قدح
ق - د - ح
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Çakmak taşı veya patlayıcı madde demektir. Rüzgarın sürükleyip bir tarafa yığdığı çakıl veya kumdur. Sürüklenmek anlamına gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Çakmak taşı veya patlayıcı madde demektir. Rüzgarın sürükleyip bir tarafa yığdığı çakıl veya kumdur. Sürüklenmek anlamına gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.427 harfباب الحاء والقاف والدال معهما
ق ح د، ح ق د، ق د ح، ح د ق، د ح ق، مستعملات
قحد:
القَحَدة: ما بينَ المأْنَتَيْن من شَحْم السَّنام. ناقةٌ مِقحاد: ضَخْمةُ القَحَدة، قال:
المُطْعِمُ القَوْمِ الخِفافِ الأَزوادْ من كُلِّ كَوماءَ شَطُوطٍ مِقحادْ
حقد:
الحِقْدُ: الاسمُ، والحَقْدُ: الفِعلُ، حَقَدَ يَحقِدُ حَقْداً، وهو إمساكُ العَداوة في القلب والتَرَبُّصُ بفُرصتها.
قدح:
القَدّاح: مُتَّحِذُ الأقداح،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR879 harfالقِدْحُ بالكسر: السهم قبل أن يُراشَ ويُركَّب نصله. وقِدْحُ الميسرِ أيضاً. والجمع قِداحٌ وأقْداحٌ وأَقاديحٌ. والقَدَحُ: المِغرفة. وقال:
لنا مِقْدَحٌ منها وللجارِ مِقْدَحُ
والمِقْدَحةُ: ما تقدح به النار. والقَدَّاحةُ والقَدَّاح: الحجر الذي يوري النار. وقَدَحْتُ المرق: غرفته. والقُدْحَةُ بالضم: الغرفة، يقال: أعطني قُدْحَةً من مَرَقَتِكَ. وقَدَحْتُ النار وقَدَحْتُ في نسبه، إذا طعنت. وقَدَحَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.590 harfباب الحاء والقاف والدال
حقد ، حدق ، قدح ، قحد ، دحق : مستعملات .
قحد : قال الليث : القَحَدَةُ : ما بين المأْنَتَيْن من شَحْم السنام . وناقَةٌ مِقْحَاد : ضخمة القَحَدَة وأنشد : مِن كلِّ كَوْمَاءَ شَطُوطٍ مِقْحَادْ أبو عُبَيد عن الأصمعيِّ : المِقْحَاد : النَّاقةُ العظيمة السَّنام : ويقال للسَّنام : القَحَدَة ، قال : والشَّطُوطُ : العظيمة جَنْبَتَي السَّنَام . ثعلب عن ابن الأعرابيِّ قال : المَحْقِدُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.743 harf(باب القاف والدال وما يثلثهما)
(قدر) القاف والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَبْلَغ الشَّيء وكُنهه ونهايته. فالقدر: مبلغُ كلِّ شيء. يقال: قَدْرُه كذا، أي مبلغُه. وكذلك القَدَر. وقَدَرتُ الشّيءَ أَقْدِرُه وأَقْدُرُه من التقدير، وقدَّرته أُقَدِّره. والقَدْر: قضاء الله تعالى الأشياءَ على مبالغها ونهاياتها التي أرادَها لها، وهو القَدَرُ أيضاً. قال في القَدَر:
خَلِّ الطَّريقَ لمن يبنِي المَنَارَ به
