمِقْدَحةُ: ما تقدح به النار. والقَدَّاحةُ والقَدَّاح: الحجر الذي يوري النار. وقَدَحْتُ المرق: غرفته. والقُدْحَةُ بالضم: الغرفة، يقال: أعطني قُدْحَةً من مَرَقَتِكَ. وقَدَحْتُ النار وقَدَحْتُ في نسبه، إذا طعنت. وقَدَحَ
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR6.590 harf
باب الحاء والقاف والدال حقد ، حدق ، قدح ، قحد ، دحق : مستعملات . قحد : قال الليث : القَحَدَةُ : ما بين المأْنَتَيْن من شَحْم السنام . وناقَةٌ مِقْحَاد : ضخمة القَحَدَة وأنشد : مِن كلِّ كَوْمَاءَ شَطُوطٍ مِقْحَادْ أبو عُبَيد عن الأصمعيِّ : المِقْحَاد : النَّاقةُ العظيمة السَّنام : ويقال للسَّنام : القَحَدَة ، قال : والشَّطُوطُ : العظيمة جَنْبَتَي السَّنَام . ثعلب عن ابن الأعرابيِّ قال : المَحْقِدُ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR7.743 harf
(باب القاف والدال وما يثلثهما) (قدر) القاف والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَبْلَغ الشَّيء وكُنهه ونهايته. فالقدر: مبلغُ كلِّ شيء. يقال: قَدْرُه كذا، أي مبلغُه. وكذلك القَدَر. وقَدَرتُ الشّيءَ أَقْدِرُه وأَقْدُرُه من التقدير، وقدَّرته أُقَدِّره. والقَدْر: قضاء الله تعالى الأشياءَ على مبالغها ونهاياتها التي أرادَها لها، وهو القَدَرُ أيضاً. قال في القَدَر: خَلِّ الطَّريقَ لمن يبنِي المَنَارَ به
Maddenin bağlantısı

