لقب
ل - ق - ب
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 13 sözlük
“Rekebe” boyun demektir. Sonra köle anlamı kazanmıştır. “Ra” “le”ye dönüşerek kölelere takıldığı gibi takma ad karşılığı olmuştur.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Rekebe” boyun demektir. Sonra köle anlamı kazanmıştır. “Ra” “le”ye dönüşerek kölelere takıldığı gibi takma ad karşılığı olmuştur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.700 harfالقاف واللام والباء معهما
ق ب ل، ل ق ب، ق ل ب، ب ق ل، ب ل ق مستعملات قبل: قال الخليل: من قَبْلُ ومن بَعْدُ غايتان بلا تنوين، وهما مثل قولك: ما رأيت مثله قط. فإذا أضفته إلى شيء نصبته إذا وقع موقع الصفة، تقول: جاء قبل عبد الله، وهو قبل زيد قادم. وإذا ألقيت عليه من صار في حد الأسماء نحو قولك: من قبل زيد، فصارت من صفة وخفض قبل ب? من فصار قبل منقاداً ب? من، وتحول من وصفيته إلى الاسمية، لأنه لا تجتمع
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR68 harfاللقب: واحد الألقاب، وهي الأنباز. تقول: لَقَّبْتُهُ بكذا فتلقَّب به.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR21.213 harfق ل ب
قبل ، قلب ، لقب ، لبق ، بقل ، بلق : مستعملات .
قبل : قال ابن المظفر : قَبْل : عقيب بَعْد ، وإذا أفردوا قالوا هو مِن قبلُ ومِن بَعدُ .
قال : وقال الخليل : قبلُ وبعدُ رُفِعا رفْعاً بلا تنوين لأنهما غايتان ، وهما مثلُ قولك : ما رأيتُ مثله قطّ فإذا أصفتَه إلى شيء نصبتَه إذا وقعَ موقعَ الصّفة ، كقولك : جاءنا قبلَ عبد الله ، وهو قبلَ زيدٍ قادمٌ . فإذا وقعتَ عليه مِنْ صار في حدّ
الأسماء ، كقولك من
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.254 harf(باب اللام والقاف وما يثلثهما)
(لقم) اللام والقاف والميم أصلٌ صحيح، يدلُّ على تناوُلِ طعامٍ باليد للفَم، ثم يقاس عليه. ولَقِمْتُ الطّعامَ ألقَمُه، وتلقّمته والتقَمته. ورجلٌ تِلْقَامةٌ: كثير اللَّقْم([1]). ومن الباب اللَّقَم: مَنْهَج الطَّريق، على التشبيه، كأنَّه لَقِم من مرَّ فيه، كما ذكرناه في السِّراط، وقد مضَى.
(لقن) اللام والقاف والنون كلمةٌ صحيحة تدلُّ على أخْذِ علمٍ وفَهْمِه. ولَقِن
(باب اللام والقاف وما يثلثهما) (لقم) اللام والقاف والميم أصلٌ صحيح، يدلُّ على تناوُلِ طعامٍ باليد للفَم، ثم يقاس عليه. ولَقِمْتُ الطّعامَ ألقَمُه، وتلقّمته والتقَمته. ورجلٌ تِلْقَامةٌ: كثير اللَّقْم([1]). ومن الباب اللَّقَم: مَنْهَج الطَّريق، على التشبيه، كأنَّه لَقِم من مرَّ فيه، كما ذكرناه في السِّراط، وقد مضَى. (لقن) اللام والقاف والنون كلمةٌ صحيحة تدلُّ على أخْذِ علمٍ وفَهْمِه. ولَقِن الشَّيءَ لَقنَاً: أخذه وفهمه. ولقَّنْتُه تلقيناً: فهَّمته. وغُلامٌ لقِنٌ: سريع الفَهْم