(باب القاف والدال وما يثلثهما) (قدر) القاف والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَبْلَغ الشَّيء وكُنهه ونهايته. فالقدر: مبلغُ كلِّ شيء. يقال: قَدْرُه كذا، أي مبلغُه. وكذلك القَدَر. وقَدَرتُ الشّيءَ أَقْدِرُه وأَقْدُرُه من التقدير، وقدَّرته أُقَدِّره. والقَدْر: قضاء الله تعالى الأشياءَ على مبالغها ونهاياتها التي أرادَها لها، وهو القَدَرُ أيضاً. قال في القَدَر: خَلِّ الطَّريقَ لمن يبنِي المَنَارَ به *** وابْرُزْ بِبَرْزَةَ حيثُ اضطرَّكَ القَدَرُ([1])وقال في القَدْر بسكون الدال: [وما صبَّ رِجلِي في حديدِ مجاشعٍ *** مع القَدْرِ إلاَّ حاجةٌ لي أريدُها([2])] ومن الباب الأَقْدَرُ من الخيل، وهو الذي تقعُ رِجلاهُ مَوَاقِعَ يَدَيْه، كأن ذلك قدَّرَه تقديراً. قال: وأقْدَرُ مُشرِفُ الصَّهَوَاتِ ساطٍ *** كميتٌ لا أحَقُّ ولا شئيتُ([3])وقوله تعالى: ﴿ومَا قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ﴾ [الأنعام 91]، قال المفسرون: ما عظَّموا اللهَ حقَّ عظمته. وهذا صحيحٌ، وتلخيصهُ أنَّهم لم يصفوه بصِفَته التي تَنْبَغِي له تعالى. وقولـه تعالى: ﴿وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ﴾ [الطلاق 7] فمعناه قُتِر. وقياسه أنَّه أُعْطِيَ ذلك بِقَدْر يسير. وقُدْرَةُ الله تعالى على خليقته: إيتاؤهم بالمبلغ الذي يشاؤه ويريده، والقياس فيه وفي الذي قبلَه سواء. ويقولون: رجلٌ ذو قُدرةٍ وذو مَقدِرة، أي يسار. ومعناه أنه يبلُغُ بيسارِه وغِنائِه من الأُمور المبلغَ الذي يوافق إرادتَه. ويقولون: الأقدر من الرِّجال: القصير العنُق؛ وهو القياسُ كأنَّ عُنقَه قد قُدِرت. ومما شذَّ أيضاً عن هذا القياس القِدر، وهي معروفةٌ. والقَدِير: اللَّحمُ يُطبخ في القِدر. والقُدَار فيما يقولون: الجَزّار، ويقال الطَّباخ، وهو أشْبَه. ومما شذَّ أيضاً قولُهم: القُدَار: الثُّعبان العظيم وفيه نظر. (قدس) القاف والدال والسين أصلٌ صحيح، وأظنه من الكلام الشرعيِّ الإسلاميّ، وهو يدلُّ على الطهْر. ومن ذلك الأرضُ المقدَّسة هي المطهَّرة. وتسمَّى الجنَّة حَظِيرةَ القُدْس، أي الطُّهر. وجَبْرَئيلُ عليه السلامُ رُوح القُدُس. وكلُّ ذلك معناه واحد. وفي صِفَة الله تعالى: القُدُّوس*، وهو ذلك المعنى، لأنّه منزَّهٌ عن الأضداد والأنداد، والصّاحبةِ والولد، تعالى الله عمَّا يقول الظالمون علوّاً كبيراً. ويقال: إنَّ القادسيَّة سمِّيت بذلك وإنَّ إبراهيم عليه السلام دعا لها بالقُدْس، وأن تكون مَحَلّة الحاجّ. وقُدْسٌ: جبل. ويقولون: إنَّ القُدَاس: شيءٌ كالجُمانِ يُعمَل من فِضّة. قال: * كنَظْمِ قُدَاسٍ سِلكُه متقطِّعُ([4]) * (قدع) القاف والدال والعين أصلانِ صحيحانِ متباينان، أحدهما يدلُّ على الكَفِّ عن الشيء، ويدلُّ الآخَر على التهافُتِ في الشَّيء. فالأوَّل القَدْع، من قدعتُه عن الشيء: كفَفْتُه. وقَدَعْت الذُّبابَ: طردتُه عنِّي. قال: قياماً تقَدعُ الذِّبَّانَ عنها *** بأذنابٍ كأجنحة النُّسُورِ وامرأةٌ قَدِعَةٌ: قليلةُ الكلام حَيِيَّة، كأنَّها كفَّت نفسَها عن الكلام. وقَدَعْتُ الفَرَسَ باللِّجام: كبحتُه. والمِقدعة: العصا تَقْدَعُ بها عن نَفْسك. قال ابن دُريد([5]): تقادَعَ القومُ بالرماح: تطاعَنُوا. وقياس ذلك كلِّه واحد. والأصل الآخر: التهافت([6]). قالوا: القَدوع: المنصَبُّ على الشيء. يقال: تقادَعَ الفَراشُ في النَّار، إذا تهافَتَ. وتقادَعَ القومُ بعضُهم في إثرِ بعضٍ: تساقطُوا. وفي الحديث في ذكر