نصب
ن - ص - ب
KÖK- 32 geçiş
- 29 ayet
- 15 sîga
- 13 sözlük
Dikili taş demektir. Çardak devri toplulukları toplantı yerlerine taş dikerler ve bu taşa da nasb derlerdi.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Dikili taş demektir. Çardak devri toplulukları toplantı yerlerine taş dikerler ve bu taşa da nasb derlerdi.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.882 harfباب الصاد والنون والباء معهما
ن ص ب، ص ب ن، ن ب ص، ص ن ب مستعملات
نصب:
النَّصَبُ: الإِعياء والتَّعَبُ، والفِعلُ: نَصِبَ يَنْصَبُ.
وأَنْصَبَني هذا الأمرُ، وأمر ناصِبٌ أي مُنْصِبٌ ومنه: كِليني لِهَمٍّ يا أمَيْمَةُ ناصِبِ وكذلك خانِق في موضع مخنُوقٍ، وكاسٍ في موضع مُكْتَسٍ.
والنَّصْبُ ضِدُ الرَّفع في الاعِراب.
والنَّصْبُ: الشَرُّ والبَلاءُ، قال ابن أبي خازم: تعنّاكَ نَصْبٌ من أُمَيمةَ مُنصِبُ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.492 harfالنَصب: مصدر نَصَبْتُ الشيء، إذا أقمته. وصفيحٌ مُنَصَّب، أي نُصِبَ بعضُه على بعض. ونَصَّبَتِ الخيلُ آذانَها، شدِّد للكثرة والمبالغة. ونَصَبْتُ لفلانٍ نَصْباً، إذا عاديته. وناصَبْتُهُ الحربَ مُناصَبَةً. ونَصَبَ القومُ: ساروا يومهم، وهو سيرٌ لَيِّنٌ. والمَنْصِبُ: الأصل، وكذلك النِصاب. والنِصابُ من المال: القَدَر الذي تجِبْ فيه الزكاة إذا بلغَه، نحو مائتي درهم، وخمسٍ من الإبل. ونِصابُ السكين: مقبضه.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR4.502 harfص ن ب
صبن ، صنب ، نصب ، نبص ، بصن .
بصن : قريةٌ تُعْمَل فيها السُّتُورُ البَصَنِيَّة ، وليست بعربيّة .
صبن : اللّحيانيّ عن الأصمعيّ : صَبَنْتَ بالصاد عنّا الهديّةَ تَصِبْنَ صَبْناً .
قال : وقال رجُل من بني سعْد بن زيد : صَبَنْتَ تَصْبِن صَبْناً ، وكذلك كلُّ معروفٍ إذا صرفتَه إلى غيرِه . وكذلك كَبَنْتَ وَخَضَنْتَ وزنبت .
وقال الأصمعيّ : تأويلُ هذه الحروف : صَرْفُ الهديّة أو المعروف عن جيرانك
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.942 harf(باب النون والصاد وما يثلثهما)
(نصع) النون والصاد والعين أصلٌ يدلُّ على خلوصٍ ولينٍ في الشَّيء. منه النَّاصع: الحَسَن اللَّون الشَّديد* البَياض. والنِّصْع: ضربٌ من الثِّياب شديد البَيَاض. ونَصَع الحقُّ: وضَح.
ومن بابِ السُّهولة واللِّين، وهو القياس الذي ذكرناه، أنْصَعَت النَّاقةُ للفَحل: أقرَّتْ له. ويقال: قَبَحَ اللهُ أُمَّاً نَصَعَتْ [به([1])]، أي ولدَتْه، حكاه ابنُ السِّكِّيت. والمَنَاصِع:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.417 harf- نصب الشيء: وضعه وضعا ناتئا كنصب الرمح، والبناء والحجر، والنصيب: الحجارة تنصب على الشيء، وجمعه: نصائب ونصب، وكان للعرب حجارة تعبدها وتذبح عليها. قال تعالى: ﴿كأنهم إلى نصب يوفضون﴾ [المعارج/43]، قال: ﴿وما ذبح على النصب﴾ [المائدة/3] وقد يقال في جمعه: أنصاب، قال: ﴿والأنصاب والأزلام﴾ [المائدة/90] والنصب والنصب: التعب، وقرئ: ﴿بنصب وعذاب﴾ [ص/41] و (نصب) (وهي قراءة يعقوب. الإتحاف ص 372) وذلك مثل: بخل
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.219 harfن ص ب
تنصّبت حوله يوماً تراقبه صحرٌ سماحيج في أحشائها قبب وثغر منصّب ومتنصّب.
