كون
ك - و - ن
KÖK- 1.358 geçiş
- 1.149 ayet
- 90 sîga
- 11 sözlük
Kevn, tepe demektir. Beynin karşılığıdır. Bunlara mukabil düz olan yere de “hevn” denir. “Kane” tepe manasından yararlanılarak “olmak” fiilini oluşturur. “Lem yekün” “olmadı” veya “yok” anlamınadır. “Kane” de “oldu” veya “...dır” anlamına gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kevn, tepe demektir. Beynin karşılığıdır. Bunlara mukabil düz olan yere de “hevn” denir. “Kane” tepe manasından yararlanılarak “olmak” fiilini oluşturur. “Lem yekün” “olmadı” veya “yok” anlamınadır. “Kane” de “oldu” veya “...dır” anlamına gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.888 harfالكاف والنون و"وايء" معهما
ك و ن، و ك ن، ن و ك، ك ن ي، ن ي ك، ك ي ن، ن ك أ، أ ن ك مستعملات كون: الكَوْنُ: الحدث يكون بين الناس، ويكون مصدراً من كان يكون كقولهم: نعوذ بالله من الحور بعد الكَوْن، أي: نعوذ بالله من رجوع بعد أن كان، ومن نقص بعد كون. والكينونة في مصدر كان أحسن. والكائنة أيضاً: الأمر الحادث.
والمكان: اشتقاقه من كان يكون، فلما كثرت صارت الميم كأنها أصلية فجمع على أمكنة، ويقال أيضاً:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.778 harf"كانَ" إذا جعلته عبارةً عمَّا مضى من الزمان احتاج إلى خبر، لأنَّه دلَّ على الزمان فقط. تقول: كان زيدٌ عالماً. وإذا جعلته عبارةً عن حدوث الشيء ووقوعه: استغنى عن الخبر، لأنَّه دلَّ على معنًى وزمانٍ. تقول: كانَ الأمرُ، وأنا أعرفه مذْ كانَ، أي مذْ خُلِقَ. قال الشاعر:
فِدًى لبَني ذُهْلٍ بن شَيْبانَ ناقَتيإذا كانَ يومٌ ذو كواكبَ أشْهَبُ
وقد تقع زائدة للتوكيد، كقولك: زيدٌ كانَ منطلقاً، ومعناه زيدٌ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.678 harfك ن ( و ا ي ء )
كنا ، كون ، كين ، كأن ، وكن ، أنك ، نكأ ، نكي ، نوك ، نيك ، أكن : ( مستعملة ) .
كنا : قال الليث : كنَى فُلانٌ عن الكلمَة المُستَفْحَشَةِ يَكني إذا تكلّمَ بغيرها مما
يُسْتَدلُّ به عليها ، نحو الرّفَثِ والغائِط ونحوه .
وفي الحديث ( مَنْ تَعَزَّى بِعَزَاءِ الجاهِليّة فَأَعِضُّوهُ بأيْرِ أبِيهِ ولا تَكْنُوا ) .
وقال أبو عبيد يُقالُ : كَنَيْت الرَّجُلَ ، وكَنَوْتُه : لُغتان . وأنشدني
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR346 harfك و ن
كانت الكائنة والكوائن.
وقال سويد: فلما التقينا وكان الجلاد أحبّوا الحياة فولّوا شلالا وأخبرني بالكائن عندك.
وكوّن الله العالم: أحدثه فتكوّن.
وتقول: أقفرت الديار كأن لم يكنها أحد أي لم يكن بها.
قال ذو الرمة: كأن لم يكنها الحيّ إذ أنت مرّةً بها ميت الأهواء مجتمع الشّمل وتقول: إذا سمعت بخيرٍ فكنه أو بمكان خير فاسكنه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR19.042 harfالكَوْنُ: الحَدَثُ، وقد كان كَوْناً وكَيْنُونة؛ عن اللحياني وكراع، والكَيْنونة في مصدر كانَ يكونُ أَحسنُ. قال الفراء: العرب تقول في ذوات الياء مما يشبه زِغْتُ وسِرْتُ: طِرْتُ طَيْرُورَة وحِدْتُ حَيْدُودَة فيما لا يحصى من هذا الضرب، فأَما ذوات الواو مثل قُلْتُ ورُضْتُ، فإِنهم لا يقولون ذلك، وقد أَتى عنهم في أَربعة أَحرف: منها الكَيْنُونة من كُنْتُ، والدَّيْمُومة من دُمْتُ، والهَيْعُوعةُ من
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.376 harf* ك و ن * * كَانَ * ناقصة وتحتاج إلى خبر وتامة بمعنى حدث ووقع ولا تحتاج إلى خبر تقول أنا أعرفه مذ كان أي مذ خلق وقد تقع زائدة للتأكيد كقولك كان زيدٌ منطلقا ومعناه زيد منطلق قال الله تعالى ﴿وكان الله غفورا رحيما﴾ وتقول كان * كَوْنَاً * و * كَيْنُونَةً * وقولهم لم يك أصله لم يكون التقى ساكنان فحذفت الواو فبقي لم يكن ثم حذفت النون تخفيفا لكثرة الاستعمال فإذا تحركت النون أثبتوها فقالوا لم يكن الرجل
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR15.740 harf: ( *!الكَوْنُ : الحَدَثُ *!كالكَيْنُونَةِ ) ، وقد *!كانَ *!كَوْناً *!وكَيْنُونَةً ؛ عن اللَّحْيانيِّ وكُراعٍ ؛ *!والكَيْنُونَةُ في مَصْدرِ كانَ *!يكونُ أَحْسَنُ .