(باب القاف والدال وما يثلثهما) (قدر) القاف والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَبْلَغ الشَّيء وكُنهه ونهايته. فالقدر: مبلغُ كلِّ شيء. يقال: قَدْرُه كذا، أي مبلغُه. وكذلك القَدَر. وقَدَرتُ الشّيءَ أَقْدِرُه وأَقْدُرُه من التقدير، وقدَّرته أُقَدِّره. والقَدْر: قضاء الله تعالى الأشياءَ على مبالغها ونهاياتها التي أرادَها لها، وهو القَدَرُ أيضاً. قال في القَدَر: خَلِّ الطَّريقَ لمن يبنِي المَنَارَ به *** وابْرُزْ بِبَرْزَةَ حيثُ اضطرَّكَ القَدَرُ([1])وقال في القَدْر بسكون الدال: [وما صبَّ رِجلِي في حديدِ مجاشعٍ *** مع القَدْرِ إلاَّ حاجةٌ لي أريدُها([2])] ومن الباب الأَقْدَرُ من الخيل، وهو الذي تقعُ رِجلاهُ مَوَاقِعَ يَدَيْه، كأن ذلك قدَّرَه تقديراً. قال: وأقْدَرُ مُشرِفُ الصَّهَوَاتِ ساطٍ *** كميتٌ لا أحَقُّ ولا شئيتُ([3])وقوله تعالى: ﴿ومَا قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ﴾ [الأنعام 91]، قال المفسرون: ما عظَّموا اللهَ حقَّ عظمته. وهذا صحيحٌ، وتلخيصهُ أنَّهم لم يصفوه بصِفَته التي تَنْبَغِي له تعالى. وقولـه تعالى: ﴿وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ﴾ [الطلاق 7] فمعناه قُتِر. وقياسه أنَّه أُعْطِيَ ذلك بِقَدْر يسير. وقُدْرَةُ الله تعالى على خليقته: إيتاؤهم بالمبلغ الذي يشاؤه ويريده، والقياس فيه وفي الذي قبلَه سواء. ويقولون: رجلٌ ذو قُدرةٍ وذو مَقدِرة، أي يسار. ومعناه أنه يبلُغُ بيسارِه وغِنائِه من الأُمور المبلغَ الذي يوافق إرادتَه. ويقولون: الأقدر من الرِّجال: القصير العنُق؛ وهو القياسُ كأنَّ عُنقَه قد قُدِرت. ومما شذَّ أيضاً عن هذا القياس القِدر، وهي معروفةٌ. والقَدِير: اللَّحمُ يُطبخ في القِدر. والقُدَار فيما يقولون: الجَزّار، ويقال الطَّباخ، وهو أشْبَه. ومما شذَّ أيضاً قولُهم: القُدَار: الثُّعبان العظيم وفيه نظر. (قدس) القاف والدال والسين أصلٌ صحيح، وأظنه من الكلام الشرعيِّ الإسلاميّ، وهو يدلُّ على الطهْر. ومن ذلك الأرضُ المقدَّسة هي المطهَّرة. وتسمَّى الجنَّة حَظِيرةَ القُدْس، أي الطُّهر. وجَبْرَئيلُ عليه السلامُ رُوح القُدُس. وكلُّ ذلك معناه واحد. وفي صِفَة الله تعالى: القُدُّوس*، وهو ذلك المعنى، لأنّه منزَّهٌ عن الأضداد والأنداد، والصّاحبةِ والولد، تعالى الله عمَّا يقول الظالمون علوّاً كبيراً. ويقال: إنَّ القادسيَّة سمِّيت بذلك وإنَّ إبراهيم عليه السلام دعا لها بالقُدْس، وأن تكون مَحَلّة الحاجّ. وقُدْسٌ: جبل. ويقولون: إنَّ القُدَاس: شيءٌ كالجُمانِ يُعمَل من فِضّة. قال: * كنَظْمِ قُدَاسٍ سِلكُه متقطِّعُ([4]) * (قدع) القاف والدال والعين أصلانِ صحيحانِ متباينان، أحدهما يدلُّ على الكَفِّ عن الشيء، ويدلُّ الآخَر على التهافُتِ في الشَّيء. فالأوَّل القَدْع، من قدعتُه عن الشيء: كفَفْتُه. وقَدَعْت الذُّبابَ: طردتُه عنِّي. قال: قياماً تقَدعُ الذِّبَّانَ عنها *** بأذنابٍ كأجنحة النُّسُورِ وامرأةٌ قَدِعَةٌ: قليلةُ الكلام حَيِيَّة، كأنَّها كفَّت نفسَها عن الكلام. وقَدَعْتُ الفَرَسَ باللِّجام: كبحتُه. والمِقدعة: العصا تَقْدَعُ بها عن