واللَّقانة. (لقي) اللام والقاف والحرف المعتل أصولٌ ثلاثة: أحدها يدلُّ على عوَج، والآخر على توافِي شيئين، والآخر على طَرْحِ شيء. فالأوَّل اللَّقْوة: داءٌ يأخذ في الوجه يعوَجُّ منه. ورجل مَلْقُوٌّ، ولُقِيَ الإنسانُ. واللَّقْوة: الدَّلو التي إذا أرسلتَها في البِئر وارتفعت أخرى شالت معها([2]). قال: * شرُّ الدِّلاء اللَّقوة المُلازمهْ([3]) * والِلَّقْوة: العُقاب، سمِّيت بها لاعوجاجِها في منقارها. واللَِّقْوة: النَّاقة السَّريعة اللِّقاح. والأصل الآخر اللِّقاء: المُلاقاة وتَوَافِي الاثنين متقابِلَين، ولَقِيتُه لَقْوَةً، أي مرّة واحدة ولِقاءةً. ولقيته لُِقِيَّاً ولُقْياناً([4]). واللُّقْيَة فُعلة من اللِّقاء، والجمع لُقىً قال: وإنِّي لأَهْوَى النّومَ من غير نَعْسَة *** لعلّ لُقَاكمْ في المنام تَكُونُ والأصل الآخر: ألقَيْتُه: نبذْتُه* إلقاءً. والشَّيء الطَّريح لَقىً. والأصل أنّ قوماً من العرب كانوا إذا أتَوا البيتَ للطَّواف قالوا: لا نَطُوفُ في ثيابٍ عَصَيْنا الله فيها، فيُلقونَها، فيسمَّى ذلك المُلقَى لَقىً. قال ابن أحمَرَ يصِف فرخ القطاة: تُؤْوِي لَقىً أُلقِيَ في صفصفٍ *** تَصْهَرُه الشّمسُ فلا يَنْصَهِرْ([5]) (لقب) اللام والقاف والباء كلمةٌ واحدة. اللَّقَب: النَّبَزُ، واحدٌ. ولقَّبْته تلقيباً قال الله تعالى: ﴿وَلاَ تَنَابَزُوا بالألْقَابِ﴾ [الحجرات 11]. (لقح) اللام والقاف والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إحبال ذكرٍ لأنثى، ثم يقاس عليه ما يشبّه. منه لِقاح النَّعَم والشَّجر. أمَّا النَّعَم فتُلقِحها ذُكْرانُها، وأمَّا الشَّجر فتُلْقِحه الرِّياح. ورياحٌ لواقح: تُلقِح السَّحابَ بالماء، وتُلقِح الشَّجَر. والأصل في لواقح مُلْقِحة لكنَّها لا تُلْقِح إلاّ وهي في نفسها لواقح؛ الواحدة لاقحة، وكذلك يقول المفسِّرون. يقال: لَقِحَت النّاقةُ تَلْقَح لَقْحاً ولِقاحاً، والناقة لاقحٌ ولَقُوح. واللَّقْحة: الناقة تُحلَب، والجمع لِقاحٌ ولُقُح. والمَلاَقح: الإناث في بطونها أولادُها. قال أبو بكر: والمَلاقيح([6]) أيضاً ولم يتكلَّموا بها بواحد، والمَلاَقح التي هي في البطون. ومما شذَّ عن هذا الباب: قومٌ لَقَاح، بفتح اللام، إذا لم يَديِنُوا لملِكٍ، ولم يَمْلِكْهم سُلطان. (لقس) اللام والقاف والسين كلمةٌ تدلُّ على نعتٍ غير مرضيّ. ولقِسَت نَفسُه من الشَّيء: غَثَتْ. واللَّقِسُ: الرّجُل السَّيِّئُ الخُلُق، الشَّرِه الحريص. واللَّقَس المصدر. واللاقِس: العَيَّاب. ولَقَسْتُ الرَّجلَ ألقَُسُه: عِبْتُه. (لقص) اللام والقاف والصاد قريبٌ في المعنى [من] الذي قبله. ولَقِصَ لَقَصاً، و هو لَقِصٌ، أي ضيِّق الخلق. والتَقَص الشَّيءَ: أخَذَه بِحِرصٍ عليه. قال: وملتقِصٍ ما ضَاعَ من أَهَراتِِنا *** لعَلَّ الذي أمْلَى لـه سيعاقِبُه([7])وربَّما قالوا: ألْقَصَه الحرُّ: أحرقَه. (لقط) اللام