لم
ل - م
KÖK- 531 geçiş
- 479 ayet
- 12 sîga
- 5 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Değil
Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır.
Notlarım
Sözlükler(5)
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR335 harfلم: حرفُ نفي لما مضى. تقول: لم يفعل ذاك، تريد أنه لم يكن ذلك الفعل منه فيما مضى من الزمان. وهي جازمة. وحروف الجزم: لَمْ، ولَمَّا، وألَمْ، وألَمَّا. ولِمَ بالكسر: حرفٌ يستفهَم به. تقول: لِمَ ذهبت? ولك أن تدخل عليه ما ثم تحذف من الألف، قال الله تعالى: "عَفا الله عَنْكَ لِمَ أذِنْتَ لَهُم". ولك أن تدخل عليها الهاء في الوقف فتقول لِمَهْ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.925 harfباب اللام والميم
لم ، مل .
لم : اللّيث : اللَّمّ : الْجَمع الكثيرُ الشَّدِيد .
تقول : كتيبة مَلْمُومة ، وحَجر مَلْمُوم ، وطِين مَلْمُوم ؛ وقال أبو النَّجْم :
مَلْمُومة لمًّا كَظَهْر الجُنْبُلِ
وصَف هامة جَمل .
قال : والآكل يَلُمّ الثّريد فيجعله لُقَماً .
وقال الله جلّ وعزّ : ( الْمِسْكِينِ وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلاً لَّمّاً ) ( الفجر : 19 ) أي أكلاً شَدِيداً .
وقال الزّجّاج : أي تأكلون تراث
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR14.661 harf(باب اللام وما بعدها في المضاعف والمطابق([1]))
(لم) اللام والميم أصلُه صحيحٌ يدلُّ على اجتماعٍ ومقارَبَة ومُضامَّة. يقال: لَمَمْتُ شَعَثه، إذا ضممتَ ما كان من حالِهِ متشعِّثاً منتشِراً. ويقال: صخرةٌ ملَمْلَمَةً، أي صُلْبة مستديرة، وملمومة أيضاً. قال:
* ملمومة لَمَّاً كظهر الجُنْبُلِ([2]) *
ومن الباب ألمَمْتُ بالرّجُلِ إلماماً، إذا نزلتَ به وضامَمْتَه. فأمَّا اللَّمَم فيقال: ليس بمواقَعَة
(باب اللام وما بعدها في المضاعف والمطابق([1])) (لم) اللام والميم أصلُه صحيحٌ يدلُّ على اجتماعٍ ومقارَبَة ومُضامَّة. يقال: لَمَمْتُ شَعَثه، إذا ضممتَ ما كان من حالِهِ متشعِّثاً منتشِراً. ويقال: صخرةٌ ملَمْلَمَةً، أي صُلْبة مستديرة، وملمومة أيضاً. قال: * ملمومة لَمَّاً كظهر الجُنْبُلِ([2]) * ومن الباب ألمَمْتُ بالرّجُلِ إلماماً، إذا نزلتَ به وضامَمْتَه. فأمَّا اللَّمَم فيقال: ليس بمواقَعَة الذّنْب، وإنَّما هو مقاربتُه ثم ينحَجِزُ عنه. قال الله تعالى: ﴿الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الإثْمِ وَالفَوَاحِشَ إلا اللّمَمَ﴾ [النجم 32]، ويقال: أصابت فلاناً من الجنّ لَمَّة، وذلك كالمَسِّ. قال: * أُعِيذُه من حادثاتِ اللمَّهْ([3]) * ومن الباب اللِّمَّة، بكسر اللام: الشَّعَْر إذا جاوَزَ شحمةَ الأذنين، كأنَّه سمِّي بذلك لأنّه