نَفْسك. قال ابن دُريد([5]): تقادَعَ القومُ بالرماح: تطاعَنُوا. وقياس ذلك كلِّه واحد. والأصل الآخر: التهافت([6]). قالوا: القَدوع: المنصَبُّ على الشيء. يقال: تقادَعَ الفَراشُ في النَّار، إذا تهافَتَ. وتقادَعَ القومُ بعضُهم في إثرِ بعضٍ: تساقطُوا. وفي الحديث في ذكر الصِّراط: "فيتقادَعُون تَقادُعَ الفَراشِ في النّار". (قدف) القاف والدال والفاء. يقولون: القَدْف: غَرفُ الماء من الحوض. وقيل القُدَاف: جَرَّةٌ من فَخَّار. (قدم) القاف والدال والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على سَبْق ورَعْف([7]) ثم يفرَّع منه ما يقاربُه: يقولون: القِدَم: خلاف الحُدوث. ويقال: شيءٌ قديم، إذا كان زمانُهُ سالفاً. وأصله قولُهم: مضَى فُلاَنٌ قُدُماً: لم يعرِّج ولم ينْثَنِ. وربما صغَّروا القُدّام قُدَيْدِيماً([8]) وقُدَيْدِيمةٌ. قال القُطاميُّ: قُدَيديمَةُ التَّحريبِ والحِلْم إنَّني *** أرى غَفَلات العيشِ قَبْلَ التَّجَارِبِ([9])ويقال: ضُرِب فرَكِب مقاديمَه، إذا وقَع على وجهه. وقادِمَة الرَّحْلِ: خلاف آخِرَته. والقادمة من أطْبَاء النَّاقة: ما وَلِيَ السُّرَّة. ولفلانٍ قدمُ صدقٍ، أي شيءٌ متقدِّم من أثَر حسَن. ومن الباب: قَدِم من سفره قُدوماً، وأقْدَم على الشيء إقداماً. قال ابن دريد([10]): وقادِمُ الإنسان: رأسُه، والجمع قوادم. قال: ولا يكادون يتكلَّمون بالواحد. وقوادم الطَّير: مقاديم الرِّيش، عشرٌ في كلِّ جَناحٍ، الواحدةُ قدو قادمة، وهي القُدَامى. ومُقدِّمَة([11]) الجيش: أوّله: وأقْدِمْ([12]): زجرٌ للفَرس، كأنّه يؤمر بالإقدام. ومضَى القوم في الحرب اليقدُمِيَّة، إذا تقدَّموا. قال: الضَّاربين اليقدمِيَّةَ بالمُهَنَّدَةِ الصفائحْ([13]) وقَيدُوم الجبلِ: أنفٌ يتقدَّم منه وقوله: إنَّا لنَضرِب بالسُّيوف رؤوسَهم *** ضَرْبَ القُدَارِ نَقيعةَ القُدّامِ([14]) فقال قوم: القُدَّام: الملك. وهذا قياسٌ صحيح، لأنَّ الملِك هو المُقدَّم. ويقال: القُدَّام: القادمون من سَفَر. وقَدَمُ الإنسان معروفةٌ، ولعلَّها سمِّيت بذلك لأنَّها آلة للتقدُّم والسَّبْق. ومما شذَّ عن هذا الأصل القَدُوم: الحديدة يُنحَتُ بها، وهي معروفة. والقَدُوم: مكان. وفي الحديث: "اختتن إبراهيمُ عليه السَّلام بالقَدُوم". (قدو) القاف والدال والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على اقتباسٍ بالشَّيء واهتداء، ومُقادَرة في الشيء حتى يأتي به مساوياً لغيره. من ذلك قولهم: هذا قِدَى رُمْحٍ، أي قيسُه. وفلان قُِدوةٌ([15]): يُقتدَى به. ويقولون: إنَّ القَدْوَ: الأصل الذي يتشعَّب منه الفروع. ومن الباب: فلانٌ يَقْدُو به فرسُه، إذا لزم سَنَن السِّيرة. وإنما سمِّي قدْواً لأنَّه تقديرٌ في السَّير. وتقدَّى فلانٌ على دابَّته، إذا سار سِيرةً على استقامة. ويقال: أتتْنا قاديةٌ من النَّاس، وهم أوَّل مَن يطرأ* عليك. وقد قدَتْ تَقدِي. وكلُّ ذلك من تقدير السَّير. ومما شذَّ عن هذا الباب القَدْو: مصدر قَدَا اللَّحْمُ يَقْدُو [قَدْواً([16])] ويَقْدِي قَدْيَاً، إذا شمِمتَ له رائحةً طيّبة. ويقولون: رجلٌ قِنْدَأْوٌ: شديد الظَّهر قصير العُنق. (قدح) القاف والدّال