وقالَ الفرَّاءُ : العَرَبُ تقولُ في ذواتِ الياءِ : طِرْتُ طَيْرُورَةً ، وحِدْتُ حَيْدُودَةً فيماَ لا يُحْصَى مِن هذا الضَّرْبِ ، فأَمَّا ذَوَات الواو فإنَّهم لا يقُولُونَ ذلكَ ، وقد أَتى عنهم في
أَرْبعةِ أَحْرف ؛ منها *!الكَيْنُونَةُ
: ( *!الكَوْنُ : الحَدَثُ *!كالكَيْنُونَةِ ) ، وقد *!كانَ *!كَوْناً *!وكَيْنُونَةً ؛ عن اللَّحْيانيِّ وكُراعٍ ؛ *!والكَيْنُونَةُ في مَصْدرِ كانَ *!يكونُ أَحْسَنُ . وقالَ الفرَّاءُ : العَرَبُ تقولُ في ذواتِ الياءِ : طِرْتُ طَيْرُورَةً ، وحِدْتُ حَيْدُودَةً فيماَ لا يُحْصَى مِن هذا الضَّرْبِ ، فأَمَّا ذَوَات الواو فإنَّهم لا يقُولُونَ ذلكَ ، وقد أَتى عنهم في
أَرْبعةِ أَحْرف ؛ منها *!الكَيْنُونَةُ مَن *!كُنْتُ ، والدَّيْمومَةُ مِن دُمْتُ ، والهَيْعُوعَةُ من الهُواعِ ، والسَّيْدُودَةُ مِن سُدْتُ ، *!وكانَ يَنْبَغي أَنْ *!يكونَ كَوْكُونَة ، ولكنَّها لمَّا قَلَّتْ في مَصادِرِ الواوِ وكَثُرَتْ في مَصادِرِ الياءِ أَلْحقُوها بالذي هو أَكْثَر مَجِيئاً منها ، إذا كانتِ الياءُ والواوُ مُتَقارِبي المَخْرج . قالَ : وكانَ الخَليلُ يقولُ *!كَيْنونَةَ فَيْعولَة هي في الأَصْلِ كَيْوَنُونة ، الْتَقَتْ منها ياءٌ وواوٌ ، الأُولى منهما ساكِنَةٌ فصيرتا ياءً مُشَدَّدَة مثْلَ ما قالوا الهَيِّنُ من هُنْتُ ، ثم خَفَّفُوها كَيْنُونَة كما قالوا هَيْنٌ لَيْنٌ . قالَ الفرَّاء : وقد ذُهِبَ مَذْهَباً إلاَّ أَنَّ القولَ عنْدِي هو الأَوَّل . ونَقَلَ المَناوِي في التَّوْقِيف : أَنَّ *!الكَوْنَ اسمٌ لمَا حَدَثَ دفْعَةً كانْقِلابِ الماءِ عن الهَواءِ ، لأنَّ الصُّورَةَ الكُلِّيةَ كانتْ للماءِ بالقوَّةِ فخرَجَتْ منها إلى الفِعْلِ ، فإذا كانَ على التَّدْريجِ فهو الحركَةُ ، وقيلَ : الكَوْنُ حُصُولُ الصُّورةِ في المادَّةِ بعْدَ أَنْ لم تكنْ فيها ؛ ذَكَرَه ابنُ الكَمالِ . وقالَ الرَّاغبُ : الكَوْنُ يَسْتَعْملُه بعضُهم في اسْتِحالَةِ جَوْهرٍ ما إلى ما هو أَشْرَف منه ، والفَسَاد في اسْتِحالَة جَوْهرٍ إلى ما هو دُرنَه ؛ والمُتَكلِّمون يَسْتَعْملُونَه في معْنى الإبْدَاعِ . قلْتُ : وهو عنْدَ أَهْلِ التَّحْقِيقِ عِبارَةٌ عن وُجودِ العالمِ مِن حيثُ
هو أنَّه حقٌّ وإن كانَ مُرادُنا الوُجُود المُطْلَق العامُّ عنْدَ أَهْلِ النَّظَرِ . ( *!والكائنَةُ : الحادِثَةُ ، والجَمْعُ *!الكَوائِنُ . ( *!وكَوَّنَهُ *!تَكْويناً : ( أَحْدَثَهُ ؛ وقيلَ : *!التّكْوِينُ إيجادُ شيءٍ مَسْبُوقٍ بمادَّةٍ . ( (و)*!كَوَّنَ ( اللّهُ الأَشْيَاءَ تَكْويناً : ( أَوْجَدَها ، أَي أَخْرجَها مِنَ العَدَمِ إلى الوُجودِ . ( والمَكانُ : المَوْضِعُ ، كالمَكانَةِ ؛ ومنه قَوْلُه تعالى : ﴿ولو نشاءُ لمَسَخْناهُم على مَكَانَتِهم﴾ ؛ ( ج أَمْكِنَةٌ وأَماكِنُ ، تَوَهَّمُوا المِيمَ أَصْلاً حتى قالوا : تَمَكَّنَ في المَكَانِ ، وهذا كما قالوا في تَكْسِيرِ المَسِيل أَمْسِلَة ؛ وقيلَ : المِيمُ في المَكانِ أَصْلٌ كأَنَّه مِن التَّمَكُّنِ دُونَ الكَوْنِ ، وهذا يُقَوِّيه ما ذَكَرْناه مِن تَكْسِيرِه على أَفْعِلةٍ . وقالَ اللّيْثُ : المَكانُ اشْتقاقُه مِن كانَ يكونُ ، ولكنَّه لمَّا كَثُرَ في الكلامِ صارَتِ المِيمُ كأَنَّها أَصْليّةٌ . وذَكَرَ الجوْهرِيُّ في هذه التَّرْجمةِ مِثْلَ ذلكَ ، قالَ : المَكانَةُ المَنْزِلَةُ ، فلانٌ مَكِينٌ عنْدَ فلانٍ بَيِّنُ المَكانَةِ ولمَّا كَثُرَ لُزُوم المِيم تُوُهِّمَتْ أَصْليَّة فقالوا : تَمَكَّن كما قالوا في المِسْكِين تَمَسْكَنَ . قالَ ابنُ بَرِّي : مَكِينٌ فَعِيلٌ ، ومَكانٌ فَعالٌ ، ومَكانَةٌ فَعالَةٌ ، ليسَ شيءٌ منها مِن الكَوْنِ فهذا سَهْوٌ ، وأَمْكِنَةٌ أَفْعِلَةٌ ، وأمَّا تَمَسْكَنَ فهو تفعل كتَمَدْرَعَ مُشْتَقّ من المِدْرَعةِ بزِيادَتِه ، فعلى قِياسِه يجبُ في تمكَّنَ تمَكْوَنَ لأنَّه تفعل على اشْتقِاقِه لا تمكَّنَ ، وتمَكَّنَ وَزْنُه تَفَعَّلَ ، وهذا كلُّه سَهْوٌ ومَوْضِعُه فَصْلُ المِيمِ مِنْ بابِ النونِ .
( ومَضَيْتُ مَكانَتِي ومَكِينَتِي : أَي على ( طِيَّتِي ، وهذا أَيْضاً صَوابُ ذِكْرِه في مكن كما سَيَأْتي . ( *!وكانَ : مِنَ الأفْعالِ التي ( تَرْفَعُ الاسمَ وتَنْصِبُ الخَبَر ، كقوْلِكَ ؛ *!كانَ زَيْدٌ قائِماً ، *!ويكونُ عَمْرو ذاهِباً ، ( *!كاكْتَانَ ، والمَصْدَرُ *!الكَوْنُ *!والكِيانُ ، ككِتابٍ ، ( *!والكَيْنُونَةُ . و يقالُ : ( *!كُنَّاهُمْ ، أَي كُنَّا لَهُم ، عن سِيبَوَيْه مَثَّلَه بالفِعْلِ المُتَعدِّي . وقالَ أَيْضاً : إذا لم *!تَكُنْهم فمَنْ ذا *!يَكُونُهم ، كما تقولُ إذا لم تَضْربْهم فمَنْ ذا يَضْرِبهم . قالَ . وتقولُ هو *!كائِنٌ *!ومَكُونٌ ، كما تقولُ ضارِبٌ ومَضْروبٌ . ( *!وكُنْتُ الغَزْلَ *!كنوناً : ( غَزَلْتُه . ( *!والكُنْتِيُّ *!