وتيس أنصب القرنين وعنز نصباء.
وناقة نصباء: منتصبة الصدر.
ونصب حول الحوض نصائب وهي حجارة تجعل عضائد له.
وصفيح منصّب.
ونصّبت الحمر آذانها.
وتقول للطاهي: انتصب أي أنصب قدرك.
وكانوا يعبدون الأنصاب وهي حجارة تنصب تصبّ عليها دماء الذبائح وتعبد الواحد: نُصُبٌ.
ونَصَبَ نصباً: غنًى غناء أرقّ من
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR12.713 harfالنَّصَبُ: الإِعْياءُ من العَناءِ. والفعلُ نَصِبَ الرجلُ، بالكسر،نَصَباً: أَعْيا وتَعِبَ؛ وأَنْصَبه هو، وأَنْصَبَني هذا الأَمْرُ.وهَمٌّ ناصِبٌ مُنْصِبٌ: ذو نَصَبٍ، مثل تامِرٍ ولابِنٍ، وهو فاعلٌ بمعنى مفعول، لأَنه يُنْصَبُ فيه ويُتْعَبُ. وفي الحديث: فاطمةُ بَضْعَةٌ مِنِّي، يُنْصِـبُني ما أَنْصَبَها أَي يُتْعِـبُني ما أَتْعَبَها.
والنَّصَبُ: التَّعَبُ؛ قال النابغة:
كِليني لـهَمٍّ، يا أُمَيْمَةَ،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR738 harf* ن ص ب * * نَصَبَ * الشيء أقامه وبابه ضرب و * المَنْصِبُ * بوزن المجلس الأصل وكذا * النِّصَابُ * بالكسر و * نَصِبَ * تعب وبابه طرب وهَمٌّ * نَاصِبٌ * أي ذو نصب كرجل تامر ولابن وقيل هو فاعل بمعنى مفعول فيه لأنه ينصب فيه ويتعب كليل نائم أي يُنام فيه ويوم عاصف أي تعصف فيه الريح و * النَّصْبُ * بوزن الضرب ما نُصِب فَعُبِد من دون الله وكذا * النَّصْبُ * بوزن القُفْل وقد تضم صاده أيضا والجمع *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR13.163 harfنصب، كفرح: أعيا، وتعب. وأنصبه هو، وأنصبني هذا الأمر. وهم ناصب: منصب، وهو الصحيح، فهو فاعل بمعنى مفعل، كمكان باقل بمعنى مقبل. قال ابن بري. وقيل: ناصب بمعنى المنصوب وقيل بمعنى: ذو نصب، مثل: تامر ولابن، وهو فاعل بمعى مفعول؛ لأنه ينصب فيه ويتعب. وفي الحديث: فاطمة بضعة مني، ينصبني ما أنصبها ، أي: يتعبني ما أتعبها. والنصب: التعب، وقيل، المشقة؛ قال النابغة:
كليني لهم يا أميبة ناصب أي: ذي
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR18.248 harfنَصَبَ
1 نَصَبَ ذ , aor. نَصُبَ , inf. n. نَصْبٌ; (S, K;) and ↓ نصّب; (K;) He set up, put up, set upright, erected, a thing: (S:) he elevated, raised, reared, a thing. (K.) ― -b2- He set up, a stone as a sign, or mark. (Msb.) ― -b3- نَصَبَ رَأْسَهُ He raised his head. (TA.) ― -b4- نَصِبَ, aor. نَصَبَ , inf. n. نَصَبٌ, He (a goat) had erect ears. (S: the inf. n. only mentioned.) ― -b5- نَصَبْتُ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.993 harfنَصَبَ
نَصَبَ U ( n. ac. نَصْب 1 ),
a. Set up, erected, reared; hoisted ( flag ), pitched ( tent ); appointed.