والحاء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على شيءٍ كالهَزْم في الشيء، والآخر يدلُّ على غَرْفِ شيء. فالأوَّل القَدْح: فِعْلُك إذا قَدَحْت الشيء. والقَدْح: تأكُّلٌ يقع في الشَّجرِ والأسنان. والقادحة: الدُّودة تأكل الشَّجرة. ومنه قولهُم: قدَحَ في نَسَبه: طَعَن. وقال في تأكُّل الأسنان: رمَى الله في عينَيْ بُثينةَ بالقَذَى *** وفي الغُرِّ من أنيابها بالقوادحِ([17])ومن الباب القِدْح، وهو السَّهْم بلا نَصلٍ ولا قُذَذ؛ وكأنَّه سمِّي بذلك يُقْدح به أو يمكنُ القَدْح به. والقِدح: الواحدُ من قِداح الميسر، وهذا على التَّشبيه ومن الباب: قُدِّح الفرسُ تقديحاً، إذا ضمِّر حتى يصير مثل القدح. ومن الباب: قَدَّحَتِ العينُ: غارت. ويقال قَدَحَتْ. وقَدَحْتُ النَّار، وقَدحتُ العين: أخرجتُ ماءَها الفاسد. والأصل الآخر القَدِيح: ما يبقى في أسفل القِدْر فيُغرَف بجُهْد. قال: فظلَّ الإماء يبتدِرْن قديحَها *** كما ابتدرتْ كلبٌ مياهَ قُرَاقِرِ([18])وقَدَحْتُ القِدر: غرفتُ ما فيها. وركيٌّ قَدُوح([19]): تُغْرَف باليد. والقَدَح من الآنية من هذا، لأنّ به يُغرَف الشيء. --------------ـــ ([1]) البيت لجرير في ديوانه 284 واللسان (برز). وبرزة، بفتح الباء: اسم أم عمر بن لجأ التيمي، الذي هجاه جرير بقصيدة البيت. ([2]) موضع البيت بياض في الأصل، وإثباته من اللسان (قدر) وإصلاح المنطق 109. والبيت للفرزدق، وليس في ديوانه، ورواه جامع الديوان عن اللسان. ([3]) البيت لعدي بن خرشة الخطمي، كما في اللسان (شأت، حقق، سطا) وقد سبق في (حق، شأت). ([4]) أنشده هذا العجز في المجمل. وصدره في اللسان (قدس): * تحدر دمع العين منها فخلته * ([5]) الجمهرة (2: 279). ([6]) في الأصل: "التقاعد". ([7]) الرعف: السبق، رعفه يرعفه: سبقه وتقدمه. ([8]) في الأصل: "قديدما"، صوابه في اللسان. ويقال في تصغيرها أيضاً: "قديدمة" بياء واحدة. ([9]) ديوان القطامي 50 واللسان (قدم). وقد سبق إنشاده في (2: 341). ([10]) في الجمهرة (2: 293). ([11]) ضبط في المجمل بكسر الدال، وهو المشهور فيه. وفي اللسان: "قال البطليوسي: ولو فتحت الدال لم يكن لحناً؛ لأن غيره قدمه". ([12]) ويقال أيضاً "أقدم" بضم الدال، كما في اللسان. ([13]) البيت لأمية بن أبي الصلت في ديوانه 21 والسيرة 532. وأنشده في اللسان (قدم) بدون نسبة. والرواية في جميعها: "التقدمية"، وهي بالتاء لغة في "اليقدمية". ([14]) لمهلهل، في اللسان (قدر، نقع، قدم) وقد نبه في (نقع) على رواية المقاييس. وروى: "إنا لنضرب بالصوارم هامهم"، وفي (قدم): "بالصوارم هامها". ([15]) يقال بكسر القاف وضمها. ([16]) التكملة من المجمل واللسان. ([17]) البيت لجميل، في ديوانه، واللسان والتاج (قدح) وأمالي القالي (2: 109) وفي الأصل: "وفى الله في عيني ثنية". ([18]) البيت للنابغة الذبياني، كما في اللسان والتاج (قدح)، وليس في ديوانه. وهذا البيت أورده الجوهري: "فظل الإماء" كما في رواية ابن فارس، قال ابن فارس: وصوابه "يظل"؛ لأن قبله: بقية قدر من قدور توورثت *** لآل الجلاح كابرا بعد كابر ([19]) في الأصل: "قديح"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.