والكُنْتُنِيُّ ، بزِيادَةِ النّونِ نسْبَة إلى *!كُنْتُ . ( و زَعَمَ سِيبَوَيْه أَنَّ إخْراجَه على الأَصْلِ أَقْيَس فتقولُ ( *!الكُونِيُّ ، على حَدِّ ما يُوجِبُ النَّسَبَ إلى الحِكايَةِ ، وهو ( الكَبيرُ العُمُرِ ؛ وقد جَمَعَ الشاعِرُ بَيْنهما في بيتٍ : وما *!كُنْتُ *!كُنْتِيّاً وما كُنْتُ عاجِناً وشَرُّ الرِّجالِ *!الكُنْتِنِيُّ وعاجِنُ قالَ الجوْهرِيُّ : يقالُ للرَّجُلِ إذا شاخَ : هو *!كُنْتِيٌّ ، كأنَّه نُسِبَ إلى قَوْلِ كُنْتُ في شبَابي كذا ؛ وأَنْشَدَ : فأَصْبَحْتُ كُنْيتا وأَصْبَحْتُ عاجِناً وشَرُّ خِصالِ المَرْءِ كُنْتُ وعاجِنُوهكذا أَنْشَدَه الجُرْجاني في كتابِ الكِنايَاتِ . وقالَ ابنُ بُزُرْج : الكُنْتِيُّ القَوِيُّ الشَّديدُ ؛ وأَنْشَدَ : قد كُنْتُ كُنْيتا فأصْبَحْتُ عاجِناً وشَرُّ خِصالِ الناسِ كُنْتُ وعاجِنُوقالَ أَبو زَيْدٍ : الكُنْتِيُّ الكَبيرُ ؛ وأنْشَدَ :
إذا ما كُنْتَ مُلْتَمِساً لغَوْثٍ فلا تَصْرُخْ *!بكُنْتِيَ كبِيرِفَلَيْسَ بمُدْرِكٍ شيئاً بِسَعْيٍ ولا سَمْعٍ ولا نَظَرٍ بَصِيرِوفي الحديثِ : أَنَّه دَخَلَ المَسْجِدَ وعامَّةُ أَهْلِه *!الكُنْتِيُّونَ ؛ هم الشُّيوخُ الذين يقُولونَ *!كُنَّا كذا ، *!وكان كذا ، *!وكُنْتُ كذا . ونَقَلَ ثَعْلَب عن ابنِ الأعْرابيِّ : قيلَ لصَبِيَّةٍ مِن العَرَبِ ما بَلَغَ الكِبَرُ من أَبِيكِ ؟ قالتْ : قد عَجَنَ وخَبَزَ وثَنَّى وثَلَّثَ وأَلْصَقَ وأَوْرَصَ وكانَ وكَنَتَ . ( وتكونُ كانَ زَائِدَةً ولا تُزادُ أَوّلاً ، وإنَّما تُزادُ حَشْواً ، ولا يكونُ لها اسمٌ ولا خَبَرٌ ولا عَمَل لها ، كقوْلِ الشاعِرِ : باللّهُ قُولُوا بأَجْمَعِكُمْيا لَيْتَ ما كانَ كان لم *!يَكُنْ وكقوْلِهِ : سَراةُ بَني أَبي بَكْرٍ تَسامَوْاعلى كانَ المُسَوَّمةِ العِرابِورَوَى الكِسائي عن العَرَب : نَزَلَ فلانٌ على كانَ خَتَنِه ، أَي على خَتَنِه ؛ وأَنْشَدَ الفرَّاءُ : جادَتْ بكَفَّيْ كانَ من أَرْمى البَشَرْ أَي جادَتْ بكَفَّيْ مَنْ هو مِن أَرْمى البَشَرِ ؛ قالَ : والعَرَبُ تُدْخِلُ كانَ في الكَلامِ لَغْواً فتقولُ : مُرَّ على كانَ زيدٍ ، يُريدُونَ مُرَّ على زَيْدٍ .
قالَ الجوْهرِيُّ : وقد تَقَعُ زائِدَةً للتَّوْكيدِ كقَوْلِكَ : زيْدٌ كانَ مُنْطَلقٌ ، ومَعْناه : زَيْدٌ مُنْطلِقٌ ؛ وأَمَّا قوْلُ الفَرَزْدقِ : فكيفَ إذا مَرَرْتَ بدارِ قَوْمٍ وجيرانٍ لنا *!كانُوا كِرامِ ؟ فزَعَمَ سِيبَوَيْه أَنَّ كانَ هنا زائِدَةٌ . وقالَ أَبو العبَّاس : إنَّ تَقْديرَهُ : وجِيرانٍ كِرامٍ كانُوا لنا . قالَ ابنُ سِيدَه : وهذا أَسْوغُ لأنَّ كانَ قد عَمِلَتْ ههنا في مَوْضِعِ الضَّميرِ وفي مَوْضِع لنا ، فلا معْنَى لمَا ذَهَبَ إليه سِيبَوَيْه مِن أَنَّها زائِدَةٌ هنا . ( *!وكانَ عليه *!كَوْناً *!وكِياناً ، ككِتابٍ ، ( *!واكْتَانَ : تَكَفَّل به . قالَ الكِسائي : *!اكْتَنْتُ به *!اكْتِناناً والاسمُ منه *!الكِيانَةُ ، وكُنْتُ عليه *!أَكُونُ كَوْناً : تَكَفَّلْتُ به . وقيلَ : الكِيانَةُ المَصْدَرُ كما شرَّحَ به شرَّاحُ التَّسْهيل . ( ويقالُ : ( كُنْتُ الكُوفَةَ : أَي ( كُنْتُ بها ومَنازِلُ أَقْفَرَتْ ( كأَنْ لم *!يَكُنْها أَحدٌ ، أَي ( لم يَكُنْ بها أَحدٌ . وتقولُ : إذا سَمِعْتَ بخَبَرٍ فكُنْه ، أَو بمكانِ خَيْرٍ فاسْكُنْه . وتقولُ : *!كُنْتُكَ *!وكُنْتُ إيَّاكَ كما تقولُ طَنَنْتُكَ زيْداً وظَنَنْتُ زَيْداً إيَّاك ، تَضَعُ المُنْفَصِلَ في مَوْضِعِ المُتَّصِلِ في الكِنايَةِ عن الاسمِ والخبَرِ ، لأنَّهما مُنْفَصِلان في الأَصْلِ ، لأنَّهما مُبْتَدأٌ وخَبَرٌ ؛ قالَ أَبو الأَسْود الدُّؤلي : دعِ الخمْرَ تَشْريْها الغُواةُ فإنَّنيرأَيْتُ أَخَاها مُجزِياً بمَكَانِهافإنْ لا *!يَكُنْها أَو *!تَكُنْه فإنَّه أَخُوها غَذَتْهُ أُمُّهُ بلِبانِها
يعْنِي الزَّبيبَ . ( (و)*!تكونُ كانَ ( تامَّةً : ( بمَعْنَى ثَبَتَ وثُبوتُ كلِّ شيءٍ بحَسَبِه ، فمنه الأَزَليَّة كقَوْلِهم : ( كانَ اللّهُ ولا شيءَ معه . ( وبمَعْنَى حَدَثَ : كقَوْلِ الشاعِرِ : ( إذا كانَ الشِّتاءُ فأَدْفِئُوني ( فإنَّ الشَّيْخَ يُهْرِمُه الشِّتاءُوقيلَ : كانَ هنا بمعْنَى جاءَ . ( وبمَعْنَى حَضَرَ : كقَوْلِهِ تعالَى : ﴿وإن كانَ ذُو عُسْرَةٍ﴾ فنَظْرَة إلى مَيْسرة ( وبمَعْنَى وَقَعَ : كقَوْلِه : ( ما شاءَ اللّهُ كانَ وما لم يَشَأْ لم *!يَكُنْ : وحينَئِذٍ تأْتي باسمٍ واحِدٍ وهو خَبَرُ ؛ ومنه قَوْلُهم : كانَ الأَمْرُ القصَّةُ ، أَي وَقَع الأمْرُ ووَقَعَتِ القصَّةُ ، وهذه تُسَمَّى التامَّة المُكْتَفِيَة . وقالَ الجوْهرِيُّ : كانَ إذا جَعَلْتَه عِبارَة عمَّا مَضَى مِن الزَّمانِ احْتاجَ إلى خَبَرٍ لأنَّه دَلَّ على الزَّمانِ فقط ، تقولُ : كانَ زيْدٌ عالماً ؛ وإذا جَعَلْتَه عِبارَةً عن حُدُوثِ الشيءِ ووُقُوعِه اسْتَغْنَى عن الخبَرِ لأنَّه دَلَّ على معْنًى وزَمانٍ ، تقولُ : كانَ الأَمْرُ وأَنا أَعْرِفُه مُذْ كانَ أَي مُذْ خُلِقَ ، قالَ مُقَّاسٌ العائِذِيُّ : فِدًى لبَني ذُهْلِ بنِ شَيْبانَ ناقَتِيإذا كانَ يومٌ ذو كواكبَ شَهْبُ ( وبمَعْنَى أَقامَ : كقَوْلِ عبدِ اللّهِ بنِ عبْدِ الأَعْلى : *!كُنّا *!وكانُوا فما نَدرِي على وَهَمٍ أَنَحْنُ فيما لَبِثْنا أَمْ هُمُ عَجِلُوا ؟