شامَّ المَنكِبَين وقارَبَهما. وكتيبة ملمومة: كَثُر عددُها واجتمع المِقْنَب فيها إلى المِقْنب. والمُلِمَّة: النَّازلة من نَوازِل الدُّنيا. فأمَّا العين اللاَّمَّة([4])، فيقال: الأصل مُلِمَّة، لمّا قُرِنت بالسّامّة قيل لامَّة، وهي التي تُصيب بالسُّوء. وهو ذلك القياس. فأمَّا "لم" فهي أداةٌ يقال أصلها لا، وهذه الأدواتُ لا قياسَ لها. (لن) اللام والنون. كلمةٌ أداة، وهي لن، تنفي الفعل* المستقبل وذكر عن الخليل أنّ أصل لنْ لا أَنْ. (له) اللام والهاء أُصَيلٌ يدلُّ على رِقَّة في شيءٍ وسَخافة. من ذلك اللَّهْلَه: الثَّوب الرديء النَّسج، وكذلك الكلام والشِّعر. ومن ذلك اللُّهْلُه: السَّراب المطَّرد([5]). قال: * ومخفِقٍ مِن لُهْلُه ولُهْلُهِ([6]) * والجمع لهالِهُ. (لو) اللام والواو كلمةٌ أداة، وهي لو، يُتمنَّى بها. وأهل العربية يقولون: لو يدلُّ على امتناع الشيء لامتناع غيره، ووقوعهِ لوقوع غيرهِ. نحو قولهم لو خرج زيد لخرجت. فإذا جعلت لو اسماً شدّدت، يقال أكثرتَ من اللَّوِّ. أنشد الخليل: ليتَ شعري وأين منِّيَ ليتٌ *** إنَّ لَيتاً وإنَّ لَوَّاً عناءُ([7]) (لأ) وأما اللام والهمزة فيدلُّ على صفاء وبريق. من ذلك تلألأت اللُّؤلؤة، وسمِّيت لأنَّها تَلأْلأ. والعرب تقول: "لا أفعله ما لألأت الفُور بأذنابها" أي ما حرّكَتْها ولَمَعَتْ بها. (لب) اللام والباء. أصلٌ صحيح يدلُّ على لزومٍ وثبات، وعلى خلوص وجَوْدة. فالأوَّل ألَبَّ بالمكان، إذا أقام به، يُلبُّ إلبابا. ورجلٌ لَبٌّ بهذا الأمر، إذا لازَمه وحكى الفرّاء: امرأةٌ لَبَّةٌ: مُحِبَّةٌ لزوجها، ومعناه أنَّها ثابتة على وُدِّه أبداً. ومن الباب التلبية، وهو قوله: لَبَّيْك. قالوا: معناه أنا مقيمٌ على طاعتك. ونُصِب على المصدر، وثنّي على معنى إجابةً بَعْد إجابة. واللّبيب: المُلبِّي. قال الشَّاعر([8]): فقلت لها فِيئي إليكِ فإنَّني *** حرامٌ وإنِّي بعدَ ذاكِ لبيبُ أي مُحْرِم مُلَبٍّ، ومن الباب لبْلَبَ من الشَّيء: أشفق، فهو ملبلب. وقال: * مِنّا المُلَبلِبُ والمشبِلُ([9]) * ويكون ذلك من الثَّباتِ على الوُدّ. والمعنى الآخر اللُّب معروف، من كلِّ شيء، وهو خالصه وما يُنتَقَى([10]) منه، ولذلك سمِّيَ العقلُ لُبَّاً. ورجل لبيب، أي عاقل. وقد لَبَّ يلبُّ([11]). وخالصُ كلِّ شيء لُبابُه. ومن الباب اللَّبَّة، وهو موضعُ القلادة من الصدر، وذلك المكانُ خالص. وكذلك اللَّبَب([12]). يقال: لببتُ الرّجُل: ضربت لَبَّتَه. ويقولون للمتحزِّم: متلبِّب، كأنَّه شدَّ ثوبَه إلى لَبَّتِه مشمِّراً. ولَبَبُ الفرسِ معروف. وعلى معنى التشبيه اللَّبَب من الرَّمل: ما كان قريباً من جبل متّصلاً بسهل. قال: بَرّاقة الجيدِ واللّباتُِ واضحةٌ *** كأنَّها ظبيةٌ أفضَى بها لَبَبُ([13])ومما شذَّ عن هذا قولهم: إن اللَّبَاب: الكلأ. واللَّبلاب: نَبْت. (لت) اللام والتاء كلمةٌ واحدة. يقال: لتَّ السّويقَ بالسَّمْن يلُتُّه لَتَّاً، والفاعل لاتٌّ. وذُكر عن ابن الأعرابيّ: لُتَّ فلانٌ بفلانٍ، إذا قُرِن به. فإن صح فهو من باب الإبدال، كأنَّ التاء مبدَلة من زاء. (لث) اللام والثاء أصلٌ صحيح، يدلُّ على إقامةٍ ودوام. يقال: ألثَّ المطر، إذا دام، والإلثاث: الإقامة. ولثلث بمعنى ألَثَّ. قال: * لا خيرَ في وُدِّ امرئٍ ملثلِث([14]) * أراد المتردِّدَ الذي لا خير فيه. وهو الذي يُلثلِِِث عن إقامة الودّ. ويقال: لثلثته عن حاجته: حبَستُه. وتَلثلثَ الرّجُلُ في الدَّقعاء([15]): تمرَّغَ. (لج) اللام والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تردُّد الشيءِ بعضه على بعض، وترديد الشيء. من ذلك اللَّجاج، يقال لَجَّ يَلَجُّ، وقد لجِجتَ على فَعِلت لَجَجاً ولَجَاجاً. ومن الباب لُجُّ البحر، وهو قاموسُه، وكذلك لُجَّته، لأنَّه يتردَّد بعضُه على بعض. يقال التجَّ البحرُ التجاجاً. وفي الحديث: "مَن ركِب البحر إذا التجَّ فقد بَرِئتْ منه الذّمّة". والسَّيف يسمَّى لُجّاً، وإنَّما هذا على التشبيه، كأنَّه فُخِّم أمره فشبِّه بلُجّ البحر، ومن ذلك حديث طلحة: "فقدَّمُوا فوضعوا اللُّجَّ على قَفيَّ([16])". ويقال: لجلجَ الرّجُل المُضْغَة في فيه، إذا ردَّدها ولم يُسغْها. قال زهير: يلجلجُ مُضغةً فيها أنيض *** أصَلَّتْ فهي تحت الكشحِ داءُ([17])واللَّجلاج: الذي يلجلِجُ في كلامه لا يُعرِب. واللَّجَّة: الجَلبَة. قال أبو النَّجم: * في لَجَّةٍ أمسِكْ فُلاناً عن فُلِ([18]) * ويقولون: في فؤادِ فلانٍ لَجاجَةٌ، وهو أن يَخْفُِقَ لا يسكن من الجوع. وهو من* اللَّجَاجِ، واللَّجاجُ الظَّلام: اختلاطه، وهو مشبَّه بالتجاج البحر. ويستعار هذا فيقال عين مُلْتجَّة: شديدة السَّواد. (لح) اللام والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على ملازمةٍ ومُلازَّة. يقال: ألَحَّ على الشَّيءِ إلحاحاً، إذا أقبَلَ عليه ولم يَفتُر. ويقال: لَحِحَتْ عينُه، إذا التصقَتْ([19]). ومنه قولهم: هو ابنُ عَمِّه لَحَّاً، أي لاصق النَّسب. والمِلْحاح: القَتَبُ يَعَضُّ على غارب البعير. ويقال ألحّ السّحابُ، إذا دامَ مطرُه. وقال في القَتَب: * ألَحَّ على أكتافِهِمْ قَتَبٌ عُقَرْ([20]) * ويقال: تَلحلحَ القومُ، إذا أقاموا مَكانَهم لم يبرحوا. قال: * أقاموا على أثقالِهِمْ وتلَحْلَحُوا([21]) * ويقال: مكانٌ لاَحٌّ: ضيِّق. ورَحَىً مِلحاحٌ على ما تطحنه. ويقال: ألحَّ الجمل، كما يقال خَلأت النّاقة، وحَرَن الفرسُ، وذلك إذا لم يكد يَنْبعِثُ. (لخ) اللام والخاء أصلٌ صحيح يدلُّ على اختلاطٍ. يقال سكرانُ مُلْتَخٌّ، أي مختلط. والتَخَّ على القوم أمرُهم: اختلَط والتَخَّ عُشْبُ الأرض: اختلَط. ومن الباب: لَخَّتْ عينُه، إذا دام دمعُها، ويكون ذلك من كِبَر. قال: * وسال غَرْبُ عَينِه ولَخّا([22]) * ومن الباب اللَّخْلخانيَّة: العُجْمة في المَنطِق. (لد) اللام والدال أصلانِ صحيحان: أحدهما يدلُّ على خِصامٍ، والآخَر يدلُّ على ناحيةٍ وجانب. فالأول اللَّدَد، وهو شِدّة الخُصومة. يقال رجلٌ ألَدُّ وقَوم لُدٌّ. قال الله تعالى: ﴿وَتُنْذرَ بِهِ قَوْماً لُدَّاً([23])﴾ [مريم 97]. واللَّديدان: جانِبا العُنُق وصَفحتاه. ولَدِيدا الوادي: جانِباه، ولذلك يقال: تَلدَّد، إذا التفتَ يميناً وشِمالاً متحيِّراً. واللَّدُود: ما سُقِيَ الإنسانُ في أحد شِقّي وجهِه من دواء. وقد لُدَّ، والتدَدْتُ أنا. قال ابنُ أحمر: شرِبتُ الشُّكاعى والتَددْتُ ألِدَّة *** وأقبلتُ أفواهَ العروقِ المَكاوِيا([24])ومن الباب قولهم: ما أجِدُ دون هذا الأمرِ مُحْتدّاً ولا مُلتدّاً، أي لا أجِدُ عنه مَعْدِلاً. وإذا عَدَل عنه فقد صار في جانبٍ منه. ومن الباب: ما زِلتُ أُلاَدُّ عنك، أي أدافِع، كأنَّه يَعْدِل بالشَّرِّ عنه. ومما شذَّ عن هذا الباب: اللَّدُّ: الجُوَالِق، كذا قالوا، وأنشدوا: * كَأنَّ لَدَّيهِ على صَفْحِ جَبَلْ([25]) * ويمكن أن يقال هذا أيضاً لأنَّه يكون على جنب المحمول عليه إذا كانا عِدْلَين. (لذ) اللام والذال أصل صحيحٌ واحدٌ يدلُّ على طِيبِ طعمٍ في الشَّيء. من ذلك اللَّذّة واللَّذَاذَة: طيبُ طَعم الشَّيء. قال: ……………………………...............([26]). واللَّذُّ: النَّوم في قوله: * ولَذٍّ كَطَعم الصَّرخَدِيِّ([27]) * قال الفرّاء: رجلٌ لذٌّ: حسنُ الحديث. (لز) اللام والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على ملازمة ومُلاصَقة. يقال: لُزَّ به، إذا لَصِق به لَزَّاً ولَزَازاً. ولازَزْتُه: لاصقته. ورجلٌ لِزَازُ خَصمٍ، إذا كان يُلازُّه ولا يَكُِعُّ عنه. والملزَّزُ: المجتمِعُ الخَلْق. واللَّزّ: الطَّعن. وهو من قياس الباب. واللَّزائز: ما اجتمع من اللَّحم في الزَّور مما يَلِي المِلاط. قال: * ذي مِرفقٍ بانَ عن اللزائزِ([28]) * ومن الباب كَزٌّ لَزٌّ، ويجوز أن يكون لَزٌّ إتباعاً. (لس) اللام والسين أصيل يدلُّ على لحس الشَّيء. قال ابنُ الأعرابيّ: اللَّسُّ: اللحس، ويقال: ألَسَّتِ الأرضُ، إذا طلَعَ أوّلُ نباتِها. قال: وسمِّي بذلك لأنَّ المال يَلُسُّه. ولسَّتِ الدابّةُ الخَلاَ بلسانها تَلُسُّه لَسَّاً. قال: * قد اخضَرَّ من لسِّ الغَميرِ جحافُله([29]) * ويقال لذلك النَّبات اللُّساسُ أيضاً. قال: * في باقِلِ الرِّمثِ وفي اللُّساسِ([30]) * (لص) اللام والصاد أُصيلٌ صحيحٌ يدلُّ على ملازَّةٍ ومقاربةٍ . من ذلك