ـ

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.471 harf
ق د ح تقول‏:‏ أجيلت القداح وأديرت الأقداح‏.‏ وقدح النار من الزّند واقتدحها ومعه القدطّاحة والمقدحة أي حجر القدح وحديدته‏.‏ وقدح الدود في العود وفي الأسنان‏.‏ ووقعت فيها القادحة والقوادح‏.‏ وقدح المرقة واقتدحها‏:‏ اغترفها بالمقدح والمقدحة‏.‏ وفي المثل ‏"‏ ستأتيك بما في قعرها المقدحة ‏"‏ أي سيظهر لك ما أنت عمٍ عنه‏.‏ قال‏:‏ لنا مقدحٌ منها وللجار مقدح وفي أسفل البرمة قديح‏:‏ بقية مرقةٍ‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR7.217 harf
القَدَحُ من الآنية، بالتحريك: واد الأَقداحِ التي للشرب، معروف؛ قال أَبو عبيد: يُرْوِي الرجلين وليس لذلك وقت؛ وقيل: هو اسم يَجْمَعُ صغارها وكبارها، والجمع أَقْداح، ومُتَّخِذُها: قَدَّاحٌ، وصِناعَتُه: القِداحةُ. وقَدَحَ بالزَّنْدِ يَقْدَحُ قَدْحاً واقْتَدَح: رام الإِيراءَ به. والمِقْدَحُ والمِقْداحُ والمِقْدَحَةُ والقَدَّاحُ، كله: الحديدة التي يُقْدَحُ بها؛ وقيل: القَدَّاحُ والقَدَّاحة الحجر الذي
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR255 harf
* ق د ح * * القَدَحُ * الذي يشرب فيه وجمعه * أقْداحٌ * و * المِقْدضحَةُ * بالكسر ما تقدح به النار و * القَدَّاحُ * و * القَدَّاحَةُ * بفتح القاف وتشديد الدال فيهما الحجر الذي يوري النار و * قَدَحَ * النار وقدح في نسبه طعن وبابهما قطع و * اقْتَدَحَ * الزند
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR5.956 harf
القدح، بالكسر: السهم قبل أن يراش وينصل. وقال أبو حنيفة: القدح: العود إذا بلغ فشذب عنه الغصن وقطع على مقار النبل الذي يراد من الطول والقصر. وقال الأزهري: القدح قدح السهم وقداح، بالكسر. و قدح الميسر، والجمع أقدح وأقداح وأقاديح، الأخيرة جمع الجمع. قال أبو ذؤيب يصف إبلا: أما أولات الذرى منها فعاصبة تجول بين مناقيهـا الأقـاديح والكثير قداح. وفي حديث أبي رافع: كنت
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR14.815 harf
قَدَحَ الدُّودُ 1 قَدَحَ الدُّودُ ذ , (S, A,) [aor. قَدَحَ ,] inf. n. قَدْحٌ, (Lth, S, Mgh,) The worm, or worms, effected a cankering, or corrosion, (Lth, S, A, Mgh,) فِى الشَّجَرِ, [in the trees], (Lth, S, Mgh,) or فِى العُودِ [in the wood], (A,) and فِى الأَسْنَانِ [in the teeth]. (Lth, S, A, Mgh.) And قُدِحَ and قُدِحَ فِيهِ, inf. n. as above, It (the tree, and the tooth,) became cankered, or
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.046 harf
قَدَحَ قَدَحَ A ( n. ac. قَدْح 1 ) a. [ Fī ], Pierced, bored, perforated; gnawed; cankered, corroded. b. [ Fī ], Spoke against; reviled; impugned. c. Broke ( seal ). d. Removed a cataract from, couched ( eye ). e. [ Bi ], Struck, produced fire with ( flint ). f. Was, became sunken ( eye ). g. Laded out ( broth ). h. [ Fī ], Made an impression on. قَدَّحَ قَدَّحَ II , a. Pierced,
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok18.729 harf
قدح قَدَحَ - يَقْدَحُ - قَدْح قَدَحَ - يَقْدَحُ + الكائن + شيئاً + بشيء: يحكه بشيء: يضربه بطريقة فيها حك وكشط: ويضرب المعدن أو الحديدة أو الزند من عيدان الشجر، يضربها ويحكها ببعضها، ليوري ويلهب النار قَدْح: اسم فعل " قَدَحَ - يَقْدَحُ ": الحك والاحتكاك قدحاً: حال من " قَدْح" واللفظ ينتمي إلى مجموعة " استئصال أجزاء صغيرة من الشيء على شكل قطع
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler1 mücavir (1 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. وري

    1 ortak ayet · Arka

Geçtiği ayetler(1)