والقاف والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على أخْذِ شيءٍ من الأرض قد رأيتَه بغتة ولم تُرِدْهُ، وقد يكون عن إرادةٍ وقصدٍ أيضاً. منه لَقطُ الحَصَى وما أشبهه واللُّقْطة: ما التقطه الإنسان من مالٍ ضائع. واللَّقِيط: المنبوذ يُلْقَط. وبنو اللَّقيطة: قومٌ من العرب، سُمُّوا بذلك لأن أمَّهم كان التقطها حذيفة بن بدرٍ في جَوارٍ قد أضرَّتْ بهنَّ السَّنَة، فضَمَّها، ثم أعجبَتْه فخطبها إلى أبيها وتزوجَهَا. واللَّقَط، بفتح القاف: ما التقَطْتَ من شيءٍ. والالتقاط: أن توافِقَ شيئاً بغتة من كلأٍ وغيره. قال: * ومَنْهلٍ ورَدْتُه التقاطاً([8]) * ومما يشبّه بهذا اللَّقِيطة: الرّجل المَهين. ويقولون: "لكلِّ ساقطةٍ لاقطة"، أي لكلِّ نادرة([9]) من الكلام من يَسمَعُها ويُذيعها. والألقاط من النَّاس: القَليلُ المتفرِّقون. وبِئر لَقيطٌ: التُقطت التقاطاً، أي وُقِع عليها بَغتة. واللَّقَط: قِطَعٌ من ذهب أو فِضّة تُوجَد في المَعدِن. وتسمَّى القَطِنة([10]) لاقطَة الحصى. ولُقَاطة الزَّرع: ما لُقِط من حبٍّ بعد حَصَاده. (لقع) اللام والقاف والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على رَمْيِ شيءٍ بشيء وإصابتهِ به. يقال: لَقَعْت الرَّجُل [بالحصَاة، إذا رميتَه بها، ولقعَه ببعرةٍ رماه بها. ولقعَه بعينِه، إذا عانَهُ. واللُّقَّاعة([11])]: الدّاهيةُ التي يتلقَّع بالكلام، يرمي به من أقْصَى حَلْقِه، وكذا التِّلِقَّاعة. وفي كلامه لُقَّاعات، إذا تكلَّم بأقصى حَلْقِه. --------------ـــ ([1]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "كبير اللقم" و "عظيم". واللقم: جمع لقمة فيهما. ونحوه في القاموس. ([2]) أي ارتفعت. وفي الأصل: "مالت معها"، تحريف. وفي المجمل: "وارتفعت الأخرى رفعتهما معاً". وهذا المعنى لم يذكر في المعاجم المتداولة. وفي اللسان: "ودلو لقوة: لينة لا تنبسط سريعاً لِلِينها". ([3]) أنشده في اللسان (لقا) وبعده: * والبكرات شرهن الصائمه * وأنشده في المخصص (9: 165) شاهداً على أن الولغة: الدلو الصغيرة، بلفظ: * شر الدلاء الولغة الملازمه * وبهذه الرواية الأخيرة ورد في اللسان (ولغ). ونبه في (لقا) على أنها الصحيحة. ([4]) انظر سائر مصادره في اللسان والقاموس. ([5]) رواية اللسان: "تروي". ([6]) في الأصل: "والملاقح"، وفي الجمهرة (2: 181) بعد ذكر "الملاقح": "وهي الملاقيح": وفي المجمل: "والملاقيح أيضاً التي تكون في البطون". ([7]) الأهرة، بالتحريك: متاع البيت. ([8]) البيت لنقادة الأسدي، كما في اللسان (لقط، قرط).وأنشده سيبويه (1: 186) بدون نسبة. ([9]) في المجمل: "نادة"، وهو الأصوب. ([10]) وكذا جاء النص في المجمل. وفي اللسان والقاموس: لاقطة الحصى: قانصة الطير". والقطنة، بفتح فكسر، وبكسر فسكون، هي ذات الأطباق التي تكون مع الكرش. وأما القانصة فهي هنة كأنها حجير في بطن الطائر، وقيل هي للطير بمنزلة المصارين لغيرها. ([11]) التكملة من المجمل.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.338 harf- اللقب: اسم يسمى به الإنسان سوى اسمه الأول، ويراعى فيه المعنى بخلاف الأعلام، ولمراعاة المعنى فيه قال الشاعر:
* وقلما أبصرت عيناك ذا لقب ** إلا ومعناه إن فتشت في لقبه*
(البيت في بصائر ذوي التمييز 4/438 دون نسبة، وشرح المقامات للشريشي 1/8، والفرق بين الفرق ص 165)
واللقب ضربان: ضرب على سبيل التشريف كألقاب السلاطين، وضرب على سبيل النبز، وإياه قصد بقوله: ﴿ولا تنابزوا بالألقاب﴾ [الحجرات/11]. * لقح
-
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR249 harfل ق ب
هو ملقّب بكذا ومتلقّب وقد لقّب به وتلقّب ونبز بلقب قبيح " ولا تنابزوا بالألقاب ".
وقال الحماسيّ: أكنيه حين أناديه لأكرمه ولا ألقّبه والسّوأة اللّقبا وتقول: " الجار أحقّ بصقبه " والمرء أحق بلقبه.
وتلاقب القوم ولاقبه ملاقبة.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR433 harfاللَّقَبُ: النَّبْزُ، اسمٌ غير مسمى به، والجمع أَلْقَابٌ. وقد لَقَّبَه بكذا فَتَلَقَّبَ به. وفي التنزيل العزيز: ولا تَنَابَزُوا بالأَلْقَابِ؛ يقول: لا تَدْعوا الرجلَ إِلا بأَحَبّ أَسمائِه إِليه. وقال الزجاج يقول: لا يقول المسلمُ لمن كان يهوديّاً أَو نصرانيّاً فأَسلم: يا يهوديّ يا نصرانيّ، وقد آمن. يقال: لَقَّبْتُ فُلاناً تَلْقِـيباً، ولَقَّبْتُ الاسْمَ بالفِعل تَلْقيباً إِذا جَعَلْتُ له مِثَالاً
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR69 harf* ل ق ب * * اللَّقَبُ * النبز و * لَقَّبَهُ * بكذا * فَتَلَقَّبَ * به
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR318 harfاللقب، محركة: النبز اسم غير مسمى به. ج: ألقاب. قد لقبه به تلقيبا، فتلقب به، وفي التنزيل: ولا تنابزوا بالألقاب ، يقول: لا تدعو الرجل بأخبث أسمائة إليه. ولقبت الاسم بالفعل، تلقيبا: إذا جعلت له مثالا من الفعل، كقولك لجورب فوعل.
ونبز فلان بلقب قبيح.
وتقول: الجار أحق بصقبه، والمرء أحق بلقبه. وتلاقبوا، ولاقبه ملاقبة.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.731 harfلقّبهُ بِكَذَا
2 لقّبهُ بِكَذَا ذ , inf. n. تَلْقِيبٌ, He called him, or named him, by such a by-name, or surname, or nickname; he surnamed him, or nicknamed him, so. (S, K.) See لَقَبٌ. ― -b2- لقّب الاِسْمَ بِالفِعْلِ [i. e., بِالفَاءِ وَالعَيْنِ وَاللَّامِ] He called the noun by an appellation in which its radical letters were represented by ف, ع, and ل; this appellation being its measure; as
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR229 harfلَقَبَ
لَقَبَ لَقَّبَ II
a. [ acc. & Bi ], Surnamed; nicknamed.