*!وكانَ يَقْتَضِي التّكْرَار ، والصَّحيحُ عنْدَ الأُصُولِيِّين أَنَّ لَفْظَه لا يَقْتَضِي تِكْراراً لا لُغَةً ولا عُرْفاً وإنْ صَحَّحَ ابنُ الحاجِبِ خِلافَه ، وابنُ دَقيقِ العيدِ اقْتِضاءَها عُرْفاً كما في شرْحِ الدَّلائِل للفاسِي ، رحِمَه اللّهُ تعالى عنْدَ قوْلِه : كانَ إذا مَشَى تَعَلَّقَتِ الوُحوشُ بأَذْيالِهِ . ( و ) مِن أَقْسامِ كانَ الناقِصَة أَنْ تأْتي ( بمَعْنَى صارَ : كقَوْلِه تعالَى : ﴿وكانَ مِن الكَافِرينَ﴾ . قالَ ابنُ بَرِّي : ومنه قَوْلُه تعالى أَيْضاً : ﴿*!كُنْتُم خَيْرَ أُمَّةٍ﴾ ومنه قَوْلُه تعالى : ﴿فإذا انْشَقَّتِ السَّماءُ *!فكانتْ وَرْدَةً كالدِّهانِ﴾ ؛ وقَوْلُه تعالى : ﴿*!وكانتُ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾ ؛ وقَوْلُه تعالى : ﴿وما جَعَلْنا القِبْلَةَ التي *!كُنْتَ عليها﴾ ، أَي صِرْتَ إليها : وقَوْلُه تعالى : ﴿كيفَ نُكَلِّمُ مَن كانَ في المَهْدِ صَبِيّاً﴾ ؛ وقالَ شَمْعَلَةُ بنُ الأَخْضَر : فَخَرَّ على الأَلاءَةِ لم يُوَسَّدْوقد كانَ الدِّماءُ له خِمارَا قلْتُ : ومنه أَيْضاً في حدِيثِ كَعْبٍ ، رضِيَ اللّهُ تعالى عنه : ( *!كُنْ أَبا خَيْثَمَة ) ، أَي صِرْهُ ؛ يقالُ للرَّجُلِ يُرَى مِن بُعْد : كُنْ فُلاناً ، أَي أَنْتَ فلانٌ ، أَو هو فُلانٌ . وقالَ أَبو العبَّاسِ : اخْتَلَفَ الناسُ في قوْلِه تعالىَ : ﴿كيفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ في المَهْدِ صَبِيّاً﴾ ، فقالَ بعضُهم : كانَ هنا صِلَة ، ومَعْناه كيفَ نُكَلِّمُ مَنْ هو في المَهْدِ صَبِيّاً ؛ وقالَ الفرَّاءُ : كانَ هنا شَرْطٌ وفي الكَلامِ تَعجُّبٌ ، ومَعْناه : مَنْ *!يَكُنْ في المَهْدِ صَبِيّاً فكيفَ يُكَلَّمُ ؟ . ( وبمَعْنَى ( الاسْتِقْبالِ : كقَوْلِه تعالَى : { يَخافونَ يوماً كانَ شَرُّهُ
مُسْتَطِيراً } ، ومنه قَوْلُ الطرمَّاحِ : وإنّي لآتِيكُم تَشَكُّرَ ما مَضَى من الأَمْرِ واسْتِنْجاز ما كانَ في غَدِو قَوْلُ سَلَمَة الجُعْفِيّ : وكُنْتُ أَرَى كالمَوْتِ من بَيْنِ سَاعَةٍ فكيفَ بِبَيْنٍ كانَ مِيعادُه الحَشْرَا ؟ ( وبمَعْنَى المُضِيِّ المُنْقَطِعِ وهي التَّامَّةُ كقَوْلِه تعالَى : ﴿وكانَ في المَدينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ﴾ يُفْسِدُونَ ، ومنه قَوْلُ أَبي الغول : عَسَى الأيامُ أَن يَرْجِعْنَ قَوماً كالذي *!كانوا أَي مَضَوْا وانْقَضَوا : وقَوْلُ أَبي زُبَيْدٍ : ثم أَضْحَوْا كأنَّهُم لم *!يَكُونوا ومُلُوكاً كانوا وأَهْلَ عَلاءِ ( وبمَعْنَى الحالِ : كقَوْلِهِ تعالى : ﴿كُنْتُمْ خيرَ أُمَّةٍ﴾ أُخْرِجَتْ للنَّاسِ ؛ ورُوِي عن ابنِ الأَعْرابيِّ في تَفْسيرِ هذه الآيَة قالَ : أَي أَنْتُم خَيْر أُمَّةٍ ، قالَ : ويقالُ مَعْناه كُنْتُم خَيْرَ أُمَّةٍ في عِلْمِ اللّهِ . وعليه خَرَّجَ بعضٌ قَوْلَه تعالى : ﴿وكانَ اللّهُ غَفْوراً حِيماً﴾ ، لأنَّ كانَ بمَنْزلَةِ ما في الحالِ ، والمعْنَى : واللّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ إلاَّ أَنْ *!كَوْنَ الماضِي بمعْنَى الحالِ قَلِيلٌ . واحْتَجّ صاحِبُ هذا القَوْلِ بقَوْلِهم : غَفَرَ اللّهُ لفلانٍ ، بمعْنَى لِيَغْفِر اللّهُ ، فلمَّا كانَ في الحالِ دَليلٌ على الاسْتِقْبالِ وَقَعَ الماضِي مُؤَدِّياً عنها اسْتِخْفافاً لأنَّ اخْتِلافَ أَلْفاظِ الأفْعالِ إنَّما وَقَعَ لاخْتِلافِ الأَوْقاتِ ؛ ومنه قَوْلُ أَبي جُنْدبٍ الهُذَليِّ :
*!وكنتُ إذا جارِي دعا لمَضُوفةٍ أُشَمِّرُ حتى يَنْصُفَ الساقَ مِئْزَرِي وإنَّما يخبر عن حالِهِ لا عمَّا مَضَى مِن فِعْلِه . ( *!وكَيْوانُ زُحَلُ مَمْنُوعٌ مِن الصَّرْفِ ، والقَوْلُ فيه كالقَوْلِ في خَيْوانَ ، والمانِعُ له مِن الصَّرْفِ العُجْمة ، كما أنَّ المانِعَ لخَيْوان مِن الصَّرفِ إنَّما هو التّأْنِيثُ وإرادَةُ البُقْعَة أَو الأَرْض أَو القَرْجيَةِ ، وسَيَأْتي . ( وسَمْعُ *!الكِيانِ : كتابٌ للعَجَمِ . قالَ ابنُ بَرِّي : هو بمَعْنَى سَماعِ الكِيانِ ، وهو كتابٌ أَلَّفَه أَرَسْطو . ( *!