  1. فَالْمُورِيَاتِ قَدْحًا

    AşındırmakVe kıvılcımlar saçanlara,

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökقدح
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerوري, صدم, طعن
Zıt Kökخمد
Çekirdek Özet 1İki sert nesneyi birbirine sürterek veya çarparak kıvılcım çıkarma, içini oyma ve kazıma
Çekirdek Özet 2Hızlı koşan savaş atlarının nallarını kayalara vurarak kıvılcım saçması
Çekirdek Özet 3Mekanik darbe ve sürtünmenin kıvılcım üretmesi; soyut düzlemde delili veya şahsiyeti yaralayıp kusur açığa çıkarma
Kritik Hata RiskiAnlamı yalnızca pasif bir aşınma veya sıradan bir kap kabul edip iki sert cismin çarpışmasından doğan ani kıvılcım ve tutuşma dinamiğini göz ardı etmek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
قدKesmek, boyuna yarmak, ayırmak ve ölçülü biçimde sınırlandırmak (قدد, قدر, قدس, قدم)حBoğaz harfinin getirdiği sürtünmeli ve yakıcı nitelikle kesme hareketi; iki sert yüzeyin sürtünerek kıvılcım fışkırtması, aşınması veya bir kabın/nesnenin içinin kazınarak oyulması biçiminde somut bir sürtünme ve yanma boyutuna dönüşmüştür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
قUfuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınırİki sert cismin temas ettiği dar odak noktası ve sıkışma sınırı
دKapı; giriş, geçiş, hareketÇarpma veya sürtünme anındaki ivmeli hareket ve geçiş
حÇit, duvar; çevirme, koruma, ayırmaSert yüzeyin aşındırılması, çeperin oyulması ve koruyucu kabuğun yırtılarak ateşin açığa çıkması
قدحOdaklanmış sert bir temasın hareket ivmesiyle birleşerek sert yüzeyi sürtmesi, aşındırması ve kıvılcım parlatmasıHarflerin birleşimi sert iki nesnenin çarpışmasıyla içerideki saklı kıvılcımın veya derinliğin dışarı fırlatılması hareketini kurar

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamÇakmak taşının veya çakmak demirinin sertçe birbirine vurulup sürtülerek ateşin tutuşturulması; tencerenin dibinde kalan son yemek kırıntılarının kazınarak çıkarılması ve tahtanın veya dişin kurt tarafından içinin kemirilip oyulması
Cahiliye şiiri kullanımıTencerenin dibinde kalan yemeğin kıtlık anında kaşıkla kazınarak paylaşılması manasında şu beyitte geçer: فظلَّ الإماء يبتدِرْن قديحَها / كما ابتدرتْ كلبٌ مياهَ قُرَاقِرِ
Erken Arapça kullanımEmevî dönemi şairi Ru'be b. el-Accâc kıvılcım çıkaran sert çakmak taşını şu dizesiyle tasvir etmiştir: والمَرْوَ ذا القَدّاحِ مَضبُوَح الفِلَقْ; ayrıca Cemîl Butheyne dişlerin kurtlanıp çürümesini قوادح lafzıyla şu dizesinde anmıştır: رمَى الله في عينَيْ بُثينةَ بالقَذَى / وفي الغُرِّ من أنيابها بالقوادح

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinin Kuzeybatı kolunda yer alan İbranicede kök קָדַח (qādaḥ) biçiminde mevcuttur ve doğrudan "ateş yakmak, tutuşturmak, alev fışkırtmak" anlamını taşır (örneğin İşaya 50:11'de kıvılcım çıkaranları ifade eder); bunun yanı sıra matkapla delmek ve oymak fiillerini de karşılar. Süryanicede ܩܕܰܚ (qdaḥ) kökü delmek, oymak, tutuşmak ve parlamak anlamlarıyla fonetik ve semantik denkliğini korur. Arapçada قدح kökü hem iki sert yüzeyin sürtünmesiyle kıvılcım üretme eylemini hem de tencere ve ağaç gibi nesnelerin kazınıp oyulmasını bir arada muhafaza ederek Sami kök ailesinin fiziksel sürtünme ve oyma çekirdeğini eksiksiz yansıtır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönقدحİki sert nesnenin sürtünmesiyle ateş tutuşturma, kabın dibini kazıma ve dişin kemirilip oyulmasıKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice קָדַח (qādaḥ), Süryanice ܩܕܰܚ (qdaḥ)Ateş tutuşturmak, kıvılcım saçmak ve sert bir nesneyi oyup delmek anlamında düzenli ses denkliğiyle ortaktırGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıSami kolu dışında doğrulanmış geniş dilsel soydaşlık tespit edilmediVeri bulunamadı