تَلَقَّبَ
تَلَقَّبَ V ,
a. Was surnamed, nicknamed; surnamed, entitled himself.
لَقَب
لَقَب 4 , ( pl. أَلْقَاْب 38 ),
a. Surname; nickname, title, appellation.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR3.026 harfلقب
لَقَبَ - يَلْقَبُ - لَقَب - أَلْقَاب
لَقَبَ - يَلْقَبً + كائن + باسم: يصير له اسم يصفه بصفة من أفعاله أو شكله، ويختلف عن الاسم الذي سماه به أبواه
لَقَب: على وزن " فَعَل" اسم فعل بمعنى مفعول من " لَقَبَ - يَلْقَبُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: الاسم الذي يسمى به أحد تبعاً لصفة في شكله أو فعله، ويختلف عن اسمه الذي سماه به أبواه
أَلْقَاب: جمع "
Mücavir kökler17 mücavir (25 toplam)
- نبز
1 ortak ayet · Hurma ağacının dış kabuğu demektir
- لمز
1 ortak ayet · Remz özel işaret demektir
- عسى
1 ortak ayet · Umulur
- سخر
1 ortak ayet · Sahr kayalık sahadır
- نسو
1 ortak ayet · Kadınlar
- فسق
1 ortak ayet · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
- سمي
1 ortak ayet · Ad verilen
- توب
1 ortak ayet · Eveye yuva demektir
- بأس
1 ortak ayet · Bes besese dağınık taşlar demektir
- خير
1 ortak ayet · Hayr : At sürüsü demektir
- بعد
1 ortak ayet · Baid uzak demektir
- نفس
1 ortak ayet · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
Geçtiği ayetler(1)
… يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ …
Lakaplar ileEy iman etmiş olanlar; bir topluluk diğer topluluk ile alay etmesin. Belki de onlar, kendilerinden daha hayırlıdır. Kadınlar da kadınlarla. Belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar. Kendi kendinizi ayıplamayın ve birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın. İmandan sonra fasıklık ne kötü addır. Kim de tevbe etmezse; işte onlar zalimlerin kendileridir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | لقب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نبز, سمي, كني |
| Zıt Kök | كتم |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığa asıl adının dışında ayırıcı bir vasıf, övgü veya yergi bildiren niteleyici ek ad takma |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın onurunu zedeleyen, geçmişteki kusurlarını veya eksikliklerini damgalayan aşağılayıcı adlandırmaların yasaklanması |
| Çekirdek Özet 3 | Toplumsal kimlik inşasında bireyi sabit ve dışlayıcı etiketlerle değil, hakiki ve yapıcı vasıflarla tanıma ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Lakabı yalnızca masum bir takma ad sanıp, ayetteki yasaklamanın toplumsal hiyerarşi ve dışlayıcı damgalama üreten boyutunu gözden kaçırma |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| لق | Hızla yakalama, alma, bir nesneye yapışma veya karşılaşma; لقط (yerden toplama), لقف (hızla kapma), لقم (ağza alma), لقح (döl alma/aşılama) ve لقي (karşılaşma, kavuşma) köklerinde olduğu gibi bir unsuru diğerine iliştirme veya tutturma | ب | Temas, yapışma ve sabitlenme niteliği eklenerek soyut bir nitelemenin veya adın şahsın üzerine kalıcı biçimde tutturulması, kişiye ad iliştirilmesi |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | Çoban değneği, üvendire | Bir hedefe yöneltme, raptetme, işaret etme ve bir nesneyi diğerine bağlama hareketi |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Belirginleşme, sınır çizme, odaklanma ve tecrit ederek görünür kılma |
| ب | Ev, barınak, iç alan | Yerleşme, bir mahalde karar kılma, bünyeye dahil olma ve içeride tutunma |
