قوم
ق - و - م
KÖK- 660 geçiş
- 597 ayet
- 138 sîga
- 13 sözlük
Hayvanların ön ayaklarına denir. Kavm ise ağacın gövdesi demektir. Kıyam etmek, kalkmak veya ayakta durmak anlamındadır. Kayyim ayakta durandır. Mecazi olarak sağlam, bozulmamış veya bozulamayacak anlamındadır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hayvanların ön ayaklarına denir. Kavm ise ağacın gövdesi demektir. Kıyam etmek, kalkmak veya ayakta durmak anlamındadır. Kayyim ayakta durandır. Mecazi olarak sağlam, bozulmamış veya bozulamayacak anlamındadır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.185 harfالقاف والميم و"وأيء" معهما
ق و م، و ق م، و م ق، م و ق، م أ ق، ق م أ مستعملات قوم: القَوْمُ: الرجال دون النساء، قال الله جل وعز: "لا يسخر قَوْمٌ من قوم، عسى أن يكونوا خيراً منهم، ولا نساء من نساء عسى أن يكن خيراً منهن"، وقال زهير:
وما أدري، وسوف أخال أدري أقومٌ آل حصن أم نـسـاء?!
وقومُ كل رجل: شيعته وعشيرته.
والقَوْمَةُ: ما بين الركعتين من القيام. قال أبو الدقيش: أصلي الغداة قومتين، والمغرب ثلاث
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.477 harfالقَوْمُ: الرجال دون النساء، لا واحد له من لفظه. قال زهير:
وما أدري وسَوف إخالُ أدريأقَوْمٌ آلُ حِصْـنٍ أم نـسـاءُ
وقال تعالى: "لا يسخر قومٌ من قومٍ" ثم قال سبحانه: "ولا نساءٌ من نساءٍ". وربَّما دخل النساء فيه على سبيل التبَع، لأن قوم كلِّ نبيّ رجالٌ ونساء. وجمع القَوْمِ أقوامٌ، وجمع الجمع أقاوِمُ. قال أبو صخر:
فإن يَعْذِرِ القلبُ العَشِيَّةُ في الصِبافُؤادَكَ لا يَعْذِرْكَ فـيه الأقـاوِمُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok14.928 harfباب القاف والميم
قوم ، قمي ، قمأ ، وقم ، ومق ، موق ، مأق ، مقا .
قوم : قال الليث : القوم : الرِّجال دون النساء .
ومنه قول الله : ( ءَامَنُواْ لاَ يَسْخَرْ قَوْمٌ مِّن ( ، أي : رجالٌ من رجال ، ) مِّنْهُمْ وَلاَ نِسَآءٌ مِّن ) ( الحجرات : 11 ) يدلُّ عليه قولُ زهير :
وما أدري ولستُ إخالُ أدرِي
أقومٌ آلُ حِصْنٍ أم نِسَاءُ
قال : وقومُ كلِّ رجلٍ شيعتُه وعشيرته .
وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس ، أنّه
باب القاف والميم قوم ، قمي ، قمأ ، وقم ، ومق ، موق ، مأق ، مقا . قوم : قال الليث : القوم : الرِّجال دون النساء . ومنه قول الله : ( ءَامَنُواْ لاَ يَسْخَرْ قَوْمٌ مِّن ( ، أي : رجالٌ من رجال ، ) مِّنْهُمْ وَلاَ نِسَآءٌ مِّن ) ( الحجرات : 11 ) يدلُّ عليه قولُ زهير : وما أدري ولستُ إخالُ أدرِي أقومٌ آلُ حِصْنٍ أم نِسَاءُ قال : وقومُ كلِّ رجلٍ شيعتُه وعشيرته . وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس ، أنّه قال : النَّفَر والقَومُ والرَهْط ، هؤلاء معناهم الجَمع ، لا واحدَ لهم من لفظهم ، للرِّجال دون النساء . وقال الليث : القَوْمة : ما بين الرَّكعتين مِن القيام . قال : وقال أبو الدُّقَيش : ( أُصَلِّي الغداة قَوْمَتَين ، والمغربَ ثلاث قومات ) . وكذلك قال في الصلاة . وقال الليث : القامة : مقدارٌ كهيئة رجُل ، يُبنَى على شَفير البئر ، يوضع عليه عُودُ البَكرة : والجميع القِيَم . وكلُّ شيءٍ كذلك فوق سطحٍ ونحوه فهو قامة . قلت : الذي قاله الليث في تفسير القامة غير صحيح . والقامة عند العرب : البَكْرة التي يُسْتَقى بها الماء من البئر . وأقرأني الإياديُّ عن شمر لأبي عُبيدٍ عن أبي زيد أنه قال : النَّعامة الخشبة المعترضة على زُرنُوقَيِ البئر ، ثم تُعلَّق القامة ، وهي البكرة ، من النَّعامة ، وجميعها قِيَم . وأخبرني غير واحدٍ عن أبي الهيثم ، أنه قال : القامة : جماعة الناس . والقامة أيضاً : قامة الرجل . وقال الأصمعي : فلانٌ حسن القامة والقِمَّة والقُومِيَّة بمعنًى واحد . وأنشد : فتَمَّ من قَوامها قُوميُّ وقال الليث : يقال فلان ذو قُوميَّةٍ على مالِه وأمرِه . وتقول : هذا الأمر لا قُوميّة له ، أي : لا قِوَامَ له . أبو عبيد عن أبي عبيدة : هو قِوام أهل بيته وقِيَام أهل بيته ، من قول الله جلَّ وعزَّ : ( جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَاماً ) ( النساء : 5 ) . وقال الزجاج : قُرئت : ( جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَاماً ( و ( قِيَماً ) . قال : ويقال : هذا قِوام الأمر ومِلاكُه . المعنى : التي جعلها الله لكم قِياماً تُقِيمُكم فتَقومون بها قِياماً . ومَن قرأ : ( قِيَماً ) فهو راجعٌ إلى هذا . والمعنى : جعَلَها الله قَيِّمةَ الأشياء ، فيها تَقُومُ أمورُكم . وقال الفراء في قوله تعالى : ( وَلاَ تُؤْتُواْ السُّفَهَآءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِى جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَاماً ) ( النساء : 5 ) يعني التي بها تقومون قياماً وقِواماً . قال : وقرأها نافع المَدَنيّ : ( قِيَماً ) والمعنى واحد . والله أعلم . الليث : قمتُ قياماً . والمَقام : موضع القَدمين . وأقمتُ بالمكان مُقاماً وإقامةً . والمَقام والمُقامة : الموضع الذي تقيم به . ورجالٌ قيام ونساءٌ قُيّمٌ ، وقائمات أعرف . ودنانيرُ قُوَّم وقُيَّم . ودينارٌ قائم : إذا كان مثقالاً سواءً لا يرجَح ، وهو عند الصَّيارِفة ناقصٌ حتى يرجَحَ بشيء فيسمَّى مَيَّالاً . والعَيْن القائمة : أن يذهب بَصَرُها والحَدَقةُ صحيحة . قال : وإذا أصاب البَرْدُ شجراً أو نبْتاً فأهلَك بعضاً وبقيَ بعضٌ ، قيل : منها : هامد ومنها قائم . ونحو ذلك كذلك . قال : وقائم السيف مَقبِضُه وما سِوَى ذلك فهو قائمة نحو قائمة الخِوان والسَريرِ الدَّابة . ويقال : قام قائم الظَهيرة ، وذلك إذا قامت الشمس وكاد الظلّ يَعقِل : وإذا لم يُطِق الإنسان شيئاً قيل : ما قام به . وقيّم القومِ : الذي يقوِّمهم ويَسُوسُ أمرَهم . وفي الحديث : ( ما أفلح قومٌ قيِّمتُهم امرأة ) . وفي الحديث : ( قل آمنتُ بالله ثم استقِمْ ) فسِّر على وجهين : قيل : هو الاستقامة على الطاعة ، وقيل : هو ترك الشِّرك . قال الأسود بن هِلال في قوله تعالى : ( قَالُواْ رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ ) ( فصلت : 30 ) : لم يُشرِكوا به شيئاً . وقال قتادة : استقاموا على طاعة الله تعالى . وقال كعب بن زهير : فهم ضربوكم حين جُرتم عن الهُدَى بأسيافكم حتى استقمتُم على القِيَمْ قالوا : القِيَم : الاستقامة . ديناً قِيماً : مستقيماً . ويقال : رُمْح قَوِيم ، وقَوامٌ قَوِيم ، أي : مستقيم . وفي حديث حكيم بن حزام : ( بايعتُ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ألاّ أخِرَّ إلا قائماً ) . قال أبو عبيد : معناه : بايعتُ أن لا أمُوتَ إلاَّ ثابتاً على الإسلام . وكلُّ من ثبتَ على شيءٍ وتمسّك به فهو قائم عليه . قال الله جل وعزّ : ( لَيْسُواْ سَوَآءً مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَآئِمَةٌ يَتْلُونَ ءَايَاتِ اللَّهِ ) ( آل عمران : 113 ) ، إنما هو من المواظبة على الدِّين والقيام به . وقال جل وعزّ : ( لاَّ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلاَّ مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَآئِمًا ) ( آل عمران : 75 ) . قال مجاهد : مواظباً . ومنه قيل في الكلام للخليفة : هو القائم بالأمر . وكذلك فلانٌ قائم بكذا وكذا ، إذا كان حافظاً له مستمسكاً به . قال أبو عبيد : وفي الحديث أنّه لما قال له : ( أبايُعك ألاَّ أخِرَّ إلاّ قائماً ) ، قال له النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أمَّا مِن قِبَلِنا فلستَ تَخِرّ إلاّ قائماً ) ، أي : لسنا ندعوك ولا نبايُعك إلاَّ قائماً ، أي : على الحق . وروي عن الفراء قال : القائم : المستمسك بدينه . ثم ذكر هذا الحديث . وقال في قول الله : ( أُمَّةٌ قَآئِمَةٌ ( ، أي : مستمسكة بدينها . وقول الله جل وعزّ : ( ديناً قيماً ) . قال أبو إسحاق : القيِّم ، هو المستقيم ؛ وقرئت : ( قِيَمًا ) ( الأنعام : 161 ) . والقِيَم مصدر كالصِّغَر والكبر ، إلا أنه لم يُقَل قِوَم مثل قوله : ( لاَ يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلاً ) ( الكهف : 108 ) ، لأنَّ قِيَماً من قولك : قام قِيَماً ، وقام كان في الأصل قَوَمَ أو قَوُمَ فصار قام ، فاعتلّ قِيَم . فأَمَّا حِوَل فهو على أنه جارِ على غير فِعْل . وقال الله جلَّ وعزَّ : ( الزَّكَواةَ وَذَلِكَ دِينُ ) ( البينة : 5 ) . قال أبو العباس والمبرِّد : ها هنا مضمَر ، أراد ذلك دِين المِلَّة القيّمة ، فهو نعت مضمَرٍ محذوف . وقال الفراء : هذا ممَّا أضيف إلى نفسه ، لاختلاف لفظيه . قلتُ : والقول ما قالا . ثعلب عن ابن الأعرابيِّ أنه قال : القَيّوم والقَيّام والمدبِّر واحد . وقال أبو إسحاق : القيّوم والقَيّام في صفة الله : القائمُ بتدبيرِ أمر خلقِه في إنشائهم ورِزقهم وعِلمِه بأمكنتهم . قال الله : ( وَمَا مِن دَآبَّةٍ فِي الاَرْضِ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّهَا وَمُسْتَوْدَعَهَا ) ( هود : 6 ) . وقال الفراء : صُورة القَيُّوم مِن الفِعل الفَيْعول ، وصورة القَيَّام الفَيْعال ، وهما جميعاً مَدْح . قال : وأهل الحجاز أكثر شيءٍ قَوْلاً للفَيْعال مِن ذوات الثلاثة ، مِثل الصَّوَّاغ ، يقولون الصَّيّاغ . وقال مجاهد : القَيّوم : القائم على كلِّ شيء . وقال قتادة : القيُّوم : القائم على خَلْقه بآجالهم وأعمالهم وأرزاقهم . وقال الكلبيّ : القيّوم الذي لا بَدىءَ له . وقال أبو عبيدة : القَيّوم القائم على الأشياء . وقال الفرَّاء في القيِّم : هو من الفعل فَعِيل ، أصله قَوِيم ، وكذلك سَيِّدٌ سَوِيد ، وجَيِّدٌ جَوِيد ، بوزن ظريف وكريم ، وكان يلزمهم أن يجعلوا الواوَ ألفاً لانفتاح ما قَبلَها ثم يُسقِطوها لسكونها وسكون التي بعدها . فلما فَعَلوا ذلك صارت سَيْد على وزن فَعْل ، فزادوا ياءً على الياءَ ليكمل بناءَ الْحَرْف . وقال سيبويه : قَيِّم وزنُه فَيْعل ، وأصله قَيْوِم ، فلما اجتمعت الواو والياء والسابق ساكنٌ أبدَلوا مِن الواو ياءً وأَدْغَموا فيها الياء التي قَبلَها فصارتا ياء مشدَّدة . كذلك قال في سيِّد وجيِّد وميِّت وهيّن وليِّن . قال الفراء ليس في أبنية العرب فَيْعِل ، والحَيُّ كان في الأصل حَيْوٌ ، فلمَّا اجتمعت الياء والواو والسابق ساكن جُعِلتا ياءً مشدَّدة . وقال الليث : القيامة : يومُ البَعْث ، يومَ يقوم فيه الخَلْقُ بين يَدَي الحيِّ القيوم قال : والقِوام مِن العَيْش : ما يُقيمُك : وقوام الجِسم : تَمامُه وقوام كلِّ شيءٍ ما استقام به . وقال العجاج : رأسَ قِوام الدِّين وابنُ رأْسِ ويقال : ما زلتُ أقاوِم فلاناً في هذا الأمر ، أي : أنازلُه . والقِيمة : ثمن الشّيء بالتّقويم . يقال : تَقاوَموه فيما بينهم . وإذا انقادَ الشيءُ واستمرّت طريقته فقد استقامَ لوجهه . وفي حديث ابن عباس : ( إذا استقَمْتَ بنَقْدٍ فبعتَ بنقد فلا بأسَ به . وإذا استقمتَ بنقد فبعتَ بنَسيئةٍ فلا خير فيه ) . قال أبو عبيد : قوله : إذا استَقَمْت يعني قوّمت . وهذا كلامُ أهلِ مَكّة ، يقولون : استقمتُ المتاعَ ، أي : قوّمتُه . ومَعْنى الحديث أنْ يَدفع الرجل إلى الرجل الثَّوبَ فيقوِّمه ثلاثين ، ثم يقولُ له : بِعْه ، فما زاد عليها فلك . فإن باعه بأكثر من ثلاثين بالنقد فهو جائز ، ويأخذ ما زاد على الثلاثين ؛ وإن باعه بالنَّسيئة بأكثر مما يبيعه بالنَّقد فالبَيع مردود لا يجوز . قال أبو عبيد : وهذا عند من يقول بالرأي لا يجوز ؛ لأنَّها إجازة مجهولة وهي عندنا معلومة جائزة ؛ لأنَّه إذا وَقَّت له وقتاً فما كان وراء ذلك من قليلٍ أو كثير فالوقتُ يأتي عليه . وأخبرني محمد بن إسحاق عن المخزوميّ قال : قال سفيان بن عُيينة بعدما رَوَى هذا الحديث : يستقيمه بعشرة نَقْداً فيبيعه بخمسة عشر نَسيئة ، فيقول : أعطى صاحبَ الثوب مِن عندي عَشرَة فتكون الخمسةَ عشر لي ، فهذا الذي كُرِهَ . أبو زيد الأنصاري : أقمت الشيء وقوّمته فقام ، بمعنى استقام . قال : والاستقامة : اعتدال الشيء واستواؤه . واستقام فلانٌ بفلانٍ ، أي : مدَحَه وأثنَى عليه . أبو زيد الأنصاري في ( نوادره ) : يقال : قامَ بي ظَهْرِي ، أي : أوجَعَني ؛ وقامت بي عَينايَ ؛ وكلُّ ما أوجَعَكَ مِن جَسَدك فقد قام بك . قال : ويقال : كم قامت ناقتُك ؟ أي : كم بَلَغتْ وقد قامت الأمَةُ مائةَ دينار ، أي : بلغَ قيمتها مائةَ دينار . وقال غيره : قامت لفلانٍ دابّتُه : إِذا كَلَّت أو عيّتْ فلمْ تَسِر وقامت السُّوقُ : إذا نَفَقَتْ . ونامَت : إذا كَسَدَتْ . وقام ميزان النهار : إذا انتَصَف . وقام قائم الظَهيرة . وقال الراجز : وقامَ مِيزانُ النهارِ فاعتدَلْ أبو عبيدٍ عن الكسائي في باب أمراض الغنم : أخَذها قُوامٌ ، وهو داء يأْخذها في قوائمها تقوّم منه . وقال غيره : فلانٌ أقوَمُ كلاماً مِن فلانٍ ، أي : أعدَلُ كلاماً . ومَقامات الناس : مَجالسهم . ويقال للجماعة يَجْتمعون في مجلسٍ مَقامة ، ومنه قول لبيد : ومَقامةٍ غُلْب الرِّقاب كأَنّهمْ جِنٌّ لَدَى بابِ الحَصِيرِ قِيامُ ويقال : أقمتُ بالمكان مُقاماً وإقامَة ، فإذا أَضفْتَ حذفْتَ الهاء كقول الله جل وعز : ( وَإِقَامَ الصَّلواة وَإِيتَآءَ الزَّكَواةِ ) ( الأنبياء : 73 ) . قمي : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : القُمَى : الدُّخول . وفي الحديث : ( كان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يَقْمو إلى منزل عائشة كثيراً ) ، أي : يَدخل . قال : والقُمَى : السِّمَن ، يقال : ما أحْسَنَ قَمْوَ هذه الإبل . قال : والقُمَى : تنظيف الدار مِن الكِبا . ورَوَى سَلَمة عن الفراء قال : القامِيّة من النساء : الذّليلةُ في نفْسها . قمأ : قال أبو زيد في كتاب ( الهمز ) : قمَأَتِ الماشية قُمُوءاً وَقُمُوءة . وتقول : قَمُؤتْ قَماءة ، وذلك إذا سَمِنَتْ . وتقول : قَمُؤ الرجل قَماءةً : إِذا صَغُر . وقال الليث : رجل قَمِيءٌ وامرأة قَميئَة ، وقد قَمُؤَ الرجل قَماءةً فهو قَمِيء : قصير ذليل . قال : والصاغر : القَمِيء ، يُصغَّر بذلك وإن لم يكن قصيراً . وقمأت الماشية تَقمَأُ فهي قامِئة : إذا امتلأت سَمِناً . وأنشد الباهليّ : وحُرْدٍ طارَ باطلُها نَسِيلاً وأحدَثَ قَمْؤُها شَعَراً قِصار قال : ويقال : قَمَأت الماشيةُ بمكان كذا وكذا حتَّى سَمِنت . وقال الليث : أقمَيْتُ الرجلَ : إذا ذَلّلْتَه . قال : القَمْأَة : المكان الذي تَطْلُع عليه الشمس وجمعها القِماء . وقال غيره : هي المقمأة والقُمؤة ، وهي المقنأة والمقْنؤة . وقال ابن السكيت : قال أبو عمرو : المقنأة والمقْنؤة : المكان الذي لا تطلع عليه الشمس . قال : وقال غير أبي عمرو : مَقْناةٌ بغير هَمْز . أبو عبيد عن الأصمعي : يُقامِيني الشيءُ وما يقانيني ، أي : ما يوافِقُني ومنهم من يهمزه يقامِئني . قال : وتقمَّأتُ المكانَ تَقَمُّؤاً ، أي : وافَقَيي فأقمتُ به . وقال ابن مقبِل : لقد قضيتُ فلا تستهزئا سَفَهاً مما تَقَمأْتُه مِنْ لذَّةٍ وَطَرِي وقال أبو زيد : هذا زمانٌ تَقْمأُ فيه الإبل ، أي : يحسُن وبَرُها وتَسمَن . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أقْمَى الرجُل : إذا سَمِنَ بعدَ هُزال . وقمَى : إذا لَزم . البيتَ فِراراً من الفِتَن . وأقْمَن عَدُوَّه : إذا أذَلَّه . قلت : والهمز جائز في جميعها . موق ( مأق ) : قال الليث : المُوقان : ضَرْبٌ مِن الخِفاف ويُجمع على الأمواق . قال : والمُئُوقُ : حُمْق في غَباوة . والنعت مائق ومائقة والفِعل ماقَ يَموق مُئُوقاً ودُؤوقاً ، وكذلك استَماقَ . أبو عبيد عن الكسائيّ هو مائقٌ دائق ، وقد ماقَ ودَاقَ يَموقُ ويَدُوق مَوَاقَةً ودَوَاقة ومُؤُوقاً ودُؤوقاً . وقال أبو زيد : ماقَ الطعامُ وانحَمَق : إذا رَخُصَ . وأخبرني المنذريّ عن أَبي الهيثم أنّه قال في حرف العين الذي يلي الأنف خمس لغات ، يقال : مُؤْق ومَأْق مهموزان ويُجمعان أَمآقاً ، وقد يُترَك همزُهما فيقال : مُوق وماق ويُجمعان أَمواقاً بالواو إلاَّ في لغة مَن قَلَب فقال آماق ، ويقال : مُوقٍ على مُفْعِل في وزن مُؤْتٍ ويُجْمع هذا مآقي . وأَنشد لحسّان : ما بال عينك لا تنام كأنّما كُحلتْ مَآقِيها بكُحْل الإثمِد قال : ويقال : هذا ماقِي العَيْن ، على مِثال قاضي البَلَد ، ويُهمز هذا فيقال : مَأْقي ، وليس لها نظيرٌ في كلام العرب فيما قال نصيرٌ النحوي ، لأنَّ ألف كل فاعل من بنات الأربعة مِثل داعٍ وقاضٍ ورامٍ وعالٍ لا تهمز ، وحُكي الهمز في مأْقٍ خاصة . وروى سَلَمة عن الفراء في باب مَفعل : ما كان من ذوات الواو والياء من دَعوتُ وقضيت فالمفعَل فيه مفتوح اسماً كان أو مصدراً ، إلاَّ المأقى من العين ، فإن العربَ كسَرَتْ هذا الحرفَ . قال : ورُوِي عن بعضهم أنَّه قال في مأْوى الإبل مَأْوى ، فهذان نادران لا يُقاس عليهما . وقال اللحياني : القَلْب في مَأْق في لغة من يقول : مَأْق ومَؤق أَمْق العَيْن والجميع آماق ، وهي في الأصل أمْآق فقُلِبَت . فلمَّا وَحَّدُوا قالوا أَمْق لأنهم وَجدوه في الجمع كذلك . قال : ومن قال ماقي جمعَه مَوَاقي . وأنشد أبو الحَسن : كأَنَّ اصْطِفافَ الماقتِينِ بطَرْفها نَثِيرُ جُمانٍ أَخطأَ السِّلْك نَاظمُه وقال الآخر فيمن جمَعه مَواقي : فظلَّ خليلي مستكِيناً كأنَّه قَذًى في مَوَاقي مُقْلَتيه يُقلْقِل وقال الليث : المَأق مهموز : ما يعتَرِي الصّبِيَّ بعد البكاء . يقال : مَئِقَ فلانٌ مَأَقاً ، وقَدِم فلانٌ فامْتَأَقْنا إليه ، وهو شِبْه التَّباكي إليه لطُول الغِيبة . وقال ابن السكيت : المَأَق : شِدَّةُ البُكاء . وقالت أمُّ تأبّط شرّاً تُؤَبِّنُه : ما أَبتُّه مَئِقاً ، أي : باكياً . وأنشد : عَوْلَةُ ثَكْلَى وَلْوَلَتْ بَعْدَ المَأَق وقال الليث : مُوق العينُ : مُؤخرها . وماقُها : مُقدِمُها . رواه عن أبي الدُّقيش . قال : ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه ( كانَ يَكْتَحِلُ مِن قِبل مُوقه مرَّة ومِن قِبل ماقِه مَرَّة ) يعني مُقْدِم العين ومؤَخِّرَها . قُلتُ : وأهلُ اللُّغَة مُجْمِعُون على أنَّ المُوق والماق : حرفُ العين مما يَلِي الأنف ، وأنَّ الذي يلي الصُّدْغ يقال له اللَّحاظ . والحديث الذي استشهدَ به اللَّيث غير معروف . وقال الليث : المُؤْق من الأرض والجميع الأمآق ، وهي النَّواحي الغامضة من أطرافها . وقال رؤبة : تَفْضِي إلى نازِحَة الأمْآق وقول الشاعر : لعَمْري لئن عينٌ من الدمع أنزحتْ مقاها لقد كانت سريعاً جموحُها أراد بالمقَى جمع مأقي العين فقلبه . وقال غيره : المَأَقة : الأنفة وشدّة الغضب . وقد أَمْأَق الرجل إمآقاً : إذا دخل في المأَقة ، كما يقال اكْأَبَ . والإمْآق نَكث العهدِ من الأنَفة . وفي كتاب رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لبعض الوفود واليمانيِّين : ( ما لمْ تُضْمِروا الإماق ، وتأكلوا الرّباق ) ، ترْكُ الهمز مِن الإماق لِيُوازِن به الرّباق . يقول : لكم الوفاء بما كتبتُ لكم ما لم تأتوا بالمأَقة فتغدِروا وتقطعوا رِباق العَهد الذي في رِقابكم . وقال الأصمعيّ : يقال : امتأَق غَضبُه امتِآقاً : إذا اشتدَّ . أبو عبيدٍ عن الأمويّ : من أمثالهم في سُوء الاتِّفاق والمعاشَرَة : ( أنْتَ تَئِقٌ ، وأَنا مَئِق ، فمتى نتّفق ) . قال الأمويّ : النئِق : السَّرِيع إلى الشر ، والمئِق : السَّريعُ البكاء . ويقال للممْتَلِىء من الغضب . قال : وقال الأصمعيّ : في التئق والمئق نحوه . قال أبو بكر : قولُهم فلانٌ مائق فيه ثلاثة أقاويل . قال قومٌ : المائق : السِّيء الخُلُق مِن قولهم : أنت تئق وأنا مئق ، أي : أنت ممتلىء غضباً وأنا سيِّء الْخُلْق فلا نتَّفق . وقيل : المائق : الأحمق ليس له معنًى غيره . وقال قومٌ : المائق : السريع البكاء القليل الحَزم والثبات ، من قولهم : ما أباتَتْه أمُّه مَئِقاً ، أي : ما أَباتَتْهُ باكياً . ومق : قال الليث : يقال : وَمِقْتُ فلاناً أمقُه وأنا وامِقٌ ، وهو مومُوق ، وأنا لك ذو مِقَة ، وبك ذو ثِقَة . أبو عبيد عن أبي عمرو : في باب فَعِل يَفعِل ، ومِق يَمِق ، ووَثِق يثِق . والتَّومُّق : التودّد . مقا : ابن السكيت