Kaynak BDB, HALOT, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
قدحAnlamlıSürtünmeyle kıvılcım çıkarma, oymaSert yüzeylerin çarpışmasıyla ateş yakmak, kazımak ve lekelemekKur'an'da geçer (hedef kök)
قحدAnlamlıSertleşme, kurulukDevenin hörgücünün sertleşmesi veya kuraklık sebebiyle toprağın katılaşmasıKur'an'da geçmez
دقحAnlamlıKıtlıkta kırıntı toplamaYiyeceğin en değersiz kırıntılarını dahi sıyırıp yemeKur'an'da geçmez
دحقAnlamlıUzaklaştırma, dışarı atmaBir nesneyi veya sıvıyı itip yerinden kovma, rahmin suyu dışarı atmasıKur'an'da geçmez
حقدAnlamlıKin tutma, içte düşmanlık gizlemeÖfkenin ve husumetin içe gömülerek sert bir şekilde saklanmasıKur'an'da geçmez
حدقAnlamlıÇevreleme, kuşatmaBir alanın etrafını duvar veya çitle çevirme; göz yuvarlağıKur'an'da geçer

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
قدحMerkezSürtünmeyle kıvılcım saçmaSert iki yüzeyin birbirine çarpıp sürtünmesiyle anlık kıvılcım çıkarmasıMekanik çarpmanın doğrudan ateş ve oyuk üretmesi
وريKomşuAteş tutuşturmaقدح sürtünme ve darbe anını, وري ise ateşin içten dışa parlayıp belirginleşmesini vurgularAteşin parlaması ve gizlendiği yerden çıkması
صدمKomşuSertçe çarpışmaقدح kıvılcım veya oyuk üreten sürtünmeli darbeyken, صدم kütlesel çarpışmayı anlatırKütlelerin fiziksel olarak birbirine vurması
طعنKomşuKusur isnat etme, lekelemeقدح içten içe oyarak ve kazıyarak kusuru açığa çıkarır, طعن ise doğrudan mızrak gibi saplanırDelili veya şahsiyeti yaralama
خمدZıtSönme, yatışmaقدح ateşin kıvılcımla doğuşunu ifade ederken خمد alevin tükenip sakinleşmesidirKıvılcım ve alevin tamamen yok olması

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaقدحÇakarak kıvılcım çıkarma, içini oymaİki sert nesnenin sürtünmesiyle ateş üretme ve kazımaKesin
Latinceignire, fricareAteşlemek, sürtmekMekanik sürtünme ve tutuşmayı karşılar; tencere kazıma ve delil çürütme boyutunu dışarıda bırakırGüçlü
İngilizcestrike (fire), sparkKıvılcım saçmak, çakmakNalların veya çakmak taşının çarpışmasıyla çıkan kıvılcımı verir; soyut kadeh ve fal oku türevlerini kapsamazGüçlü
AlmancaFunken schlagen, anfachenKıvılcım çıkarmak, ateşlemekSert temasın anlık ateş üretmesini karşılar; kazıyarak kusur bulma semantiğini taşımazGüçlü
Fransızcaétinceler, frotterKıvılcımlanmak, sürtmekÇarpma ve sürtünme sonucu açığa çıkan ışımayı karşılar; kökün içsel oyulma anlamını yansıtmazGüçlü

Kaynak Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
قَدْحًاSert sürtünme ve çarpışmayla kıvılcım çıkarmaSavaş atlarının sabah baskınında nallarını kayalara vurarak kıvılcım saçması (Âdiyât 100:2)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamDelillerin eleştirisi (kadh fi'l-istidlal)Karşı tarafın sunduğu delilin tutarsızlığını ve mantıksal boşluğunu deşerek hükmü çürütmeDelilde gizlenen sakatlığın kazınarak açığa çıkarılması
FıkıhUsûl-i fıkıhta illetin iptali (kadh fi'l-ille)Kıyasın dayandığı gerekçenin geçersizliğini göstererek hükmü bağlayıcılıktan düşürmeKıyas mekanizmasının dayanağını zedeleme
TefsirÂdiyât Suresi tasviriفَالْمُورِيَاتِ قَدْحًا ifadesinde atların nallarından çıkan kıvılcımın mücahitlerin azim ve süratini simgelemesiYüksek kinetik hareketin görsel ve işitsel şiddeti
HadisCerh ve ta'dil ilmiRavinin adalet ve zabt yönünden güvenilirliğini sorgulayıp rivayetin sıhhatine kusur isnat etmeRivayetin gücünü eksilten illetin ortaya konması