| لقب | Yöneltilen bir imin odaklanarak şahsın üzerine yerleştirilmesi | Kişinin üzerine yöneltilip sınırları çizilen ve ayrılmaz bir alamet gibi varlığına iliştirilen adsal nitelik |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneye diğerlerinden ayırt edilmesi için eklenen belirgin nişan, takı veya iliştirilen tanıtıcı alamet |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde lakap, kişinin belirgin bir huyunu, fiziki kusurunu veya soy üstünlüğünü nitelemek üzere kullanılan tanıtıcı ad olarak yer alır; şair el-Hutay’a ve el-Hamâse şairleri lakap takmayı incitici bir yergi (نبز) veya aksine bir övgü aracı olarak anarlar: أكنيه حين أناديه لأكرمه / ولا ألقّبه والسّوأة اللّقبا |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken İslâmî dönemde şahıslara asıl adları dışında kabile, meslek, kahramanlık veya bedensel bir kusur sebebiyle verilen ek adlar; tefsir ve hadis rivayetlerinde özellikle kişinin hoşlanmadığı kusurlarla çağrılması bu kökle ifade edilmiştir |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânü’l-Hamâse.
Sami etimolojik katman
Arapça لقب kökü, Sami dillerinin genelinde doğrudan ve yaygın bir üçlü kök olarak bulunmaktan ziyade, Güney ve Orta Sami alanında adlandırma ve niteleme pratikleriyle uzmanlaşmış bir gelişim gösterir. Akrabalık zincirinde İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarda doğrudan eşsesli bir üçlü kök yerine, lakap ve unvan manasını karşılamak üzere kök türevleri veya unvan verme pratikleri farklı köklerle (örneğin Aramice kūnāyā kökü veya İbranice kinnāh kökü) temsil edilir. Bununla birlikte Arapçadaki gelişim, biliteral لق (yakalama, raptetme, iliştirme) çekirdeğine bağlama edatı işlevi gören ب harfinin kaynaşmasıyla, "birine bir adı veya sıfatı iliştirmek, raptetmek" semantik matrisinden türemiştir. Bu durum, Arap toplumunun kabile içi ve kabileler arası ilişkilerde bireyleri soyut vasıflarla etiketleme ve ad sabitleme kültürünün dile yansımasıdır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | لق kökünden türeyiş | Bir vasfın şahsa yapıştırılması, asıl ismin üzerine ek bir ad kondurulması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Orta ve Güney Sami adlandırma morfolojisi | Kuzeybatı Sami dillerindeki doğrudan kökteşlik zayıf olup, anlamsal işlev İbranice knh (künye/unvan verme) sahasıyla örtüşür | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarında doğrulanabilir fonetik soydaş tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brockelmann.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| لقب | Anlamlı | Lakap takmak, niteleyici ad vermek | Bir şahsı asıl adı dışındaki bir övgü veya yergi vasfıyla adlandırmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| لبق | Anlamlı | Uyumlu, yumuşak ve yatkın olmak | Bir işe veya elbiseye yakışmak, incelik ve maharet sahibi olmak | Kardeş kök; Kur'an'da geçmez |
| قلب | Anlamlı | Bir şeyi tersyüz etmek, döndürmek | İçini dışına çıkarmak, yönünü değiştirmek, kalbin halden hale girmesi | Metatez; Kur'an'da geçer |
| قبل | Anlamlı | Yönelmek, öne geçmek, kabul etmek | Karşılaşmak, yüz yüze gelmek, ön taraf ve zaman bakımından önce olmak | Metatez; Kur'an'da geçer |