والاسْتِكانَةُ : الخُضوعُ والذّلُّ . جَعَلَهُ بعضُهم اسْتَفْعَلَ من الكَوْنِ ، وجَعَلَهُ أَبو عليَ مِنَ الكَيْنِ وهو الأشْبَهُ . وقالَ ابنُ الأنْبارِي : فيه قَوْلان : أَحَدُهما : أَنَّه مِن السَّكِينَةِ وأَصْلُه اسْتَكَن افْتَعَلَ من سَكَنَ ، فمُدَّتْ فتحةُ الكافِ بأَلفٍ ؛ والثاني : أنَّه اسْتِفْعالٌ من كانَ يكونُ . ( والمَكانَةُ : المَنْزِلَةُ ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ . وتقدَّمَ كَلامُ ابنُ بَرِّي قَرِيباً في الرَّدِّ عليه . وقال الفناري في شرْحِ دِيباجَةِ المُطوَّلِ : إنَّ مِنَ العَجَبِ إيرادَ الجوْهرِيِّ المَكانَة في فصْلِ الكافِ مِن بابِ النونِ مع أَصالَةِ مِيمِها . ( *!والتَّكَوُّنُ : التَّحَرُّكُ ؛ عن ابنِ الأعْرابيِّ ، قالَ : ( وتَقُولُ العَرَبُ ( للبَغِيضِ : لا كانَ ولا *!تَكَوَّنَ ، أَي لا خُلِقَ ولا تَحَرَّكَ ، أَي ماتَ . وممَّا يُسْتدركُ عليه : الكَوْنُ : واحِدُ *!الأكْوانِ مَصْدَرٌ بمعْنَى المَفْعول . ولم يَكُ أَصْلُه *!يكونُ حُذِفَتِ الواوُ لالْتِقاءِ الساكِنَيْنِ ، فلمَّا كَثُر
اسْتِعمالُه حَذَفُوا النونَ تَخْفيفاً ، فإذا تحرَّكَتْ أَثْبتُوها ، قالوا : لم *!يَكُنِ الرَّجُلُ ؛ وأَجازَ يونُسُ حذْفَها مع الحرَكَةِ ، وأَنْشَدَ : إذا لم تَكُ الحاجاتُ من همَّةِ الفَتى فليس بمُغْنٍ عنكَ عَقْدُ الرَّتائِمِومِثْلُه ما حكَاه قُطْرُب : أنَّ يونُسَ أَجازَ لم *!يَكُ الرَّجُل مُنْطلقاً ؛ وأَنْشَدَ للحَسَنِ بنِ عُرْفُطة : لم يَكُ لحق سوى أَنْ هَاجَهُرَسْمُ دارٍ قد تَعَفَّى بالسَّرَرْوحَكَى سِيبَوَيْه : أَنا أَعْرِفُكَ مُذْ *!كُنْتَ ، أَي مُذْ خُلِقْتَ ، *!والتَّكَوُّنُ ؛ الحُدُوثُ ، وهو مُطاوِعُ *!كَوَّنَه اللّهُ تعالى ؛ وفي الحدِيثِ : ( فإنَّ الشَّيْطانَ لا *!يَتَكَوَّنُني ) ؛ وفي رِوايَةٍ : لا *!يَتَكَوَّنُ على صُورَتِي . وحَكَى سِيبَوَيْه في جَمْعِ مَكانٍ أَمْكُنٌ ، وهذا زائِدٌ في الدَّلالَةِ على أَنَّ وَزْنَ الكَلِمةِ فَعَال دُونَ مَفْعَل . وحَكَى الأَخْفَش في كتابِ القَوافِي : ويقُولُونَ أَزَيْداً كُنْتَ له . قالَ ابنُ جنِّي : إن سُمِعَ عنهم ذلِكَ ففيه دَلالَةٌ على جَوَازِ تقْدِيمِ خَبَر كانَ عليها . وفي الحدِيثِ : ( أَعُوذُ بكَ مِن الحَوْرِ بعْدَ الكَوْنِ ) ؛ قالَ ابنُ الأثيرِ : هو مَصْدَرُ كانَ التامَّةِ ؛ والمعْنَى أَعُوذُ بكَ مِن النَّقْص بَعْدَ الوُجُودِ والثَّباتِ ، ويُرْوَى : بَعْد الكَوْرِ ، بالراءِ وقد تقدَّمَ . قالَ ابنُ بَرِّي : وتأْتي كانَ بمَعْنَى اتِّصال الزَّمانِ مِن غَيْرِ انْقِطاعٍ ، وهي الناقِصَةُ ويُعَبَّرُ عنها بالزائِدَةِ أَيْضاً ، كقَوْلِه تعالى :
﴿وكانَ اللّهُ غَفُوراً رَحِيماً﴾ ، أَي لم يَزَلْ على ذلِكَ ؛ وقَوْله تعالى : ﴿إنَّ هذا كانَ لكُم جَزاءً وكان سَعْيُكُم مَشْكُوراً﴾ ؛ وقَوْله تعالى : ﴿كانَ مزاجُها زَنْجَبيلاً﴾ ؛ ومنه قَوْلُ المُتَلَمس : *!وكُنَّا إذا الجبَّارُ صَعَّرَ خَدَّهأَقَمْنا له من صَعْرِه فتَقَوَّماقالَ : ومِن أَقْسام كانَ الناقِصَة : أَن يكونَ فيها ضَميرُ الشأْنِ والقِصَّةِ ، وتُفارِقُها في اثني عَشَرَ وَجْهاً لأنَّ اسْمَها لا *!يكونُ إلاَّ مُضْمراً غَيْرُ ظاهِرٍ ، ولا يَرْجع إلى مَذْكُورٍ ، ولا يُقْصَدُ به شيءٌ بعَيْنِه ، ولا يُؤكَّدُ به ، ولا يُعْطفُ عليه ، ولا يُبْدلُ منه ، ولا يُسْتَعْمل إلاَّ في التَّفْخيمِ ، ولا يُخَبَّر عنه إلاّ بجُمْلةٍ ، ولا يكونُ في الجمْلةِ ضَميرٌ ، ولا يتقدَّمُ على كانَ . قالَ : وقد تأْتي *!تكونُ بمَعْنَى كانَ ، ومنه قَوْلُ جريرٍ : ولقد *!يَكُونُ على الشَّبابِ بَصِيرَا وقالَ ابنُ الأَعْرابيِّ : يقالُ *!كَنَتَ فُلانٌ في خَلْقِه وكانَ في خَلْقِه ، فهو *!كُنْتِيٌّ *!وكانِيٌّ . قالَ أَبو العبَّاسِ : وأَخْبَرني سَلَمَةُ عن الفرَّاء قالَ : *!الكُنْتِيُّ في الجِسْمِ *!والكَانِيُّ في الخُلُقِ . وقالَ ابنُ الأعْرابيِّ : إذا قالَ كُنْتُ شابّاً وشُجاعاً فهو كُنْتِيٌّ ، وإذا قالَ كانَ لي مالٌ فكُنْتُ أُعْطِي منه فهو *!كانِيٌّ . ورَجُلٌ كِنْتَأْوٌ : كثيرُ شَعَرِ اللّحْيةِ ؛ عن ابنِ بُزُرْج ، وقد تقدَّمَ ذلِكَ في الهَمْزَةِ . وقالَ شَمِرٌ : تقولُ
العَرَبُ : كأَنَّك واللّهُ قد مُتَّ وصِرْتَ إلى كانَ ، وكأَنَّكما مُتُّما وصِرْتُما إلى *!كانَا ، وللثلاثَةِ *!كانوا : المعْنَى صِرْتَ إلى أَنْ يقالَ كانَ وأَنْتَ ميتٌ لا وأَنْتَ حَيٌّ ؛ قالَ : والمعْنَى الحِكايَةُ على كُنْت مَرَّةً للمُواجَهَةِ ومَرَّةً للغائِبِ ؛ ومنه قَوْلُه : وكلُّ امْرىءٍ يوماً يَصِيرُ كانَ . وتقولُ للرَّجُلِ : كأَنِّي بكَ وقد ، صِرْتَ *!كانِيّاً ، أَي يقالُ كانَ والمرْأَة *!كانِيَّة ، ولا يكونُ مِن حُرُوفِ الاسْتِثناءِ ، تقولُ : جاءَ القَوْمُ لا يكونُ زَيْداً ، ولا تُسْتَعْمل إلاَّ مُضْمراً فيها ، وكأنَّه قالَ : لا يكونُ الآتي زَيْداً . والكانونُ : إنّ جعلْته من الكِنِّ فهو فاعُولٌ ، وإنْ جعلْته فَعَلُولاً على تَقْديرِ قَرَبُوس فالأَلفُ فيه أَصْلِيّة ، وهي مِن الواوِ . *!والمُكاوَنَةُ : الحَرْبُ والقِتالُ . وقَوْلُ العامَّة : كاني ماني اتباعٌ وهو على الحِكايَةِ .