يقال : مقَا الطَّسْتَ يَمقُوها : إذا جَلاهَا ، ويَمقيها ، ومَقَوْتُ أَسنَاني ومقيتُها . وقم : أبو عبيد عن الكسائيّ : المَوْقومُ والموْكُوم : الشديد الحُزْن ، وقد وقمَه لأمر ووَكَمَه . قال : وقال الأصمعيّ : المَوْقوم : المردود عن حاجته أشدَّ الرَّد . وقد وقمتُه وَقْماً . وأنشد : أَجازَ منّا جائزٌ لَم يُوقَمِ ويقال : قِمْه عن حاجته ، أي : رُدَّه . وقيل في قول الأعشى : بَناها من الشَّتويِّ رامٍ يُعِدُّها لقَتل الهوادي داجِنٌ بالتوقُّم إنّ معناه : أنّه معتاد للتولُّج في قترته . وقال ابن السكيت : يقال : إنَّك لتَوقَّمُني بالكلام ، أي : تركبني وتتوثَّب عليّ . قال : وسمعتُ أعرابيّاً يقول : التوقُّم : التهدُّد والزَّجر . وقال أبو زيد : الوِقام : الحَبْل . والوقام : السّيْف . والوِقام : العَصا . والوِقام : السَوْط وحَرّة واقم معروفة .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.194 harf(باب القاف والواو وما يثلثهما)
(قوي) القاف والواو والياء أصلانِ متباينان، يدلُّ أحدُهما على شِدَّة وخِلافِ ضَعْف، والآخَر على خلافِ هذا وعلى قِلّة خَيْر.
فالأوَّل القُوّة، والقوِيّ: خلاف الضّعيف. وأصل ذلك من القُوَى، وهي جَمْعُ قوةٍ من قُوَى الحبل. والمُقْوِي: الذي أصحابُه وإبلُه أقوياء. والمُقْوِي: الذي يُقْوِي وَتَرَه، إذا لم يُجِدْ إغارتَه فتراكبَتْ قُواه. ورجلٌ شديد القُوى، أي شديدُ أسْرِ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR6.467 harf- يقال: قام يقوم قياما، فهو قائم، وجمعه: قيام، وأقامه غيره. وأقام بالمكان إقامة، والقيام على أضرب: قيام بالشخص؛ إما بتسخير أو اختيار، وقيام للشيء هو المراعاة للشيء والحفظ له، وقيام هو على العزم على الشيء، فمن القيام بالتسخير قوله تعالى: ﴿منها قائم وحصيد﴾ [هود/100]، وقوله: ﴿ما قطعتم من لينة أو تركتموها قائمة على أصولها﴾ [الحشر/5]، ومن القيام الذي هو بالاختيار قوله تعالى: {أم من هو قانت آناء الليل
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.794 harfق و م
رأيت أقواماً وأقاويم.
وقام قومة واحدة وقيل لأبي الدّقيش: كم تصلّي الغداة فقال: اصلي الغداة قومتين والمغرب ثلاث قومات.
وبه قوام: يقوم كثيراً من خلفة به.
وفلان يقام به وقيم بفلان وأقامه من مكانه وأقاموا بالدار.
وأقاموا عنها: ظعنوا.
وهذا مقام الساقي وهذا مقام الحيّ ومقامتهم ودار مقامتهم.
وقوم العود وأقامه فقام واستقام وتقوّم.
ومحٌ قويمٌ.
وقوّم المتاع
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR26.678 harfالقيامُ: نقيض الجلوس، قام يَقُومُ قَوْماً وقِياماً وقَوْمة وقامةً، والقَوْمةُ المرة الواحدة. قال ابن الأَعرابي: قال عبد لرجل أَراد أن يشتريه: لا تشترني فإني إذا جعت أَبغضت قَوْماً، وإذا شبِعت أَحببت نَوْماً، أي أَبغضت قياماً من موضعي؛ قال:
قد صُمْتُ رَبِّي، فَتَقَبَّلْ صامتي،
وقُمْتُ لَيْلي، فتقَبَّل قامَتي
أَدْعُوك يا ربِّ من النارِ التي
أَعْدَدْتَ للكُفَّارِ في القِيامةِ
وقال بعضهم: إنما أَراد
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR2.155 harf* ق و م * * القَوْمُ * الرجال دون النساء لا واحدا له من لفظه قال زهير وما أدري ولست إخال أدري أقوم آل حصن أم نساء وقال الله تعالى ﴿لا يسخر قوم من قوم﴾ ثم قال ﴿ولا نساء من نساء﴾ وربما دخل النساء فيه على سبيل التبع لأن قوم كل نبي رجال ونساء وجمع القوم * أقْوامٌ * وجمع الجمع * أَقاوِمُ * و * أقائِمُ * و * القَوْمُ * يذكر ويؤنث لان أسماء الجموع التي لا واحد لها من لفظها إذا كان للآدميين يذكر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR26.336 harf| | ( *!القَوْمُ : الجَمَاعَةُ من الرِّجَالِ والنِّساءِ | مَعًا ) ؛ لأن قَومَ كلِّ رَجُل شِيعَتُه وعَشِيرَتُه ، | ( أَوِ الرِّجَالُ خَاصَّةً ) دُونَ النِّسَاءِ لا واحِدَ | له من لَفْظِهِ ، قال الجَوْهَرِيُّ : ومنهُ قَولُه | تَعَالَى : ! 2 < لا يسخر *!قوم من قوم > 2 ! ، ثم | قال : ! 2 < ولا نساء من نساء > 2 ! أي : فَلَو | كَانَت النِّساءُ مِنَ القَوْمِ لم يَقُلْ : ولا نِساءٌ | من نِسَاءٍ ، وقال
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR13.519 harfقَامَ
1 قَامَ ذ He stood still (Ksh and Bd in ii. 19) in his place. (Ksh.) ― -b2- قَامَتِ الدَّابَّةُ The beast stopped (S, K, TA) from journeying, (TA,) from fatigue, or being jaded; (S, TA;) i. q. انقطعت. (A.) And قَامَتْ عَلَيْهِ الدَّابَّةُ His beast, being jaded, stopped with him, and moved not from its place. (Mgh.) ― -b3- قَامَ He, or it, stood up, or erect; syn. اِنْتَصَبَ. (K.) And
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR6.098 harfقَامَ
قَامَ ( w ) U ( n. ac. قَوْم [ 1 ] , قَوْمَة [ 1t ] ,
قَامَة
قَامَة [ 1tA ] , قِيَام [ 23I ] ),
a. Rose; stood, stood up; was upright; was set up, erected.