b. حَوْل , Stood round.
c. [ La ], Was hostile to; declared ( war ) against.
d. Hastened, pressed on with ( a journey ).
e. Wearied, wore out.
f. I ( n. ac. نَصْب 1 ), Tormented.
g. U , Wrote or pronounced with fatha; put in the accusative ( noun ), in the subjunctive ( verb
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR40.023 harfنصب
نَصَبَ - يَنْصِبُ - نُصُب - أَنْصَاب
نَصَبَ - يَنْصِبُ + كائن + شيئاً: يبنيه ويشيده حتى يرتفع عالياً شاهقاً
نُصُب: اسم فعل بمعنى مفعول من " نَصَبَ - يَنْصِبُ ": ما يُنْصَب: الشيء أو البناء العالي الشاهق المميز: ما بُنِيَ ليكون علماً أو بناء عالياً: مثلاً للدلالة أو التقديس أو كنصب تذكاري
أَنْصَاب: جمع " نُصُبٌ ": وهي اصطلاحاً:
Mücavir kökler48 mücavir (198 toplam)
- خمص
2 ortak ayet · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
- زلم
2 ortak ayet · Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir
- نيل
2 ortak ayet · Erişirler
- حرث
2 ortak ayet · Hars ekin demektir
- فرض
2 ortak ayet · Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer…
- أتي
8 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- مسس
3 ortak ayet · Ona dokundu
- سرع
2 ortak ayet · Çabuk
- سبل
4 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
- كتب
5 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- ترك
2 ortak ayet · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
- كون
11 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
Geçtiği ayetler(29)
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ
NasipKendilerine Kitab’tan bir pay verilmiş olanları görmedin mi ki; aralarında hüküm vermen için Allah’ın kitabına çağırılıyorlar da, sonra onlardan bir zümre arkasını çeviriyor. Onlar, temelli yüz çevirenlerdendir.
لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا
NasipAna-babanın ve yakınların bıraktıklarında erkeklere bir pay vardır. Ana-babanın ve yakınların bıraktıklarında kadınlara da bir pay vardır. Bunlar; az veya çok farz kılındığı şekilde bir paydır.
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ
NasipBakmazmısın şu kendilerine kitabdan bir pay verilmiş olanlara? Kendileri sapıklığı satın aldıkları gibi sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar.
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا
NasipKendilerine kitab verilmiş olanların puta ve tağut’a inanıp, küfredenlere: Bunlar mü’minlerden daha doğru yoldadırlar, dediklerini görmedin mi?
لَعَنَهُ اللَّهُ وَقَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا
NasipAllah; ona la’net etsin. O dedi ki: Celal’in hakkı için, kullarından muayyen bir pay alacağım.
وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ …
NasipOnlar; Allah için, O’nun yarattığı ekin ve davarlardan bir pay ayırdılar ve kendi zanlarına göre; bu, Allah’ındır, bu da koştuğumuz ortaklarımızındır, dediler. Ortaklarına ait olanlar Allah’a ulaşamaz dı da, Allah’a ait olanlar ortaklarına giderdi. Ne kötüdür hükmedegeldikleri şeyler.
وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ
NasipKendilerine verdiğimiz rızıktan, bilmediklerine pay ayırırlar. Allah’a andolsun ki; uydurup durduğunuz şeylerden muhakkak sorguya çekileceksiniz.
وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ
NasipAteşin içinde birbirleriyle tartışırlarken güçsüzler, büyüklük taslayanlara derler ki: Doğrusu biz, size uymuştuk. Şimdi ateşin bir parçasını olsun bizden savabilir misiniz?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نصب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | رفع, ثبت, قسم, جهد |
| Zıt Kök | وضع |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi dikmek, dikine ayağa kaldırmak, hizalamak ve açıkça görünür kılmak |
| Çekirdek Özet 2 | Belirginleştirilmiş sınır, ayrılmış hak/pay (nasip), fiziksel ve zihinsel dik duruşun getirdiği meşakkat ve ibadet gayreti |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın veya amelin dikili bir işaret gibi sabitlenmesi, hukukî payların tayini ve hedef doğrultusunda kesintisiz cehd |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca yorulmak veya dikili put taşları ile daraltarak nasip kelimesindeki aktif pay alma ve belirlenmiş hak boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نص | Bir şeyi açığa çıkarmak, yükseltmek, sınırını belirginleştirmek ve son noktasına kadar vardırmak; نصت (dikkatle odaklanmak), نصح (arılığı ortaya çıkarmak), نصر (yardımla ayağa kaldırmak), نصف (ortadan belirgin paya ayırmak), نصو (alından tutup çekmek) köklerinde olduğu gibi belirgin kılma ve sınır tayini | ب | Temas, mekana sabitleme ve nesneleştirme imgesi katarak açığa çıkıp yükselen şeyi fiziksel olarak dikine yere çakmak, ayakta tutmak veya pay olarak sınırlayıp tahsis etmek anlamını oluşturur |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Dikey doğrultuda filizlenme, topraktan yukarıya doğru yükselen canlı hareket ve süreklilik payı taşır. |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Belirli bir doğrultuda hedefe kilitlenme, dikey bir hat boyunca toparlanıp daralma ve sımsıkı tutunma payı ekler. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Yere oturma, bir mekanda sabitlenme, zeminle temas kurarak yerleşme işlevini yükler. |
| نصب | Filizin dikey yükselişinin bir hedefe kilitlenip zemine çakılarak sabitlenmesi | Bir nesnenin diklemesine doğrultulup zemine sabitlenmesi, sınır işareti veya pay olarak dikilip açıkça tayin edilmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Mızrağın, taşın veya çadır direğinin dikine yere saplanması; su havuzunun kenarlarına dikilen taşlar (nasâib); devenin göğsünü dikleştirmesi ve boynuzları dik duran teke |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî’nin uykusuzluk ve kederi dikey dikilip duran bir ağırlığa benzettiği kullanım: كِليني لـهَمٍّ، يا أُمَيْمَةُ، ناصِبِ |
| Erken Arapça kullanım | Çöl yolcularının yön bulmak veya kabile sınırını belirlemek için diktiği taşlar (alâmet); putperestlerin kurban kanı akıtmak üzere diktiği taş anıtlar (nüsub/ensâb) ve develerin yürüyüş temposunu dik tutan ezgili şarkı türü (nasb) |
Kaynak Lisânü’l-ʿArab, Kitâbü’l-ʿAyn ve Mekâyîsü’l-Luğa.
Sami etimolojik katman
Arapça نصب kökü, Kuzeybatı Sami ve Güney Sami dillerinde son derece tutarlı bir semantik kökene sahiptir. İbranicede נצב (n-ṣ-b) kökü durmak, ayağa kalkmak, dikilmek, tayin edilmek anlamlarına gelir; masoretik metinde maṣṣēḇâ (מַצֵּבָה) dikili taş veya kült anıtı demektir ve doğrudan Arapçadaki نصب ve نُصُب kelimeleriyle tam ses ve anlam denkliği gösterir. Aramice ve Süryanicede נצב / ܢܨܒ (n-ṣ-b) dikmek, fidan dikmek, inşa etmek, kurmak manasında yaygındır. Akadcada naṣābu biçimi doğrudan bulunmasa da dikey sabitleme ve dikme eylemleriyle ilişkili Sami morfolojik çekirdeğin izleri görülür. Kökün ortak Sami katmanındaki ana işlevi yatay duran bir nesnenin dikey pozisyona getirilerek zemine sabitlenmesi ve böylece bir sınır, işaret veya kült nesnesi olarak tayin edilmesidir. Arapçada bu dikey duruş iki yöne genişlemiştir: İlki dikilen nesnenin belirlediği pay, sınır ve zenginlik ölçüsü (nasip, nisap); ikincisi ise insanın sürekli dik ve teyakkuzda durmasının getirdiği bedensel zorlanma, yorgunluk ve meşakkattir (nasab).