الصِّراط: "فيتقادَعُون تَقادُعَ الفَراشِ في النّار". (قدف) القاف والدال والفاء. يقولون: القَدْف: غَرفُ الماء من الحوض. وقيل القُدَاف: جَرَّةٌ من فَخَّار. (قدم) القاف والدال والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على سَبْق ورَعْف([7]) ثم يفرَّع منه ما يقاربُه: يقولون: القِدَم: خلاف الحُدوث. ويقال: شيءٌ قديم، إذا كان زمانُهُ سالفاً. وأصله قولُهم: مضَى فُلاَنٌ قُدُماً: لم يعرِّج ولم ينْثَنِ. وربما صغَّروا القُدّام قُدَيْدِيماً([8]) وقُدَيْدِيمةٌ. قال القُطاميُّ: قُدَيديمَةُ التَّحريبِ والحِلْم إنَّني *** أرى غَفَلات العيشِ قَبْلَ التَّجَارِبِ([9])ويقال: ضُرِب فرَكِب مقاديمَه، إذا وقَع على وجهه. وقادِمَة الرَّحْلِ: خلاف آخِرَته. والقادمة من أطْبَاء النَّاقة: ما وَلِيَ السُّرَّة. ولفلانٍ قدمُ صدقٍ، أي شيءٌ متقدِّم من أثَر حسَن. ومن الباب: قَدِم من سفره قُدوماً، وأقْدَم على الشيء إقداماً. قال ابن دريد([10]): وقادِمُ الإنسان: رأسُه، والجمع قوادم. قال: ولا يكادون يتكلَّمون بالواحد. وقوادم الطَّير: مقاديم الرِّيش، عشرٌ في كلِّ جَناحٍ، الواحدةُ قدو قادمة، وهي القُدَامى. ومُقدِّمَة([11]) الجيش: أوّله: وأقْدِمْ([12]): زجرٌ للفَرس، كأنّه يؤمر بالإقدام. ومضَى القوم في الحرب اليقدُمِيَّة، إذا تقدَّموا. قال: الضَّاربين اليقدمِيَّةَ بالمُهَنَّدَةِ الصفائحْ([13]) وقَيدُوم الجبلِ: أنفٌ يتقدَّم منه وقوله: إنَّا لنَضرِب بالسُّيوف رؤوسَهم *** ضَرْبَ القُدَارِ نَقيعةَ القُدّامِ([14]) فقال قوم: القُدَّام: الملك. وهذا قياسٌ صحيح، لأنَّ الملِك هو المُقدَّم. ويقال: القُدَّام: القادمون من سَفَر. وقَدَمُ الإنسان معروفةٌ، ولعلَّها سمِّيت بذلك لأنَّها آلة للتقدُّم والسَّبْق. ومما شذَّ عن هذا الأصل القَدُوم: الحديدة يُنحَتُ بها، وهي معروفة. والقَدُوم: مكان. وفي الحديث: "اختتن إبراهيمُ عليه السَّلام بالقَدُوم". (قدو) القاف والدال والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على اقتباسٍ بالشَّيء واهتداء، ومُقادَرة في الشيء حتى يأتي به مساوياً لغيره. من ذلك قولهم: هذا قِدَى رُمْحٍ، أي قيسُه. وفلان قُِدوةٌ([15]): يُقتدَى به. ويقولون: إنَّ القَدْوَ: الأصل الذي يتشعَّب منه الفروع. ومن الباب: فلانٌ يَقْدُو به فرسُه، إذا لزم سَنَن السِّيرة. وإنما سمِّي قدْواً لأنَّه تقديرٌ في السَّير. وتقدَّى فلانٌ على دابَّته، إذا سار سِيرةً على استقامة. ويقال: أتتْنا قاديةٌ من النَّاس، وهم أوَّل مَن يطرأ* عليك. وقد قدَتْ تَقدِي. وكلُّ ذلك من تقدير السَّير. ومما شذَّ عن هذا الباب القَدْو: مصدر قَدَا اللَّحْمُ يَقْدُو [قَدْواً([16])] ويَقْدِي قَدْيَاً، إذا شمِمتَ له رائحةً طيّبة. ويقولون: رجلٌ قِنْدَأْوٌ: شديد الظَّهر قصير العُنق. (قدح) القاف والدّال والحاء أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على شيءٍ كالهَزْم في الشيء، والآخر يدلُّ على غَرْفِ شيء. فالأوَّل القَدْح: فِعْلُك إذا قَدَحْت الشيء. والقَدْح: تأكُّلٌ يقع في الشَّجرِ والأسنان. والقادحة: الدُّودة تأكل الشَّجرة. ومنه قولهُم: قدَحَ في نَسَبه: طَعَن. وقال في تأكُّل الأسنان: رمَى الله في عينَيْ بُثينةَ بالقَذَى *** وفي الغُرِّ من أنيابها بالقوادحِ([17])ومن الباب القِدْح، وهو السَّهْم بلا نَصلٍ ولا قُذَذ؛ وكأنَّه سمِّي بذلك يُقْدح به أو يمكنُ القَدْح به. والقِدح: الواحدُ من قِداح الميسر، وهذا على التَّشبيه ومن الباب: قُدِّح الفرسُ تقديحاً، إذا ضمِّر حتى يصير مثل القدح. ومن الباب: قَدَّحَتِ العينُ: غارت. ويقال قَدَحَتْ. وقَدَحْتُ النَّار، وقَدحتُ العين: أخرجتُ ماءَها الفاسد. والأصل الآخر القَدِيح: ما يبقى في أسفل القِدْر فيُغرَف بجُهْد. قال: فظلَّ الإماء يبتدِرْن قديحَها *** كما ابتدرتْ كلبٌ مياهَ قُرَاقِرِ([18])وقَدَحْتُ القِدر: غرفتُ ما فيها. وركيٌّ قَدُوح([19]): تُغْرَف باليد. والقَدَح من الآنية من هذا، لأنّ به يُغرَف الشيء. --------------ـــ ([1]) البيت لجرير في ديوانه 284 واللسان (برز). وبرزة، بفتح الباء: اسم أم عمر بن لجأ التيمي، الذي هجاه جرير بقصيدة البيت. ([2]) موضع البيت بياض في الأصل، وإثباته من اللسان (قدر) وإصلاح المنطق 109. والبيت للفرزدق، وليس في ديوانه، ورواه جامع الديوان عن اللسان. ([3]) البيت لعدي بن خرشة الخطمي، كما في اللسان (شأت، حقق، سطا) وقد سبق في (حق، شأت). ([4]) أنشده هذا العجز في المجمل. وصدره في اللسان (قدس): * تحدر دمع العين منها فخلته * ([5]) الجمهرة (2: 279). ([6]) في الأصل: "التقاعد". ([7]) الرعف: السبق، رعفه يرعفه: سبقه وتقدمه. ([8]) في الأصل: "قديدما"، صوابه في اللسان. ويقال في تصغيرها أيضاً: "قديدمة" بياء واحدة. ([9]) ديوان القطامي 50 واللسان (قدم). وقد سبق إنشاده في (2: 341). ([10]) في الجمهرة (2: 293). ([11]) ضبط في المجمل بكسر الدال، وهو المشهور فيه. وفي اللسان: "قال البطليوسي: ولو فتحت الدال لم يكن لحناً؛ لأن غيره قدمه". ([12]) ويقال أيضاً "أقدم" بضم الدال، كما في اللسان. ([13]) البيت لأمية بن أبي الصلت في ديوانه 21 والسيرة 532. وأنشده في اللسان (قدم) بدون نسبة. والرواية في جميعها: "التقدمية"، وهي بالتاء لغة في "اليقدمية". ([14]) لمهلهل، في اللسان (قدر، نقع، قدم) وقد نبه في (نقع) على رواية المقاييس. وروى: "إنا لنضرب بالصوارم هامهم"، وفي (قدم): "بالصوارم هامها". ([15]) يقال بكسر القاف وضمها. ([16]) التكملة من المجمل واللسان. ([17]) البيت لجميل، في ديوانه، واللسان والتاج (قدح) وأمالي القالي (2: 109) وفي الأصل: "وفى الله في عيني ثنية". ([18]) البيت للنابغة الذبياني، كما في اللسان والتاج (قدح)، وليس في ديوانه. وهذا البيت أورده الجوهري: "فظل الإماء" كما في رواية ابن فارس، قال ابن فارس: وصوابه "يظل"؛ لأن قبله: بقية قدر من قدور توورثت *** لآل الجلاح كابرا بعد كابر ([19]) في الأصل: "قديح"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
ـ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.471 harfق د ح
تقول: أجيلت القداح وأديرت الأقداح.