اللَّصَص، وهو تقارُب المَنْكِبَين، يكادان يمسَّان الأذُنين. والألَصُّ: المتقارب الأضراس أيضاً. ويقال لُصِّصَ البُنيانُ مثل رُصِّص. ويقال إنَّ الجبهة الضيِّقة اللَّصَّاء. واللَّصَّاء من الغنم: التي أقبلَ أحد قرنَيها على الوجه. ومن الباب اللِّصُّ، لأنَّه يلصَق بالشَّيء يريد أخْذَه. وفِعلُه اللَّصُوصية بفتح اللام([31]) *ويقال أرضٌ مَلَصَّةٌ: كثيرة اللُّصوص. (لض) اللام والضاد، ذكر الخليل أنَّ اللَّضْلاضَ: الدَّليل. قال: ولَضلَضَتُهُ: التفاتُه وتحفُّظه. (لط) اللام والطاء أُصَيلٌ صحيح، يدلُّ على مقارَبة ومُلازَمَة وإلحاح من ذلك قولهم: ألَطَّ الرّجل، إذا اشتدَّ في الأمر. ويقال لطّ به: لَزِمه. وكلُّ شيءٍ سُتِرَ بشيءٍ فقد لُطَّ به. ولَطَّت النّاقةُ بذَنبِها، إذا جعلَتْه بين فخِذَيْها في مَسِيرها. واللَّطُّ: قِلادةٌ من حَنْظلٍ، وسُمِّيت لَطَّاً لملازمتِها النَّحر. والجمع لِطَاط. واللِّطَاط: حرف الجبل. ومِلطاط البعير: حرفٌ في وسَط رأسِه. والمِلطاط: حافَة الوادِي، وسمِّي كلُّ ذلك لأنَّه ملازِمٌ لا يُفارِق. واللِّطْلِط: العجوز الكبيرة، لأنها ملازمةٌ لمكانها لا تكاد تبرح. (لظ) اللام والظاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ملازَمَة. يقال: ألظَّ الرّجلُ بالشَّيء، إذا لازَمَه. وفي الحديث: "ألِظُّوا بياذَا الجلالِ والإكرامِ"، أي الزَموا هذا وأكثِروا منه في دعائكم. ويقال: ألَظَّ المطرُ: دام. ويقولون: الإلظاظ: الإشفاق على الشَّيء؛ وليس ببعيد القياسِ من الباب. (لع) اللام والعين أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على اضطرابٍ وبَصْبصَة([32]). من ذلك اللَّعْلَع: السَّراب؛ ولعلعتُه: بَصبصتُه. وتَلعلع الشَّيء: اضطرَبَ حتَّى تكسَّر. ولَعْلعَ الكلبُ: دَلَع لسانَه. وامرأة لَعَّةٌ: خفيفة. وتلعلع من الجُوع: تضوَّر. واللَّعَاعة: بقلَة ناعمة. وألعَّتِ الأرضُ: أنبتَتَ اللُّعَاع؛ وتلعَّيتُ: أخذتُ اللعاع. وهذه الكلمةُ الأخيرة شاذة. (لغ) اللام والغين. ذكر بعضُهم: لَغْلغَ طعامَه: روَّاه بالدَّسَم. (لف) اللام والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تلوِّي شيء على شيء. يقال: لفَفْتُ الشّيءَ بالشّيء لفَّاً. ولففت عِمامَتي على رأسي. ويقال: جاء القومُ ومَن لَفَّ لَفَّهم، أي من تأشَّبَ إليهم، كأنَّه التفَّ بهم. قال الأعشى: وقد ملأت قيسٌ ومن لَفَّ لَفَّها *** نُبَاكاً فَقوَّاً فالرَّجا فالنَّواعصا([33])ويقال للعَيِيِّ: أَلَفُّ، كأنَّ لسانَه قد التفَّ، [و] في لسانه لَفَفٌ. والألفاف: الشَّجرُ يلتفُّ بعضه ببعض. قال الله تعالى: ﴿وَجَنَّاتٍ ألْفَافاً﴾ [النبأ 16]. والألَفُّ: الذي تَدانى فَخِذاه من سِمَنه، كأنَّهما التفَّتا؛ وهو