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Payne Smith.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نص çekirdeğinden türeme dikey sabitleme | Açığa çıkarma ve yükseltme çekirdeğinin ب harfiyle zeminle birleştirilerek dikili taş, dikilme, yorgunluk ve pay kavramlarına evrilmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice נצב (n-ṣ-b), Süryanice ܢܨܒ (n-ṣ-b) | İbranicede dikilmek, dikili anıt taş; Süryanicede fidan dikmek ve inşa etmek anlamlarıyla tam kök ve anlam denkliği | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dikey sabitleme tabanı | Bazı Çadik ve Berberi dillerinde dik durma ve kazık çakma eylemleriyle morfolojik yakınlıklar öne sürülmüştür | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نصب | Anlamlı | Dikmek, sabitlemek, pay | Bir şeyi dikey doğrultup dikmek; sınır ve hisse belirlemek; meşakkat çekmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نبص | Anlamlı | Az ses çıkarmak, kıpırdamak | Hafifçe kımıldamak veya zayıf bir sesle konuşmak | Kur'an'da geçmez |
| صنب | Anlamlı | Sertleşmek, kokuşmak | Suyun uzun süre beklemesiyle kokması veya hardal ve sirkeden yapılan keskin katık | Kur'an'da geçmez |
| صبن | Anlamlı | Çevirmek, saklamak, alıkoymak | Kadehi veya hakkı birinden başkasına çevirip saklamak; hile ile gizlemek | Kur'an'da geçmez |
| بنص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| بصن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نصب | Merkez | Dikmek, pay vermek, yorulmak | Bir şeyi dikine sabitlemek, açık pay belirlemek ve sürekli gayretle ayakta kalmak | Dikey sabitleme, açıkça görünür kılınan pay ve çaba |
| رفع | Komşu | Yükseltmek | رفع aşağıdan yukarıya kaldırmayı anlatır; نصب ise kaldırılan şeyin yere dikilip sabitlenmesini vurgular | Yükseklik kazanma esastır, dikili kalma şartı içermez |
| ثبت | Komşu | Sabit kılmak | ثبت sarsılmamayı ve yerinde kalmayı ifade eder; نصب ise bu sebatın dikey dikilme formuyla olmasını içerir | Yön bağımsız kararlılık ve değişmezlik |
| قسم | Komşu | Paylaştırmak | قسم bir bütünü parçalara ayırma eylemidir; نصب ise ayrılan parçanın kişiye dikilip tahsis edilen kesin payıdır | Bölme işlemi ve dağıtım süreci |
| جهد | Komşu | Güç sarf etmek | جهد hedefe varmak için gücün sınırını zorlamaktır; نصب ise sürekli ayakta durmanın ve çalışmanın getirdiği yorgunluktur | Eforun şiddeti ve kastîliği öndedir |
| وضع | Zıt | Yere koymak, indirmek | وضع bir şeyi yere bırakmak, yatay kılmak veya düşürmektir; نصب ise yerden yukarı dikmektir | Dikmenin ve yükseltmenin doğrudan zıddı olan yere bırakma |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نصب | Dikmek, tayin edilen pay, meşakkat | Nesnenin dik durması, sınırın çizilmesi, tahsis ve yorgunluk alanlarını cemeder | Kesin |
| Latince | Erigere, statuere, portio | Dikmek, ayağa kaldırmak, hisse | Erigere dikleştirmeyi, statuere kurmayı, portio ise ayrılmış nasibi karşılar; yorgunluk boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Erect, set up, allot, fatigue | Dikmek, kurmak, pay etmek, tükeniş | Erect dikme eylemini, allot hak olarak tayin edilen nasibi, fatigue ise amelden doğan yorgunluğu kısmi karşılar | Güçlü |