وقدح النار من الزّند واقتدحها ومعه القدطّاحة والمقدحة أي حجر القدح وحديدته.
وقدح الدود في العود وفي الأسنان.
ووقعت فيها القادحة والقوادح.
وقدح المرقة واقتدحها: اغترفها بالمقدح والمقدحة.
وفي المثل " ستأتيك بما في قعرها المقدحة " أي سيظهر لك ما أنت عمٍ عنه.
قال: لنا مقدحٌ منها وللجار مقدح وفي أسفل البرمة قديح: بقية مرقةٍ.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.217 harfالقَدَحُ من الآنية، بالتحريك: واد الأَقداحِ التي للشرب، معروف؛ قال أَبو عبيد: يُرْوِي الرجلين وليس لذلك وقت؛ وقيل: هو اسم يَجْمَعُ صغارها وكبارها، والجمع أَقْداح، ومُتَّخِذُها: قَدَّاحٌ، وصِناعَتُه: القِداحةُ.
وقَدَحَ بالزَّنْدِ يَقْدَحُ قَدْحاً واقْتَدَح: رام الإِيراءَ به. والمِقْدَحُ والمِقْداحُ والمِقْدَحَةُ والقَدَّاحُ، كله: الحديدة التي يُقْدَحُ بها؛ وقيل: القَدَّاحُ والقَدَّاحة الحجر الذي
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR255 harf* ق د ح * * القَدَحُ * الذي يشرب فيه وجمعه * أقْداحٌ * و * المِقْدضحَةُ * بالكسر ما تقدح به النار و * القَدَّاحُ * و * القَدَّاحَةُ * بفتح القاف وتشديد الدال فيهما الحجر الذي يوري النار و * قَدَحَ * النار وقدح في نسبه طعن وبابهما قطع و * اقْتَدَحَ * الزند
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.956 harfالقدح، بالكسر: السهم قبل أن يراش وينصل. وقال أبو حنيفة: القدح: العود إذا بلغ فشذب عنه الغصن وقطع على مقار النبل الذي يراد من الطول والقصر. وقال الأزهري: القدح قدح السهم وقداح، بالكسر. و قدح الميسر، والجمع أقدح وأقداح وأقاديح، الأخيرة جمع الجمع. قال أبو ذؤيب يصف إبلا:
أما أولات الذرى منها فعاصبة تجول بين مناقيهـا الأقـاديح
والكثير قداح. وفي حديث أبي رافع: كنت
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.815 harfقَدَحَ الدُّودُ
1 قَدَحَ الدُّودُ ذ , (S, A,) [aor. قَدَحَ ,] inf. n. قَدْحٌ, (Lth, S, Mgh,) The worm, or worms, effected a cankering, or corrosion, (Lth, S, A, Mgh,) فِى الشَّجَرِ, [in the trees], (Lth, S, Mgh,) or فِى العُودِ [in the wood], (A,) and فِى الأَسْنَانِ [in the teeth]. (Lth, S, A, Mgh.) And قُدِحَ and قُدِحَ فِيهِ, inf. n. as above, It (the tree, and the tooth,) became cankered, or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.046 harfقَدَحَ
قَدَحَ A ( n. ac. قَدْح 1 )
a. [ Fī ], Pierced, bored, perforated; gnawed; cankered, corroded.
b. [ Fī ], Spoke against; reviled; impugned.
c. Broke ( seal ).
d. Removed a cataract from, couched ( eye ).
e. [ Bi ], Struck, produced fire with ( flint ).
f. Was, became sunken ( eye ).
g. Laded out ( broth ).
h. [ Fī ], Made an impression on.