اللفَف. قال: عِِراض القَطَا ملتفّةٌ رَبَلاتُها *** وما اللُّفُّ أفخاذاً بتاركةٍٍ عَقْلا ويقال للرّجُل الثَّقيل البطيء: ألَفُّ. واللَّفيف: ما اجتمعَ من الناس من قبائلَ شتَّى. وألَفَّ الرّجلُ رأسَه في ثيابه، وألفَّ الطائرُ رأسه تحت جناحِه. وحكى بعضهم: في الأرض تلافيفُ من عُشْب. ولفَفْتُه حقه: منعته. (لق) اللام والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على صِياح وجَلَبة. من ذلك اللَّقلقَة: الصِّياح. وكذلك اللَّقلاق. واللَّقلَق: اللِّسان. وفي الحديث: "من وقِيَ شَرَّ لَقْلَقِه وقَبقَبِه وذَبْذَبِهْ فقد وُقي شِرَّةَ الشَّبابِ كلَّها". ولَقَّ عينَه، إذا ضرَبَها بيده، ولعلَّ ذلك للوَقع([34]) يُسْمَع. وأمَّا اللَّقْلَقة فالاضطراب، وهو قريبٌ من المقلوب، كأنَّه مُقَلقَل، وهو الذي لا يَقَِرُّ مكانَه. قال امرؤ القيس: * بطرفٍ مُلَقْلَقِ([35]) * (لك) اللام والكاف أُصَيلٌ يدلُّ على تداخُلٍ في الشَّيء. من ذلك اللَّكِيك: اللَّحم المتداخِلُ في العِظام. واللُّكالِك: البعير المكتنِزُ اللَّحم. ويقال: التكَّ القومُ: ازدحموا. واللُّكِّيُّ: الحادر([36]) اللَّحيم. ومما شذَّ عن الباب اللَّكيك([37]): شجرةٌ ضعيفة. وقال امرؤ القيس في اللَّحم اللكيك: فظل صِحابِي يَشتَوُون بنَعْمةٍ *** يصُفُّون غاراً باللَّكِيك الموشَّقِ([38]) --------------ـــ ([1]) في الأصل: "باب اللام والميم وما يثلثهما". ([2]) في الأصل: "الخيل" تحريف، وإنما هو الجنبل، وهو القدح الضخم. وأنشده في اللسان (لمم) منسوباً لأبي النجم العجلي، وفي (جنبل) بدون نسبة. ([3]) قائله عقيل بن أبي طالب، كما في اللسان (لمم). وبعده: *ومن مريد همه وغمه* قال في اللسان: "ووافق الرجز من غير قصد". ([4]) هي في حديث تعويذ الحسن والحسين: "أعيذكما بكلمات الله التامة، من كل شيطان وهامة، ومن شر كل عين لامة". ([5]) في اللسان أن اللهله: الأرض الواسعة يضطرب فيها السراب. ([6]) لرؤبة في ديوانه 166 واللسان (لهله). ([7]) لأبي زبيد الطائي في الخزانة (3: 382) وسيبويه (2: 32) والأغاني (4: 183) ومثله في الأغاني (19: 158) قول النمر بن تولب: علقت لوا تكررها *** إن لوا ذاك أعيانا ([8]) هو المضرب بن كعب، كما في الصحاح واللسان (لبب) والتاج (بعد) والقالى (2: 171). ([9]) سبق الاستشهاد بالكلمتين الأخيرتين في (شبل). وهو جزء من بيت للكميت، وهو بتمامه كما في اللسان (لبب، شبل): ومنا إذا حزبتك الأمور *** عليك الملبلب والمشبل ([10]) في الأصل: "يبتغي". ([11]) يقال من باب فرح وضرب، الأولى لأهل الحجاز والثانية لأهل نجد. ويقال أيضاً لببت تلب بضم باء الماضي وفتح لام المضارع. قال صاحب القاموس: ليس له نظير في كلامهم. قلت: أما قولهم في المضاعف