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniHakikatin muhafazasıKusur ve tahrifi ayıklamaArındırmaDini bilginin içine karışan bozuk unsurların eleştirel sorgulamayla bertaraf edilmesiGüçlü
İlmiMantık ve metodolojiYanlışlama ve delili çürütmeTest etmeBilimsel önermenin zaaflarını deşerek sağlamlığını denetlemeGüçlü
SiyasiGüvenlik ve caydırıcılıkAni ve şiddetli baskın gücüCaydırmaDüşmana karşı yüksek hız ve kinetik sürtünmeyle üstünlük sağlamaGüçlü
İktisadiKaynak kullanımıDip tüketim ve aşınmaSınır tespitiKaynakların dibinin sıyrılması veya amortisman maliyetlerinin hesaplanmasıMuhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerTriboloji ve triboelektrik etkiİki katı yüzeyin sürtünmesiyle mekanik kinetik enerjinin anlık olarak termal ve optik enerjiye (kıvılcıma) dönüşmesiGüçlü
Beşeri bilimlerEleştirel söylem analizi ve hukuki itirazBir metnin veya iddianın taşıyıcı argümanlarındaki yapısal kusurları deşerek meşruiyetini geçersiz kılmaGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca sıradan bir içki kadehi veya basit bir kınama ifadesine indirgemek
Kur'an içi daha geniş anlamSert cisimlerin yüksek basınç ve hız altında çarpışarak açığa çıkardığı kinetik enerjiyi, patlayıcı kıvılcımı ve olağanüstü hücum dinamizmini temsil etmesi
Yanlış anlamanın doğuracağı hataÂdiyât Suresi'ndeki kıvılcım saçma fiilini pasif bir aşınma sanmak; kelimenin içindeki darbe, tutuşturma ve nüfuz etme dinamizmini gözden kaçırmak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın yemin üslubundaki işitsel ve görsel şiddeti, savaş atlarının olağanüstü süratini mekanik bir kesinlikle kavramayı sağladığı için önemlidir
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Kasem surelerinde ve özellikle ilahi davanın fedakarlık, hız ve aksiyon boyutunun işlendiği Âdiyât Suresi'nin giriş ayetlerinde belirleyicidir
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Ayetteki eylemi soyut bir benzetme zannetmeyi önler; fiziksel sürtünme ve nalların kayalara çarpmasıyla oluşan somut kıvılcım gerçeğini ortaya koyar

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamSert iki nesneyi birbirine çarparak veya sürterek kıvılcım çıkarmak, bir şeyin içini oyup kazımak.
  • Soyut anlamBir iddianın, delilin veya şahsiyetin zayıf noktasını deşerek kusurunu açığa çıkarmak ve onu hükümsüz kılmak.
  • Sistematik karşılıkMekanik sürtünme ve direncin eşik değeri aşmasıyla açığa çıkan anlık enerji dönüşümü ve aşındırıcı etki.
  • LaTeX modeliFs⋅v≥τ  ⟹  ΔE→γ
  • LaTeX açıklaması

Modelde Fs iki sert yüzey arasındaki sürtünme kuvvetini, v hareketin bağıl hızını, τ kıvılcım oluşumu için gereken kritik sürtünme ve enerji eşiğini temsil eder. Sürtünme ve hız çarpımının bu eşiği aşması durumunda ortaya çıkan enerji dönüşümü (ΔE), dışarı fışkıran kıvılcım ve ışıma (γ) olarak açığa çıkar. Formülasyon kökün sert temas ve yüksek hızla anlık ateş üretme dinamiğini modeller.

Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ق