b. Stopped, stood still; was motionless, immovable; was frozen ( water ).
c. Rose again; resuscitated; revived.
d. Was worth, amounted to, stood at, cost.
e. Was animated, brisk ( market ).
f. Triumphed, prevailed ( truth
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR98.183 harfقوم
قَامَ - يَقُوْمُ - قَوَام - قَوَاماً - قَائِم - قِيَام - أَقْوَم - قَيِّم - قَيِّمَة - قَوَّام - قَوَّامُوْن - قَيُّوْم - قِيَامَة - مَقَام - أَقَامَ - يُقِيْمُ - مُقِيْم - إِقَام
قَوَّمَ - يُقَوِّمُ - تَقْوِيْم
اسْتَقَامَ - يَسْتَقِيْمُ - مُسْتَقِيْم
قَامَ - يَقُوْمُ + كائن: ينهض وينتصب متجهاً لهدف، بشكل مباشر ومتعامد عليه: ينهض، من
Sîgalar(138)
Mücavir kökler415 mücavir (859 toplam)
- صلو
52 ortak ayet · Namaz
- صرط
33 ortak ayet · Yol
- يوم
104 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- زكو
27 ortak ayet · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
- هدي
66 ortak ayet · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
- نوح
22 ortak ayet · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
- فسق
21 ortak ayet · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
- أله
242 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- أتي
83 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- قول
186 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- ظلم
57 ortak ayet · Zalimler
- خزي
12 ortak ayet · Hizy (hı, ze) : Dikenli çalı demektir
Geçtiği ayetler(597)
Bu kök 597 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.
… ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا …
KıyametSonra sizler; birbirinizi öldüren, aranızdan bir takımını yurtlarından süren, onlara karşı günah ve düşmanlıkla birleşen, onları (yurtlarından) çıkarmak haram kılınmışken esir olarak geldiklerinde fidyeleşmeye kalkan kimselersiniz. Yoksa kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkar mı ediyorsunuz? Sizden böyle yapanın cezası; dünya hayatında rezil olmaktan başka birşey değildir. Kıyamet gününde ise onlar, azabın en şiddetlisine uğratılırlar. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.
… لَا يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ
KıyametYahudiler: Hristiyanlar hiç bir şeye sahip değildir, dedi. Hristiyanlar da yahudiler hiç bir şeye sahip değildir, dedi. Halbuki hepsi de kitabı okuyorlar. Bilmeyen kimseler de onların dedikleri gibi dedi. İhtilafa düşer oldukları şeyde kıyamet günü Allah aralarında hükmünü verecektir.
… فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
KıyametAllah’ın indirdiği kitabtan birşey gizleyip de, onu az bir pahaya satanlar; işte onlar karınlarına ateşten başka bir şey yemezler. Kıyamet günü Allah onlarla konuşmaz. Onları temize de çıkarmaz. Ve onlar için acıklı bir azab vardır.
زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ
KıyametKüfredenlere dünya hayatı pek süslendi. Ve onlar, iman edenlerden kimiyle eğleniyorlar. Halbuki takvaya erenler kıyamet gününde onların üstündedirler. Allah, dilediğine hesabsız rızık verir.
… وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ …
KıyametHani Allah demişti ki: Ey İsa; seni öldürecek olan Benim. Seni kendime yükseltip kaldıracak, sen, kafirlerin içinden tertemiz çıkaracak ve sana tabi olanları, kıyamet gününe kadar küfredenlerden üstün tutacak da Benim Sonra dönüşünüz yalnız Banadır. Ayrılığa düştüğünüz konularda aranızda Ben hükmedeceğim.
… الْآخِرَةِ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
KıyametAllah’ın ahdini ve kendi yeminlerini az bir paraya değişenlerin, ahirette hiç bir payı yoktur. Allah, kıyamet günü onlarla konuşmaz, onlara bakmaz, onları temize çıkarmaz. Ve onlar için elim bir azab vardır.
وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
KıyametBir peygamber için emanete hıyanet, olur şey değildir. Kim böyle hainlik ederse; kıyamet günü hainlik ettiği şey ile gelir. Sonra herkese kazandığı ödenir. Ve onlara zulmedilmez.
… هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ
KıyametAllah’ın fazl-ı kereminden verdiği şeylerde cimrilik edenler; bunun kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar. Bilakis bu, onlar için şerlidir. Cimrilik ettikleri şey; kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah’ındır. Ve Allah, işlediğiniz şeylerden haberdardır.
كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ …
KıyametHer nefis, ölümü tadacaktır. Kıyamet günü ecirleriniz size eksiksiz verilecektir. O vakit, kim ateşten uzaklaştırılır, cennete sokulursa; artık o, kurtulmuştur. Zaten dünya hayatı, aldatıcı geçimlikten başka bir şey değildir.
رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ
KıyametRabbımız; bize peygamberlerinin va’d ettiklerini ver ve kıyamet günü rezil etme bizi. Sen, sözünden asla dönmezsin.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قوم |
| Yapı | Üçlü (ecvef-vâvî) |
| Özel Durum | İlletli (orta harfi vâv) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نصب, ثبت, عزم |
| Zıt Kök | قعد |
| Çekirdek Özet 1 | Dikey doğruluş, yere basarak kendi ekseninde dengeli ve müstakil biçimde ayakta durma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi iradeye ve adalete dayalı nizamı ikame etme, sürekli gözetim ve istikamet üzere bulunma |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sistemin kendi ayakları üzerinde çökmeden durabilmesini sağlayan kurucu nizam ve toplumsal dinamizm |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel duruş veya etnik topluluk (kavim) olarak daraltılıp, kurucu istikamet, süreklilik ve nizamı ayakta tutma (ikame) işlevinin göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قو | Toplanma, yoğunlaşma, bükülmezlik, içsel güç ve varlığını sürdürme direnci; قوت (bedeni ayakta tutan rızık), قوس (gerilerek güç toplayan yay), قوي (sağlam ve sarsılmaz olma) köklerinde olduğu gibi biriken direnç ve mevcudiyet | م | Çekirdekteki içsel direnç ve güç, mim harfinin kattığı toplanma, süreklilik, kuşatıcılık ve derinlik boyutuyla birleşerek varlığın dikey eksende kaim olmasına, kendi dengesini kurup nizam teşkil etmesine ve bir toplum veya yapının ortak bir eksen etrafında toplanmasına dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Bir merkez etrafında toplanma, yoğunlaşma, sınırları belirginleşerek odak noktası olma |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Yere sağlamca tutunma, sabitleme, dikey bağlantı kurarak yukarı yönlü bağ oluşturma |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Bir araya gelen kütle, süreklilik, topluluk hali ve kapsayıcı nizam |
| قوم | Merkeze toplanıp yere çakılan bir direk gibi dikey eksende birleşerek yükselme | Bir odağa bağlanarak yere sağlam basma, dikey doğrultuda kendi dengesini sağlayarak çökmekten kurtulma ve çokluğun bu istikamette bir nizam oluşturması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İnsanın veya bir nesnenin yere dayanarak dikey biçimde doğrulması, çökmüşlükten veya yatay halden dik konuma geçmesi; çadır direğinin dikilmesi, kuyunun başına dikilen ağaç direkler ve devenin ayağa kalkması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ meşhur beytinde kelimeyi topluluğu sırtlayan, sorumluluk alan dirayetli erkekler zümresi anlamında kullanmıştır: وما أدري وسوف إخال أدري / أقوم آل حصن أم نساء |
| Erken Arapça kullanım | Kuyunun ağzına makaranın ağacını yerleştirmek üzere dikilen iki direk veya taş duvara kâme denmesi; bir şeyin değerini belirleme, bir işi bizzat üstlenme ve bir yerde sürekli ikamet etme |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinin genelinde ortak olan قوم kökü, dikey doğruluş, ayakta durma, uyanma, canlanma ve mevcudiyetini koruma çekirdek semantiğine dayanır. Akatçada kâmu / qummu biçiminde ayakta durmak, kalkmak ve mevcudiyetini sürdürmek manasında kullanılır. İbranicede qūm (קtext{וּ}ם) kökü kalkmak, ayağa dikilmek, bir hükmü veya ahdi yerine getirip geçerli kılmak (ikame etmek) anlamlarını taşır. Süryanicede qām (ܩܡ) benzer şekilde uykudan veya ölümden uyanmak, doğrulmak ve sağlam durmak fiilidir. Güney Sami (Eski Güney Arapça ve Ge'ez) kollarında da k-w-m kökü hem şahsın dikelmesi hem de bir görevi yerine getirmesi, bir işi ayakta tutması bağlamında mevcuttur. Arapçada bu kök yalnızca fiziksel dikilmeyi değil; bir hakkı yerine getirmeyi, bir sistemi veya kurumu işler vaziyette tutmayı (ikame), nesnelerin iç dengesini ve gerçek değerini (kıymet) ve ortak bir davayı omuzlayan faal cemiyeti (kavim) kapsayacak geniş bir semantik olgunluğa ulaşmıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dikey doğrulma ve ayakta durma | Fiziksel dikilişten kurumsal sürekliliğe, bir nizamı icra etmeye ve toplumsal sorumluluğu yüklenmeye doğru gelişen semantik seyir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ortak Kuzeybatı ve Doğu Sami mirası | Akatça kâmu, İbranice qūm, Süryanice qām biçimleriyle dikey doğruluş, varoluş ve ahdin yürürlüğe konması | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman | Çad ve Kuşitik dillerinde yer yer dikilme ve kalkma eylemleriyle örtüşen fonetik izler bulunmakla birlikte sistematik soydaşlık zayıftır | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قوم | Anlamlı | Ayakta durmak, doğrulmak | Dikey konuma gelmek, bir işi omuzlamak, nizamı kurmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| قمو | Anlamlı | Aşağılamak, boyun eğdirmek | Birini hor görmek, küçültmek, başını eğdirmek | Hedef kökün dikey yükselişinin aksine baş eğdirmeyi ifade eder; Kur'an'da geçmez |
| وقم | Anlamlı | Bastırmak, kahretmek | Karşı tarafı susturmak, boyun eğdirip hareketini engellemek | Baskı altına alma anlamı; Kur'an'da geçmez |
| ومق | Anlamlı | Sevmek, muhabbet beslemek | İçten ve derin bir bağlılıkla sevgi duymak | Kalbi bağlanma; Kur'an'da geçmez |
| مقو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş bağımsız bir kök olarak kaydedilmemiştir | Mühmel kombinasyon; Kur'an'da geçmez |
| موق | Anlamlı | Ahmaklık, göz pınarı | Aklın zayıflığı veya gözün iç pınarı | Ayakta durmanın zıddı olan zihni düşüklük; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قوم | Merkez | Dikey doğruluş ve nizam | Kendi ekseninde dengeli durma, işi omuzlama ve süreklilik | Yere basarak dikey nizamı kurma |
| نصب | Komşu | Dikilme ve yorulma | Bir hedefe dikilme veya bir nesneyi saplayarak dik duruma getirme | Dışarıdan bir müdahaleyle dikilme ve bu esnada çekilen meşakkat vurgulanır |
| ثبت | Komşu | Sabit kalma | Bir noktada kımıldamadan yerinde durma | Dikey yükselişten ziyade yerinden oynamama ve sebat esastır |
| عزم | Komşu | Kararlılık | Zihni ve iradi olarak bir işe kilitlenme | Eylemin bedeni veya kurumsal duruşundan çok zihni yönelişini içerir |
| قعد | Zıt | Oturma ve pasiflik | Hareketi bırakıp yere çökmek, yükümlülükten kaçınmak | Eylemsizlik, durağanlık ve sorumluluk alanını terk etme halidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قوم | Ayakta durmak, doğrultmak, nizam kurmak | Dikey doğruluş, mevcudiyet, adaleti icra etme, sorumlu topluluk | Kesin |