قَدَّحَ
قَدَّحَ II ,
a. Pierced,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok18.729 harfقدح
قَدَحَ - يَقْدَحُ - قَدْح
قَدَحَ - يَقْدَحُ + الكائن + شيئاً + بشيء: يحكه بشيء: يضربه بطريقة فيها حك وكشط: ويضرب المعدن أو الحديدة أو الزند من عيدان الشجر، يضربها ويحكها ببعضها، ليوري ويلهب النار
قَدْح: اسم فعل " قَدَحَ - يَقْدَحُ ": الحك والاحتكاك
قدحاً: حال من " قَدْح"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " استئصال أجزاء صغيرة من الشيء على شكل قطع
Sîgalar(1)
Mücavir kökler1 mücavir (1 toplam)
- وري
1 ortak ayet · Arka
Geçtiği ayetler(1)
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قدح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | وري, صدم, طعن |
| Zıt Kök | خمد |
| Çekirdek Özet 1 | İki sert nesneyi birbirine sürterek veya çarparak kıvılcım çıkarma, içini oyma ve kazıma |
| Çekirdek Özet 2 | Hızlı koşan savaş atlarının nallarını kayalara vurarak kıvılcım saçması |
| Çekirdek Özet 3 | Mekanik darbe ve sürtünmenin kıvılcım üretmesi; soyut düzlemde delili veya şahsiyeti yaralayıp kusur açığa çıkarma |
| Kritik Hata Riski | Anlamı yalnızca pasif bir aşınma veya sıradan bir kap kabul edip iki sert cismin çarpışmasından doğan ani kıvılcım ve tutuşma dinamiğini göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قد | Kesmek, boyuna yarmak, ayırmak ve ölçülü biçimde sınırlandırmak (قدد, قدر, قدس, قدم) | ح | Boğaz harfinin getirdiği sürtünmeli ve yakıcı nitelikle kesme hareketi; iki sert yüzeyin sürtünerek kıvılcım fışkırtması, aşınması veya bir kabın/nesnenin içinin kazınarak oyulması biçiminde somut bir sürtünme ve yanma boyutuna dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | İki sert cismin temas ettiği dar odak noktası ve sıkışma sınırı |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Çarpma veya sürtünme anındaki ivmeli hareket ve geçiş |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sert yüzeyin aşındırılması, çeperin oyulması ve koruyucu kabuğun yırtılarak ateşin açığa çıkması |
| قدح | Odaklanmış sert bir temasın hareket ivmesiyle birleşerek sert yüzeyi sürtmesi, aşındırması ve kıvılcım parlatması | Harflerin birleşimi sert iki nesnenin çarpışmasıyla içerideki saklı kıvılcımın veya derinliğin dışarı fırlatılması hareketini kurar |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çakmak taşının veya çakmak demirinin sertçe birbirine vurulup sürtülerek ateşin tutuşturulması; tencerenin dibinde kalan son yemek kırıntılarının kazınarak çıkarılması ve tahtanın veya dişin kurt tarafından içinin kemirilip oyulması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tencerenin dibinde kalan yemeğin kıtlık anında kaşıkla kazınarak paylaşılması manasında şu beyitte geçer: فظلَّ الإماء يبتدِرْن قديحَها / كما ابتدرتْ كلبٌ مياهَ قُرَاقِرِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Ru'be b. el-Accâc kıvılcım çıkaran sert çakmak taşını şu dizesiyle tasvir etmiştir: والمَرْوَ ذا القَدّاحِ مَضبُوَح الفِلَقْ; ayrıca Cemîl Butheyne dişlerin kurtlanıp çürümesini قوادح lafzıyla şu dizesinde anmıştır: رمَى الله في عينَيْ بُثينةَ بالقَذَى / وفي الغُرِّ من أنيابها بالقوادح |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinin Kuzeybatı kolunda yer alan İbranicede kök קָדַח (qādaḥ) biçiminde mevcuttur ve doğrudan "ateş yakmak, tutuşturmak, alev fışkırtmak" anlamını taşır (örneğin İşaya 50:11'de kıvılcım çıkaranları ifade eder); bunun yanı sıra matkapla delmek ve oymak fiillerini de karşılar. Süryanicede ܩܕܰܚ (qdaḥ) kökü delmek, oymak, tutuşmak ve parlamak anlamlarıyla fonetik ve semantik denkliğini korur. Arapçada قدح kökü hem iki sert yüzeyin sürtünmesiyle kıvılcım üretme eylemini hem de tencere ve ağaç gibi