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.827 harfكَانَ
1 كَانَ ذ He or it was. A verb of the class called incomplete, (نَاقِصٌ) because, with the agent which it comprises, or to which it relates, it cannot constitute a complete proposition; i. e., non-attributive. The other verbs of this class are, ظَلَّ أَضْحَى أَمْسَى أَصْبَحَ صَارَ, مَا دَامَ مَاانْفَكَّ مَا فَتِئَ مَابَرِحَ مَا زَالَ بَاتَ, and لَيْسَ. Each of these governs its noun, or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.845 harfكَانَ
كَانَ ( w ) U ( n. ac. كَوْن 1 , كِيَان [ 23I ] ,
كَيْنُوْنَة
كَيْنُوْنَة ),
a. Was; existed.
b. Happened, took place.
c. [ La ], Belonged to; appertained to; was for; was the right, the duty of.
d. ( n. ac. كَوْن 1 , كِوَاْن 23I ) [ 'Ala ], Made himself surety for. - ( See idioms below ).
كَوَّنَ
كَوَّنَ II ,
a. Created, formed, made; begot.
تَكَوَّنَ
تَكَوَّنَ V ,
a. Pass.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR114.770 harfكون
كَانَ - يَكُونُ - كُنْتُ - كُنَّا
كَانَ - يَكُونُ - كُنْتُ - كُنَّا ،
كان - كانت ، كانا - كانتا ، كانوا - كنَّ ، كنتم - كنتن
أكون - أكن - أك ، نكون - نكن - نك ، تكون - تكن - تك ،
يكونون - يكونوا ، تكونون - تكونوا ،
كُن - كونوا
كان - يكون + كائنٌ + شيئاً: التقدير: كان - يكون + كائنٌ + نفسَه + شيئاً: وجد نفسَه كذلك
كَانَ - يَكُونُ +
Sîgalar(90)
Mücavir kökler541 mücavir (1.069 toplam)
- صدق
73 ortak ayet · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
- قول
358 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- قبل
103 ortak ayet · Önce
- عمل
107 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- أله
436 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- أمن
193 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- شهد
50 ortak ayet · Petekteki baldır
- عقب
35 ortak ayet · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
- نبأ
57 ortak ayet · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- نفس
86 ortak ayet · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
- هزأ
18 ortak ayet · (he ze e) (Hezy) hezv kılıç yarası, hezeyan, hastanın…
- جزي
41 ortak ayet · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
Geçtiği ayetler(1.149)
Bu kök 1.149 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.
أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ
OlduOnların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Onlardan öyle bir zümre vardı ki, Allah’ın kelamını dinlerlerdi de akılları yattıktan sonra, bile bile bunu değiştirirlerdi.
قُلْ مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ
OlduDe ki; kim Cebrail’e düşmansa (bilsin ki; ) elinin önündekileri tasdik eden, mü’minler için hidayet ve müjde olan senin kalbine Allah’ın izniyle o indirmiştir.
مَنْ كَانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكَافِرِينَ
OlduKim Allah’a, meleklerine, peygamberlerine, Cebrail’e ve Mikail’e düşman olursa; şüphesiz ki, Allah’da kafirlerin düşmanıdır.
وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
OlduVe dediler ki: Yahudi ve Hristiyan olanlardan başkası cennete girmeyecek. Bu onların kuruntusudur. De ki: Eğer sadıklar dan iseniz delilinizi getirin.
… يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا …
OlduAllah’ın mescidlerinde; O’nun isminin anılmasını men’eden, onların harab olmasına çalışandan daha zalim kim vardır? Onların oralara korka korka girmekten başka hakkı yoktur. Dünyada rüsvaylık onlarındır. Ahirette ise onlara büyük bir azab vardır.
وَقَالُوا كُونُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
OlduYahudi veya Hristiyan olun ki hidayete eresiniz, dediler. De ki: Hayır, biz Hanif olan İbrahim’in dinine uyarız. O, müşriklerden değildi.
… كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ
OlduBöylece sizi vasat bir ümmet kıldık ki, insanların üzerine şahidler olasınız. Peygamber de sizin üzerinize şahid olsun. Ve senin üzerinde bulunduğun kıbleyi, peygambere uyanları, ayağının iki ökçesi üzerinde geri döneceklerden ayırdetmek için kıble yaptık. Gerçi bu, büyük bir şeydir. Ama Allah’ın doğru yola ilettiği kimseler için değil. Allah, elbette imanınızı zayi edecek değildir. Şüphesiz ki Allah, insanlara Rauf ve Rahim’dir.
وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ
OlduOnlara; Allah’ın indirdiğine uyun, denildiği zaman, onlar hayır, biz atalarımızın üzerinde bulunduğumuz şeye uyarız, dediler. Peki, ya ataları bir şey akledemeyen, doğruyu bulamayan kimseler olsa da mı?
أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ …
OlduSayılı günler olarak. Sizden kim hasta veya seferde olursa, tutmadığı günler sayısınca diğer günlerde; gücü yetmeyenlere de bir yoksul doyumu fidye. Bununla beraber kim gönüllü olarak iyilik yaparsa bu; kendisi için
… الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ …
OlduRamazan ayı; öyle bir aydır ki, insanlara doğru yolu gösteren, hak ile batılı ayıran Kur’an, o ayda indirilmiştir. Sizden her kim ayı görürse oruç tutsun. Kim de hasta olur veya seferde bulunursa, diğer günlerde o kadar oruç tutsun. Allah, sizin için kolaylık ister, güçlük istemez. Bu sayıyı tamamlamanız; size hidayet ihsan etmiş olduğundan Allah’ı tekbir ile yüceltmeniz içindir ve umulur ki şükredesiniz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كون |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef-i vâvî (orta harfi vâv olan illetli kök) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خلق, وجد, فطر, حدث |
| Zıt Kök | عدم |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin potansiyel halden fiili gerçekliğe çıkarak yer tutması, belirmesi ve somut bir varlık/durum olarak tebarüz etmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi iradenin doğrudan var edici emriyle («كُنْ») nesnelerin ontolojik sahneye çıkışı ve zamansal-tarihsel süreçteki durum tespiti |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık, oluş ve zamanın ontolojik zeminini kuran; ilahi sıfatların zamandan münezzeh sürekliliği ile yaratılmışların zamansal değişkenliğini bildiren kurucu kök |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca geçmiş zaman bildiren yardımcı bir bağ-fiil («-idi») sayarak ontolojik oluş («كُنْ فَيَكُونُ») ve ilahi kemal sıfatlarının ezeli-ebedi tahakkuku bağlamlarını ıskalamak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كو | Toplanma, kümelenme, yuvarlaklaşarak veya yoğunlaşarak hacim kazanma ve belirginleşme (karşılaştırınız: yuvarlak kap için كوب, sarıp küre haline getirmek için كور, ışığı toplanıp beliren cisim için كوكب) | ن | Harekete süreklilik, yerleşiklik, kendi başına var olan bir hakikat ve mekân kazanma niteliği ekleyerek toplanmış potansiyeli dış dünyada somut bir varlık ve olgu (كون) haline getirmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi | Kavrama, tutma, sınırlandırma ve bir kabın içine alma hareketiyle varlığın potansiyel sınırlarını belirler |
| و | Çengel / Çadır kazığı | Bağlama, bitiştirme ve tutturma hareketiyle kavranan unsurları birbirine raptedip ontolojik süreklilik sağlar |
| ن | Filiz / Yılan / Balık | Canlılık, dışa doğru belirme ve süreklilik hareketiyle bağlanan yapıyı görünür ve dinamik bir varoluş düzlemine çıkarır |
| كون | Avuç içi, çengel ve filiz imgelerinin birleşimi | Bir imkânın sınırlanıp kavranması, ontolojik bir bağla tutturulması ve nihayetinde dış dünyada görünür, canlı ve sürekli bir varlık olarak ortaya çıkması hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir hadisenin somut olarak vuku bulması, bir nesnenin mekânda yer tutarak meydana gelmesi ve belirginleşmesi; yerleşiklik kazanılan yurt ve konaklama mahalli |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Süveyd b. Ebî Kâhil el-Yeşkurî’nin beytinde kök, bizzat fiili karşılaşmanın ve kılıçlı vuruşmanın vuku bulması anlamında kullanılmıştır: فلما التقينا وكان الجلاد أحبّوا الحياة فولّوا شلالا |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dualarda ve erken bedevi deyimlerinde bir durumun olgunlaşıp gerçekleşmesinden sonra bozulmasını anlatmak için نعوذ بالله من الحور بعد الكون ifadesinde vuku ve istikrar anlamında yer almıştır |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga, Lisânü’l-Arab.
Sami etimolojik katman
Arapça كون kökü, Orta ve Güney Sami dil alanında varoluş, hazır bulunma ve oluş bildiren temel köklerden biridir. Batı Sami sahasında İbranice kūn (כּוּן) kökü özellikle «sağlamlaşmak, kurulmak, dikilmek, hazır ve sabit olmak» anlam matrisini korurken; Arapçada kök bir derece soyutlaşarak salt «fiziksel dikilme ve kurulma»dan «genel varoluş, meydana gelme, zamansal vuku ve oluş» anlamını üstlenmiştir. Süryanicede kān / kawwen biçimleri «var etmek, sağlamca tanzim etmek, kurmak» anlamında kullanılırken, Ge’ez (Etiyopya) dilinde kōna doğrudan Arapçadaki gibi «olmak, vuku bulmak» işlevini taşır. Erken Sami katmanında kökün asıl semantik çekirdeği bir nesnenin boşlukta değil, somut bir noktada dikilip sebat bulması iken; Arap dilinde kök hem felsefi hem nahivsel düzeyde tüm var olanların (kâinat, mevcudat) genel türeme zeminini teşkil edecek bir semantik genişlemeye uğramıştır.
Güven Kesin
Kaynak HALOT, Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كون | Mekân edinme, hadisenin vuku bulması ve zamansal tahakkuk zemininden türeyerek dilde hem tam fiil (meydana gelmek) hem nâkıs fiil (özne-yüklem bağı) halini almıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice kūn (כּוּן), Süryanice kawwen (ܟܘܢ), Ge'ez kōna | İbranicede sağlamca dikilme ve kurulma, Süryanicede şekillendirme ve tanzim etme, Ge'ez dilinde ise doğrudan olma ve vuku bulma anlamlarıyla tam bir morfo-semantik denklik mevcuttur | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik hipotezleri | Eski Mısır dilinde dikilme ve dayanma bildiren bazı biçimlerle uzaktan morfolojik benzerlikler öne sürülmüşse de kök kanıtları Sami koluyla sınırlı ve nettir | Muhtemel |
Kaynak Payne Smith, HALOT, Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كون | Anlamlı | Olmak, vuku bulmak | Varlığın potansiyelden fiile çıkması, yer tutması ve gerçekleşmesi | Hedef kök; Kur'an'da çok yüksek frekansla geçer |
| كنو | Anlamlı | Gizlemek, üstü kapalı anmak | Bir ismi doğrudan değil künye veya rumuzla örtülü biçimde ifade etmek | Kur'an'da geçmez; كني kökü ile yakından ilişkilidir |
| وكن | Anlamlı | Yuvalanmak, tünemek | Kuşun yuvasına çekilmesi, sığınması ve bir mekânda sabit kalması | Kur'an'da geçmez; mekan ve istikrar bağı mevcuttur |
| ونک | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu ses dizilimine ait müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir | Fonetik dizilim Arapçada kullanılmamıştır |
| نكو | Anlamlı | Yaralamak, deşmek | Düşmanı hırpalamak veya yarayı yeniden kanatarak tesir bırakmak | Kur'an'da geçmez; fiili etki ve açığa çıkarma yönü vardır |
| نوك | Anlamlı | Ahmaklık, zihin durgunluğu | Aklın ve idrakin dumura uğraması, sebatını ve doğru muhakemesini yitirmesi | Kur'an'da geçmez; zihinsel zaafı ifade eder |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كون | Merkez | Varlık ve Oluş | Bir şeyin doğrudan vuku bulması, varlık sahasında yer tutması ve mevcudiyet kazanması | Mutlak oluş ve zamansal gerçekleşmeyi karşılar |
| خلق | Komşu | Takdir ve Şekillendirme | Bir şeyi ölçüp biçerek, belirli bir takdir ve düzen üzere yoktan veya maddeden meydana getirmek | كون mutlak tecelli ve emri ifade ederken, خلق takdir ve biçimlendirmeyi öne çıkarır |