| بلق | Anlamlı | Alacalık, açıklık, kapıyı ardına kadar açmak | Siyah ile beyazın karışması, kapının tamamen açılıp açığa çıkması | Metatez; Kur'an'da geçmez |
| بقل | Anlamlı | Yerden yeşillik ve bitki fışkırması | Topraktan sebze ve yeşilliklerin çıkması, bitki örtüsü | Metatez; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| لقب | Merkez | Niteleyici ek adlandırma | Asıl isme sonradan eklenen, övgü ya da yergi içeren niteleyici ad | Bireyin eylemi veya fiziki durumu üzerinden tanımlanması |
| نبز | Komşu | Kötü ve aşağılayıcı lakap takma | Yalnızca hakaret, alay ve küçümseme kastıyla takılan çirkin lakap | Lakabın özellikle incitici ve yerici alt kümesini oluşturur |
| سمي | Komşu | Asıl isim koyma, adlandırma | Varlığı doğrudan tanıtmak ve ayırt etmek için verilen nötr temel isim | Varlığın özünü niteleme gayesi gütmeksizin doğrudan belirlenmesi |
| كني | Komşu | Künye verme, dolaylı anma | Saygı ve hürmet amacıyla baba/oğul üzerinden yapılan dolaylı adlandırma | İncitmeden kaçınarak örtülü ve saygın bir hitap tarzı kurar |
| كتم | Zıt | Gizleme, adı saklama | Varlığın veya vasfın adını anmayıp gizli tutma, açığa vurmama | Niteleyici adı görünür kılmanın aksine kimliği örtme eylemi |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | لقب | Lakap, ek unvan, niteleyici ad | Asıl isme sonradan eklenen ve medih ya da zem içeren tanıtıcı sıfat | Kesin |
| Latince | Cognomen, agnomen | Ek isim, unvan, lakap | Roma isim sisteminde şahsın bir başarısına veya özelliğine binaen eklenen ad | Güçlü |
| İngilizce | Nickname, epithet, sobriquet | Lakap, takma ad, sıfat-isim | Hem samimi ve övücü hem de aşağılayıcı veya alaycı takma isimleri kapsar | Kesin |
| Almanca | Beiname, Spitzname | Ek ad, takma ad | Kişinin belirgin bir özelliğini öne çıkaran ya da alay yollu takılan ad | Kesin |
| Fransızca | Surnom, épithète | Takma ad, lakap | Asıl addan ayrı olarak bir niteliği sabitleyen çağrı adı | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالْأَلْقَابِ (Çoğul isim) | Aşağılayıcı, incitici, geçmiş günahları veya kusurları yüzüne vuran çirkin lakaplar | Müminler arası ahlak, toplumsal saygı ve kardeşlik hukuku bağlamı; Hucurât 49:11 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Esmâ ve ahkâm bahsi | Kişiye günahından ötürü "fâsık", "kâfir" gibi lakapların takılmasının imana ve tekfire etkisi | İtikadi ve ahlaki sıfatların kişiye zorla yapıştırılmasının meşruiyeti |
| Fıkıh | Muamelat ve ahlak ahkâmı | Bir kimseyi hoşlanmadığı lakapla çağırmanın haramlığı; yalnızca tanıtma zarureti olan kusurlu lakapların (ör. el-A'meş) caizliği | Hukuki ve ahlaki dokunulmazlığın korunması, tahkir yasağı |
| Tefsir | Hucurât Suresi 11. ayet tefsiri | Ayette yasaklanan tenâbüz eyleminin kapsamı; cahiliye dönemi isimlerinin ve günahların hatırlatılmasının menedilmesi | İnsanın geçmişiyle veya kusurlarıyla etiketlenmesinin mutlak reddi |
| Hadis | İsim koyma ve değiştirme rivayetleri | Hz. Peygamber’in çirkin lakapları ve kötü anlamlı isimleri güzel olanlarla değiştirmesi | Şahsiyet onuruna uygun, yapıcı ve teşvik edici adlandırma |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve takva ekseni | Aşağılayıcı etiketleme yasağı | İman kardeşliğini koruma | Müminlerin birbirini günah veya geçmiş kusurlarla yaftalamasını önler | Kesin |