nesnelerin kazınıp oyulmasını bir arada muhafaza ederek Sami kök ailesinin fiziksel sürtünme ve oyma çekirdeğini eksiksiz yansıtır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قدح | İki sert nesnenin sürtünmesiyle ateş tutuşturma, kabın dibini kazıma ve dişin kemirilip oyulması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice קָדַח (qādaḥ), Süryanice ܩܕܰܚ (qdaḥ) | Ateş tutuşturmak, kıvılcım saçmak ve sert bir nesneyi oyup delmek anlamında düzenli ses denkliğiyle ortaktır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami kolu dışında doğrulanmış geniş dilsel soydaşlık tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak BDB, HALOT, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قدح | Anlamlı | Sürtünmeyle kıvılcım çıkarma, oyma | Sert yüzeylerin çarpışmasıyla ateş yakmak, kazımak ve lekelemek | Kur'an'da geçer (hedef kök) |
| قحد | Anlamlı | Sertleşme, kuruluk | Devenin hörgücünün sertleşmesi veya kuraklık sebebiyle toprağın katılaşması | Kur'an'da geçmez |
| دقح | Anlamlı | Kıtlıkta kırıntı toplama | Yiyeceğin en değersiz kırıntılarını dahi sıyırıp yeme | Kur'an'da geçmez |
| دحق | Anlamlı | Uzaklaştırma, dışarı atma | Bir nesneyi veya sıvıyı itip yerinden kovma, rahmin suyu dışarı atması | Kur'an'da geçmez |
| حقد | Anlamlı | Kin tutma, içte düşmanlık gizleme | Öfkenin ve husumetin içe gömülerek sert bir şekilde saklanması | Kur'an'da geçmez |
| حدق | Anlamlı | Çevreleme, kuşatma | Bir alanın etrafını duvar veya çitle çevirme; göz yuvarlağı | Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قدح | Merkez | Sürtünmeyle kıvılcım saçma | Sert iki yüzeyin birbirine çarpıp sürtünmesiyle anlık kıvılcım çıkarması | Mekanik çarpmanın doğrudan ateş ve oyuk üretmesi |
| وري | Komşu | Ateş tutuşturma | قدح sürtünme ve darbe anını, وري ise ateşin içten dışa parlayıp belirginleşmesini vurgular | Ateşin parlaması ve gizlendiği yerden çıkması |
| صدم | Komşu | Sertçe çarpışma | قدح kıvılcım veya oyuk üreten sürtünmeli darbeyken, صدم kütlesel çarpışmayı anlatır | Kütlelerin fiziksel olarak birbirine vurması |
| طعن | Komşu | Kusur isnat etme, lekeleme | قدح içten içe oyarak ve kazıyarak kusuru açığa çıkarır, طعن ise doğrudan mızrak gibi saplanır | Delili veya şahsiyeti yaralama |
| خمد | Zıt | Sönme, yatışma | قدح ateşin kıvılcımla doğuşunu ifade ederken خمد alevin tükenip sakinleşmesidir | Kıvılcım ve alevin tamamen yok olması |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قدح | Çakarak kıvılcım çıkarma, içini oyma | İki sert nesnenin sürtünmesiyle ateş üretme ve kazıma | Kesin |
| Latince | ignire, fricare | Ateşlemek, sürtmek | Mekanik sürtünme ve tutuşmayı karşılar; tencere kazıma ve delil çürütme boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | strike (fire), spark | Kıvılcım saçmak, çakmak | Nalların veya çakmak taşının çarpışmasıyla çıkan kıvılcımı verir; soyut kadeh ve fal oku türevlerini kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | Funken schlagen, anfachen | Kıvılcım çıkarmak, ateşlemek | Sert temasın anlık ateş üretmesini karşılar; kazıyarak kusur bulma semantiğini taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | étinceler, frotter | Kıvılcımlanmak, sürtmek | Çarpma ve sürtünme sonucu açığa çıkan ışımayı karşılar; kökün içsel oyulma anlamını yansıtmaz | Güçlü |
Kaynak Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَدْحًا | Sert sürtünme ve çarpışmayla kıvılcım çıkarma | Savaş atlarının sabah baskınında nallarını kayalara vurarak kıvılcım saçması (Âdiyât 100:2) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Delillerin eleştirisi (kadh fi'l-istidlal) | Karşı tarafın sunduğu delilin tutarsızlığını ve mantıksal boşluğunu deşerek hükmü çürütme | Delilde gizlenen sakatlığın kazınarak açığa çıkarılması |