| Almanca | Aufrichten, Anteil, Ermüdung | Dikmek, pay/hisse, yorulma | Aufrichten dikine kaldırmayı, Anteil nasibi verir; tek kelimede bütün anlam alanları birleşmez | Güçlü |
| Fransızca | Ériger, portion, lassitude | Dikmek, hisse, yorgunluk/bitkinlik | Ériger dikey kurmayı, portion takdir edilen hisseyi temsil eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short ve Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَصِيبٌ / نَصِيبًا | Ayrılmış hak, takdir edilen pay, dünyalık veya ahiret hissesi | Miras hukuku, kazançların karşılığı ve vahiyden alınan hisse bağlamı (Bakara 2:202, Nisâ 4:32, Âl-i İmrân 3:23) |
| نُصُبٌ / أَنْصَابٌ | Üzerine kurban kesilen veya ibadet edilen dikili put taşları | Cahiliye şirk ritüelleri, haram kılınan kurbanlar ve putperest anıtlar bağlamı (Mâide 5:3, Mâide 5:90, Meâric 70:43) |
| نَصَبٌ / نَصَبًا | Bedensel yorgunluk, yıpranma, yolculuk meşakkati | İnsanın fiziki tükenişi ve cennette bu tükenişin bulunmayışı bağlamı (Kehf 18:62, Tevbe 9:120, Fâtır 35:35) |
| نُصِبَتْ | Dağların yeryüzüne sarsılmaz biçimde dikilmesi | Yaratılış delilleri ve kevnî ayetler bağlamı (Gâşiye 88:19) |
| فَانْصَبْ | Bir ameli bitirince diğerine dikilmek, kesintisiz gayrete koyulmak | Peygamberî davet, ibadette sebat ve meşakkatli cehd bağlamı (İnşirâh 94:7) |
| نَاصِبَةٌ | Ahirette faydasız amel sebebiyle boş yere yorulup tükenen | İnkarcıların dünyadaki çabalarının hüsranla sonuçlanması bağlamı (Gâşiye 88:3) |
| نُصْبٍ | Şeytanın dokundurduğu ızdırap ve elem | Hz. Eyyûb'un maruz kaldığı ağır hastalık ve meşakkat bağlamı (Sâd 38:41) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kesb, kader ve ecel tayini; kulun nasibi meselesi | Kulun amellerinin karşılığı olarak takdir edilen nasibin cebir mi yoksa kesb mi olduğu tartışması | İlahi takdir ile insani hak ediş arasındaki pay ilişkisi |
| Fıkıh | Zekât nisabı, feraiz hisseleri ve şirk kurbanları | Nisap miktarının malın aslı olarak belirlenmesi; mirasçıların tayin edilen payları ve dikili taşlara kesilen hayvanların haramlığı | Hukuken sınırları belirlenmiş asgari ölçü ve meşru hisse |
| Tefsir | İnşirâh suresindeki فَانْصَبْ emrinin tevili | Tebliğ, cihat veya namaz bittiğinde duaya veya yeni bir ibadete dikilme gayretinin sınırları | Kesintisiz kulluk çabası ve bir gayretten diğerine dikilme |
| Hadis | Ehl-i Beyt sevgisi ve amelde meşakkat kavramı | Amelin faziletinin meşakkati oranında olması ve Hz. Fâtıma'yı üzen şeyin Hz. Peygamber'i de yoracağı yönündeki rivayetler | Ruhi ve fiziki yük taşıma, yorgunluğa katlanma |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şirk ayrımı | Dikili taşlardan (ensâb) arınma | Kutsiyeti yalnızca Allah'a hasretme | Yere dikilen maddi anıtlara tapınmanın reddi ve amelde kesintisiz dikiliş (gayret) | Kesin |