| وجد | Komşu | İdrak ve Mevcudiyet | Varlığın bilinç veya tecrübe tarafından tespit edilmesi, karşılaşılması ve ele geçirilmesi | كون nesnenin kendi oluşudur, وجد ise onun idrak sahasında bulunmasıdır |
| فطر | Komşu | Yarıp Çıkarma ve İlksellik | Bir şeyi ilk defa, örneksiz olarak yarıp varlık alanına fırlatmak | فطر başlangıçtaki çatlama ve fıtratı, كون ise fiili mevcudiyeti hedefler |
| حدث | Komşu | Zamansal Sonradanlık | Daha önce yokken sonradan ortaya çıkmak, zamana bağlı olarak yenilenmek | حدث öncelikli yokluğu ve sonradanlığı vurgularken كون doğrudan varlığı hedefler |
| عدم | Zıt | Yokluk ve Yitiriş | Bir şeyin varlık sahasında bulunmaması, yitirilmesi ve mevcudiyetten mahrum kalması | كون kökünün ontolojik karşıtıdır; yokluğu ve mevcudiyetsizliği bildirir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كون | Olmak, vuku bulmak, varlık | Hem ilahi yaratıcı emri hem de zamansal yüklem bağını eksiksiz kapsar | Kesin |
| Latince | Esse, fieri, existere | Olmak, meydana gelmek, belirmek | Esse durumu, fieri ise dinamik süreci ve oluşu karşılar | Kesin |
| İngilizce | To be, to become, to exist | Olmak, haline gelmek, var olmak | To be durum ve kopula yönünü, to become dinamik kevni süreci karşılar | Kesin |
| Almanca | Sein, werden, entstehen | Olmak, meydana gelmek, oluşmak | Werden fiili ilahi «ol!» emrindeki dinamik oluşu eksiksiz verir | Kesin |
| Fransızca | Être, devenir | Olmak, haline gelmek | Être statik varlığı, devenir oluş ve tekvin sürecini karşılar | Kesin |
Kaynak Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كُنْ فَيَكُونُ | Tekvinî emir; doğrudan ve aracısız yaratma | İlahi iradenin dilediği nesneyi zamana ve araca muhtaç olmaksızın derhal var etmesi bağlamı (Bakara 2:117, Âl-i İmrân 3:47, Yâsîn 36:82) |
| كَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا | Ezeli-ebedi sıfat sürekliliği; zatî kemal | İlahi isim ve sıfatların geçmişle sınırlı olmadığını, zamandan münezzeh biçimde daima öyle olduğunu beyan bağlamı (Nisâ 4:96, Nisâ 4:104) |
| كَانُوا يَكْفُرُونَ | Geçmişte süreklilik ve itiyat bildiren durum | İnkârcıların veya geçmiş toplulukların yerleşik huylarını, tutumlarını ve günahı alışkanlık edindiklerini haber verme bağlamı (Bakara 2:61, A'râf 7:43) |
| لَمْ يَكُنْ | Mutlak nefy; yokluk ve mevcudiyetsizlik | Bir vasfın, ortaklığın veya nesnenin ontolojik olarak mevcut olmadığını bildirme bağlamı (İhlâs 112:4, Meryem 19:14) |
| كُونُوا | Teşriî ve ahlaki mükellefiyet emri | Müminlere belirli bir ahlaki, hukuki veya ruhi vasfa bürünmelerini emreden teklif bağlamı (Nisâ 4:135, Mâide 5:8) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tekvin sıfatı ve halk meselesi | «كُنْ» emrinin mahluk olup olmadığı, tekvin ile mükevvenin ayniyeti ve ilahi sıfatlardaki «كَانَ» lafzının ezeliyeti | Varlık bağlamında yokluktan varlığa çıkışın metafizik mahiyeti |
| Fıkıh | Hukuki ehliyet ve durum tespiti | Bir hakkın veya vasfın geçmişte sabit olup olmadığının (istıshâb) tespiti ve mükellefiyet anındaki durum | Hükmün varlığı veya yokluğu üzerinden şer'i neticelerin tespiti |
| Tefsir | Nâkıs ve tâmme ayrımı | Ayetlerdeki fiilin sadece özne-yüklem bağlayan nâkıs bir bağ-fiil mi yoksa «meydana geldi, var oldu» anlamında fiil-i tâmm mı olduğu | Ayet metninde ilahi kudretin doğrudan eylemini nahivsel olarak temellendirme |
| Hadis | Yaratılışın başlangıcı ve kader | Varlığın başlangıcında yalnızca Allah'ın var olduğunu bildiren «كَانَ اللَّهُ وَلَمْ يَكُنْ شَيْءٌ قَبْلَهُ» gibi metinler | Zamansal başlangıcın ötesindeki ilahi mutlak varlık |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve Ubudiyet | Mutlak Tekvin ve Halikiyet | Kulun ontolojik sınırını, Allah'ın ise mutlak var ediciliğini tescil eder | Varlık ancak ilahi emirle varlık sahnesine çıkar; kendi kendine kaim değildir | Kesin |
| İlmi | Kozmoloji ve Tabiat | Fenomenolojik Oluş ve Vaka | Gözlemlenebilir hadiselerin nedensellik dairesinde vuku bulması | Bilimsel araştırmanın konusu olan dış dünyadaki hadiselerin (havâdis) gerçeklik zeminidir | Güçlü |
| Siyasi | Hilafet ve İktidar | Toplumsal Durum ve İktidarın Tahakkuku | Gücün ve adaletin kurumsal bir gerçekliğe dönüşmesi | Hukuki ve siyasi nizamın kâğıt üzerinde kalmayıp fiilen yaşanır bir duruma dönüşmesidir | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve Ticaret | Malın Fiilen Varlığı ve Teslim Edilebilirliği | Akit anında malın mevcut olması, sonradan oluşacak risklerin elenmesi | Garar yasağının temelidir; akdin geçerliliği akit konusunun mevcudiyetine (كون) bağlıdır | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Durum uzayı ve durum fonksiyonu (State space / State function) | Bir sistemin değişkenlerinin belirli bir zaman diliminde aldığı fiili değerler bütünü ve sistemin bir durumdan diğerine evrilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal ve toplumsal olgu (Social fact / Reification) | Bireysel niyetlerin ötesinde toplumda nesnel, bağlayıcı ve fiilen hissedilir bir gerçeklik haline gelmiş durumlar bütünü | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca dildeki «-di / -dı» geçmiş zaman ekine veya basit bir yardımcı eyleme indirgeyerek varoluşsal ve ontolojik ağırlığını kaybetmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün hem yokluktan varlığa çıkaran kozmik yaratıcı iradeyi («كُنْ»), hem ilahi sıfatların kesintisiz ezeli mevcudiyetini, hem de ahlaki dönüşüm çağrısını («كُونُوا») kuşatması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah hakkında geçen «وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا» gibi ifadeleri «Allah önceden öyle idi (şimdi durumu meçhul)» şeklinde zamansal bir kısıtlamayla yorumlayıp tevhidi zedelemek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık hiyerarşisini tayin eder; Yaratan'ın «كُنْ» emriyle mahlukatın «فَيَكُونُ» cevabı arasındaki ontolojik mesafeyi kurarak tevhid akidesinin sınırlarını çizer. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmik yaratılış ayetlerinde (tekvin), ilahi sıfatların mutlaklığını bildiren nihai hüküm fezlekelerinde ve peygamberlerin tebliğ süreçlerindeki durum tasvirlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılışı tesadüfe veya uzun maddî zorunluluklara bağlayan natüralist yaklaşımları tashih eder; ilahi iradenin doğrudan, aracısız ve mutlak hükümranlığını ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin mekânda yer tutması, belirmesi ve somut bir hadise olarak vuku bulması.
- Soyut anlamPotansiyel haldeki bir mahiyetin varlık sahnesine çıkarak hakikat ve süreklilik kazanması, zamansal ve ezeli gerçekliğin beyanı.
- Sistematik karşılıkİlahi iradenin tekvinî buyruğu ile mahlukatın ontolojik statüsünün kurulması ve tüm varlık durumlarının durum uzayındaki tespiti.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , unsurunun potansiyel veya imkân halindeki durumunu; , varlık sahasına çıkaran kurucu emri (كون); , unsurunun anında aldığı fiili mevcudiyet durumunu; ise gerçekleşmiş olguların oluşturduğu varlık kümesini temsil eder. İmkân halindeki unsur, ilahi emirle fiili varlık sahasına çıkarak yer tutar.