| Fıkıh | Usûl-i fıkıhta illetin iptali (kadh fi'l-ille) | Kıyasın dayandığı gerekçenin geçersizliğini göstererek hükmü bağlayıcılıktan düşürme | Kıyas mekanizmasının dayanağını zedeleme |
| Tefsir | Âdiyât Suresi tasviri | فَالْمُورِيَاتِ قَدْحًا ifadesinde atların nallarından çıkan kıvılcımın mücahitlerin azim ve süratini simgelemesi | Yüksek kinetik hareketin görsel ve işitsel şiddeti |
| Hadis | Cerh ve ta'dil ilmi | Ravinin adalet ve zabt yönünden güvenilirliğini sorgulayıp rivayetin sıhhatine kusur isnat etme | Rivayetin gücünü eksilten illetin ortaya konması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikatin muhafazası | Kusur ve tahrifi ayıklama | Arındırma | Dini bilginin içine karışan bozuk unsurların eleştirel sorgulamayla bertaraf edilmesi | Güçlü |
| İlmi | Mantık ve metodoloji | Yanlışlama ve delili çürütme | Test etme | Bilimsel önermenin zaaflarını deşerek sağlamlığını denetleme | Güçlü |
| Siyasi | Güvenlik ve caydırıcılık | Ani ve şiddetli baskın gücü | Caydırma | Düşmana karşı yüksek hız ve kinetik sürtünmeyle üstünlük sağlama | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak kullanımı | Dip tüketim ve aşınma | Sınır tespiti | Kaynakların dibinin sıyrılması veya amortisman maliyetlerinin hesaplanması | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Triboloji ve triboelektrik etki | İki katı yüzeyin sürtünmesiyle mekanik kinetik enerjinin anlık olarak termal ve optik enerjiye (kıvılcıma) dönüşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Eleştirel söylem analizi ve hukuki itiraz | Bir metnin veya iddianın taşıyıcı argümanlarındaki yapısal kusurları deşerek meşruiyetini geçersiz kılma | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir içki kadehi veya basit bir kınama ifadesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Sert cisimlerin yüksek basınç ve hız altında çarpışarak açığa çıkardığı kinetik enerjiyi, patlayıcı kıvılcımı ve olağanüstü hücum dinamizmini temsil etmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âdiyât Suresi'ndeki kıvılcım saçma fiilini pasif bir aşınma sanmak; kelimenin içindeki darbe, tutuşturma ve nüfuz etme dinamizmini gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın yemin üslubundaki işitsel ve görsel şiddeti, savaş atlarının olağanüstü süratini mekanik bir kesinlikle kavramayı sağladığı için önemlidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kasem surelerinde ve özellikle ilahi davanın fedakarlık, hız ve aksiyon boyutunun işlendiği Âdiyât Suresi'nin giriş ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ayetteki eylemi soyut bir benzetme zannetmeyi önler; fiziksel sürtünme ve nalların kayalara çarpmasıyla oluşan somut kıvılcım gerçeğini ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSert iki nesneyi birbirine çarparak veya sürterek kıvılcım çıkarmak, bir şeyin içini oyup kazımak.
- Soyut anlamBir iddianın, delilin veya şahsiyetin zayıf noktasını deşerek kusurunu açığa çıkarmak ve onu hükümsüz kılmak.
- Sistematik karşılıkMekanik sürtünme ve direncin eşik değeri aşmasıyla açığa çıkan anlık enerji dönüşümü ve aşındırıcı etki.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde iki sert yüzey arasındaki sürtünme kuvvetini, hareketin bağıl hızını, kıvılcım oluşumu için gereken kritik sürtünme ve enerji eşiğini temsil eder. Sürtünme ve hız çarpımının bu eşiği aşması durumunda ortaya çıkan enerji dönüşümü (), dışarı fışkıran kıvılcım ve ışıma () olarak açığa çıkar. Formülasyon kökün sert temas ve yüksek hızla anlık ateş üretme dinamiğini modeller.