| İlmi | İlimden pay alma ve yöntem | Vahiyden ve bilgiden nasip | Hakikatin belirli bir kısmını kavrama | Bilgi bütünü içinden bireyin istidat ve cehdiyle elde ettiği kavrayış hissesi | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve liyakat tayini | Hükümet veya idarede dikilen makam | Sınırları ve yetkisi belirlenmiş görev | İdarecinin veya hâkimin makama nasbedilmesi ve sınırlarının kanunla çizilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet, miras ve zekât | Nisap ve nasip dengesi | Hak dağıtımı ve taban sınır tayini | Zekât için alt sınırın (nisap) belirlenmesi ve her ferdin emekten doğan hissesinin güvenceye alınması | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dikey vektör ve normalize edilmiş eşik değeri (vektörel diklik ve kuantalanmış pay) | Geometride zemin düzlemine dik () çizilen normal doğrusu ve fizikte belirli bir eşik enerjisi (nisap) aşıldığında sistemin kuanta paketleri halinde pay alması yapısıyla örtüşür | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hak ediş kotası ve pozitif hukukta normun vazı | Toplumsal yapıda bireyin statüsünün kurumsal olarak dikilmesi (tayin/nasb) ve adalet teorilerinde her hak sahibine ayrılan kota/pay ile birebir eşbiçimlidir | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Nasip kelimesini çabasızca gökten inen tesadüfi bir şans veya kör talih olarak algılamak; kökün dikey dikilme ve çalışma yorgunluğunu göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Nasip, kökün amelde yorulma (nasab) ve dikilme (insıbâb) anlamlarıyla doğrudan bağlıdır; insanın ameli, cehdi ve tercihleri doğrultusunda tahsis edilmiş meşru haktır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kaderi pasif bir bekleyişe indirgemek, ekonomik ve hukuki hak arayışlarını kadercilik perdesiyle söndürmek ve İnşirâh suresindeki dinamik aksiyon emrini ıskalamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem ontolojik düzenini (dağların dikilmesi), hem sosyo-ekonomik adaletini (nasip ve miras hisseleri), hem de tevhidi tavrını (dikili put taşlarının reddi) tek bir fiziksel dikilme imgesi üzerinden kurduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Miras ve kadın haklarının düzenlendiği Nisâ suresi ayetlerinde, şirkin put kültlerinin tasfiye edildiği Mâide suresinde ve insanın varoluşsal gayretinin anlatıldığı İnşirâh suresinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Nasibin pasif bir piyango olmadığını, dikilen bir direk gibi sağlam ve belirlenmiş bir temele dayandığını göstererek tembelliği meşrulaştıran sahte nasip anlayışını düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir direğin, taşın veya nesnenin yatay durumdan çıkarılıp dikey doğrultuda zemine çakılması ve sabitlenmesi.
- Soyut anlamAmelin bir hedefe kilitlenerek kesintisiz sürdürülmesi, bu sürdürülüşün doğurduğu meşakkat ve bunun neticesinde hukuken veya kaderen ayrılmış belirli pay.
- Sistematik karşılıkBir sistemde taban eşiğinin (nisap) aşılmasıyla oluşan, dikey bir duruş ve gayret (nasab) sonucunda kesinleşen ayrık hak (nasip).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde dikey dikilişi ve doğrultulmuş yönelimi temsil eden nasb vektörüdür. sisteme aktarılan her bir ameli ve cehdi, amelin meşakkate ve sebatkar dik duruşa bağlılık katsayısını simgeler. Bunların toplamından doğan elde edilen payı (nasip), ise o sistemin varlık kazanması için aşılması gereken asgari eşik değerini (nisap) gösterir.