| Latince | Stare, consistere, constituere | Ayakta durmak, tesis etmek | Fiziksel duruşu ve bir kurumu ayağa kaldırıp kurmayı karşılar; dini-ahlaki gözetim nüansı dışarıda kalır | Güçlü |
| İngilizce | Stand, establish, uphold, community | Ayakta durmak, kurmak, sürdürmek | İkame ve kıyam anlamlarını farklı kelimelerle karşılar; kökün içsel bütünlüğünü tek kelimede toplayamaz | Güçlü |
| Almanca | Stehen, aufrichten, einsetzen | Durmak, dikeltmek, tayin etmek | Dikey duruş ve inşa eylemini iyi verir; kavim ve kıyamet kavramlarındaki ontolojik süreklilik eksik kalır | Güçlü |
| Fransızca | Se dresser, établir, maintenir | Doğrulmak, kurmak, ayakta tutmak | Nizamın ve hukukun yürütülmesi bağlamını karşılar; kökün ilahi gözetim boyutunu tam kapsamaz | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَوْم | Ortak sorumluluk taşıyan topluluk | Bir peygambere muhatap olan veya ortak bir davayı/ameliyeyi üstlenen cemiyet (A'râf 7:93, Nûh 71:2) |
| أَقَامَ / يُقِيمُ | Şartlarına ve ruhuna uygun icra etmek (ikame) | Namazı bütün rükünleriyle, süreklilik ve istikamet üzere hayata geçirmek (Bakara 2:43, Rûm 30:31) |
| الْقِيَامَة | Büyük diriliş ve ilahi adalet divanına dikiliş | Bütün varlığın hesap için kabirlerinden kalkıp Allah'ın huzurunda durması (Bakara 2:85, Kıyâme 75:6) |
| مُسْتَقِيم | Bükülmez, doğru ve hedefe ulaştıran yol | Eğriliği olmayan, sapmadan hedefe götüren ilahi cadde (Fâtihâ 1:6, Bakara 2:142) |
| قَوَّام / قَيِّم | Gözeten, kollayan, yöneten, sağlam | Varlıkların nizamını sağlayan, işleri ayakta tutan otorite ve dosdoğru din (Nisâ 4:34, Tevbe 9:36) |
| قَامَ (fiziksel/iradi) | Ayağa kalkmak, gece ibadetine durmak | Oturma halinden ibadete veya eyleme geçiş, adaletle şahitlik etmek (Müzzemmil 73:20, Mâide 5:8) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah'ın Kayyûm sıfatı ve Kıyamet | Varlığın zatıyla mı yoksa Allah'ın ayakta tutmasıyla mı kaim olduğu ve haşr esnasında bedenlerin kıyamı | Varlığı varlıkta tutan yegane ontolojik dayanak ve ebedi diriliş |
| Fıkıh | Namazda kıyam rüknü ve ikame | Namazın sıhhati için ayakta durmanın farziyeti, hadlerin ve şeriat hükümlerinin ikamesi | Şekli ve hukuki bir yükümlülüğün eksiksiz yerine getirilmesi |
| Tefsir | İstikamet, kayyim din ve kavim kavramı | Müstakim yolun sınırları, dinin niçin kayyim olduğu ve kavim lafzının kadınları da kapsayıp kapsamadığı | İtikadi ve ahlaki doğruluk ile toplumsal dayanışma dengesi |
| Hadis | Gece namazı (kıyamü'l-leyl) ve nizam | Gece ibadetine kalkmanın fazileti, adalet üzere kaim olan adil yöneticinin vasıfları | İbadette sebat ve toplumsal emaneti ayakta tutma şuuru |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve kulluk | Kayyûmiyet ve İkame | Varlığın devamını sağlama ve kulluk nizamını diri tutma | Allah'ın evreni ayakta tutması karşısında kulun dini hayatı ikame etmesi | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | İstikamet ve Kıvam | Bilgide tutarlılık ve ölçülülük | Teori ve uygulamanın eğrilikten uzak, sağlam bir mantıksal sütun üzerine oturması | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve otorite | Adaleti İkame | Hukukun üstünlüğünü ve meşru düzeni koruma | Otoritenin şahıslara değil, adalet ve hakkaniyet sütununa dayanarak ayakta kalması | Kesin |
| İktisadi | Değer ve mal yönetimi | Kıymet ve Kıvam | Kaynakların israftan ve darlıktan korunup değerini bulması | Malın toplumun ayakta kalma vesilesi (kıyâm) kılınarak korunması | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Denge durumu (Statik ve Dinamik Denge) | Bir cismin veya sistemin yerçekimine veya dış kuvvetlere direnerek dengede durması; vektörel kuvvetlerin toplamının sıfır olması hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal meşruiyet ve toplumsal nizam | Bir toplumun dağılmadan, anomiye düşmeden ortak normlar ve hukuki kurumlar vasıtasıyla fonksiyonlarını sürdürebilmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün "kavim" kelimesine hapsedilerek salt kan bağına dayalı etnik bir ırk gibi anlaşılması veya "ikame"nin yalnızca namazın yatıp kalkma hareketine indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir davayı omuzlayan her türlü bilinçli toplumsal yapı; namazın, adaletin, şahitliğin ve ilahi ölçülerin bireysel ve toplumsal hayatta dimdik ayakta tutulması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Toplumsal ayetlerin kabileci/ırkçı bir dille yorumlanması ve ibadetlerin toplumsal nizamı inşa eden diriltici ve adil boyutunun kaybolarak şekilciliğe mahkum edilmesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem ontolojisini (Allah'ın el-Hayy ve el-Kayyûm oluşu), hem ahlakını (istikamet), hem ibadetini (ikametü's-salât), hem de toplumsal muhataplığını (kavim) tek bir dikey doğruluk ve nizam ekseninde birleştiren anahtar bir köktür. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin muhatap kitleleriyle olan tebliğ mücadelelerinde, namaz ve zekatın emredildiği teşri ayetlerinde, adalet ve şahitliğin emredildiği hukuk ayetlerinde ve ahiretteki dirilişi anlatan sahnelerde. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinin sadece kalbi ve pasif bir inanç olduğu zannını çürütür; inancın ancak adaleti, ahlakı ve ibadeti hayatta "ikame ederek" (ayakta tutarak) var olabileceğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYere sağlam basarak dikey konuma gelmek, çökmüşlükten veya yataylıktan kurtulup dik bir direk gibi kendi ekseninde dengede durmak.
- Soyut anlamİlahi veya ahlaki bir nizamı sarsılmadan, eğilip bükülmeden hayata hakim kılmak, sürekli gözetim ve mesuliyet şuuruyla varlığını korumak.
- Sistematik karşılıkBir yapının iç dengesini bularak çöküşe karşı direnç göstermesi, adalet ve istikamet üzere fonksiyonlarını icra eden dinamik bir düzen tesis etmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sistemin veya toplumun ayakta kalma ve dik durma durumunu (kıyam/istikamet) temsil eder. sisteme dikey duruş ve nizam sağlayan kurucu eylemleri (namazın ikamesi, adaletin tesisi, ortak bilinç), ise sistemi çöküşe, eğrilmeye ve atalete sürükleyen bozucu faktörleri simgeler. Sistemin kaim olabilmesi, zaman içindeki kurucu girdilerin bozucu kuvvetleri aşarak dengenin süreklilik kazanmasına bağlıdır. Türevin sıfırdan büyük veya eşit kalması, sistemin çökmeden, bilfiil istikamet üzere ayakta durduğunu matematiksel olarak ifade eder.