| İlmi | Tasnif ve unvan verme | Bilimsel sıfat ve unvanlandırma | Ehliyet ve mertebe tespiti | Âlimlere ilmi liyakatlerine göre verilen şerefli unvanlar (ör. el-İmâm) | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal hiyerarşi ve statü | Siyasi unvan veya dışlayıcı yafta | İktidar veya tasfiye aracı | Egemenlerin meşruiyet unvanı alması ya da muhaliflerin damgalanarak dışlanması | Güçlü |
| İktisadi | Ticari itibar ve marka | Güvenilirlik alameti veya boykot etiketi | Piyasa değerini belirleme | Tacirin veya malın hilekârlık ya da dürüstlükle anılarak piyasada konumlanması | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Veri etiketleme ve meta-veri atama | Bir veri kümesine veya nesneye sistem içi kimliğini değiştirmeksizin filtreleme ve ayrıştırma sağlayan harici etiket (tag/metadata) iliştirilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Damgalama teorisi (Labeling theory) | Bireyin toplum tarafından belirli bir kusur veya sapkınlık üzerinden etiketlenmesi sonucu bu etiketi içselleştirmesi ve toplumsal rolün kilitlenmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Lakabı yalnızca günlük dildeki basit ve şaka yollu takma adlara indirgemek; siyasi, dini ve ideolojik yaftalamaları bu kapsamın dışında görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bireyin tövbe ettiği geçmiş günahlarıyla, soyuyla, fiziki engeliyle veya zayıflığıyla anılarak manevi ve toplumsal olarak aşağılanmasının tüm biçimlerini kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki nehyi sadece basit çocukça alaylara hasrederek, kitlelerin veya fertlerin "mürted", "fâsık", "hain" gibi tahkir edici yaftalarla hedef gösterilmesini meşru sayma hatası |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın inşa ettiği ahlak toplumunda bireyin itibarını, manevi dokunulmazlığını ve tövbe ile yenilenme hakkını dil düzeyinde güvenceye aldığını gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hucurât Suresi başta olmak üzere toplumsal ahlak, müminler arası hukuk, gıybet, alay ve tecessüm yasaklarını konu alan ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanları geçmiş hatalarıyla, değiştiremeyecekleri fiziki vasıflarıyla veya kabilevi aidiyetleriyle damgalayıp kategorize etmenin dinde büyük bir günah ve zulüm olduğu bilincini yerleştirir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin üzerine sonradan iliştirilen, onu diğerlerinden ayıran belirgin tanıtıcı işaret, takı veya ekleme ad.
- Soyut anlamBir bireye asıl kimliğinin ötesinde övgü veya çoğunlukla yergi amacıyla takılan, onu toplumsal bellekte sabitleyen ve yargılayan niteleyici etiket.
- Sistematik karşılıkSosyal etkileşimde bireylerin birbirini asimetrik biçimde damgalamasını engelleyen, kimlik dokunulmazlığını koruyucu ahlaki ve hukuki filtre.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde bireyin özgün ve dokunulmaz kimliğini (asıl ismini), bireye dışarıdan atfedilen niteleyici vasıfları (lakapları), ise bu vasfın kabul edilme veya dayatılma katsayısını temsil eder. Şayet iliştirilen vasıf negatif bir niteleme ise (, yani aşağılayıcı ve incitici bir lakap ise), bu durum toplumsal sistemin ahlaki ve hukuki bütünlüğünde () bozulmaya ve entropi artışına yol açar; dolayısıyla bu tür fonksiyonel atamalar sistem tarafından yasaklanmıştır.