عززت الشاة بضم الزاي، إذا قل لبنها، فليس نظيراً لهذا، لأن ماضيه تعز بضم العين لا فتحها. انظر ليس في كلام العرب لابن خالويه 9 واللسان (عزز). ([12]) في الأصل: "اللبيب"، تحريف. ([13]) لذي الرمة في ديوانه 3 واللسان (لبب). ([14]) لرؤبة في ملحقات ديوانه 171 واللسان (لثث). وليس شاهداً لما قبله، بل لما بعده. فاللثلثة في البيت معناها التردد. ([15]) الدقعاء، بالدال: عامة التراب، وقيل التراب الدقيق. وفي الأصل: "الرقعاء" بالراء، صوابه في المجمل واللسان. ([16]) في اللسان: "وفي حديث طلحة بن عبيد [الله]: إنهم أدخلوني الحش، وقربوا فوضعوا اللج على قفي". ([17]) وكذا ورد إنشاده في اللسان (لجج، أنض) مطابقاً لما مضى في (أنض)، ونبهت هناك على صواب روايته. انظر ديوان زهير 82. ([18]) أنشده في اللسان (لجج، فلن). ([19]) في الأصل: "التفت"، صوابه في المجمل واللسان. ([20]) للبعيث المجاشعي، كما في اللسان (لحح، عقر) وسبق إنشاده في (عقر). وصدره: * ألد إذا لاقيت يوماً بخطة * ([21]) لابن مقبل، في اللسان (لحح) وصدره: * بحي إذا قيل اظعنوا قد أتيتم * ([22]) اللسان (جلخ، لخخ) ومجالس ثعلب 451. وأنشده في أمالي الزجاجي 78 والخزانة (3: 104) رواية عن ثعلب. ونقل البغدادي نسبة الرجز إلى العجاج، وليس في ديوانه بل في ملحقاته 76. وفي الأصل: "وسار"، صوابه في المجمل والمراجع المتقدمة. ([23]) في الأصل: "لتنذر به"، تحريف. وهي الآية 97 من سورة مريم: "فإنما يسرناه بلسانك لتبشر به المتقين وتنذر به قوماً لدا". ([24]) أنشده في اللسان (شكع، لدد، قبل). ([25]) أنشده في اللسان (لدد)، وكذا في المجمل. ([26]) بياض في الأصل، ولعله يعني قول الربيع بن ضبع، في أمالي القالي (3: 215) والخزانة (3: 106) وسيبويه (1: 106، 293): إذا عاش الفتى مائتين عاماً *** فقد ذهب اللذاذة والفتاء وقد سبق إنشاد هذا البيت في (فتي). ([27]) للراعي، وهو بتمامه كما في اللسان (صرخد، لذذ): ولذ كطعم الصرخدي طرحته *** عشية خمس القوم والعين عاشقه برفع "عاشقه" لأن قبله: وسربال كتان لبست جديده *** على الرحل حتى أسلمته بنائقه وروى في اللسان بيتاً آخر مجهول القائل عنده، وهو: ولذ كطعم الصرخدي تركته *** بأرض العدى من خشية الحدثان وأنشد بعده الجاحظ في الحيوان (1: 662) يعني كلباً: ومبد لي الشحناء بيني وبينه *** دعوت وقد طال السرى فدعاني ([28]) لإهاب بن عمير، في اللسان (لزز). وأنشده في المجمل (لز). ([29]) لزهير في ديوانه 131 واللسان (غمر، لسس) والمخصص (10: 185). وصدره: * ثلاث كأقواس السراء وناشط * ([30]) أنشده في اللسان (لسس، هوس) والمخصص (10: 185). ([31]) ويقال بضمها أيضاً، كما في اللسان. ([32]) في الأصل: "وبصبص". ([33]) ديوان الأعشى 109 ومعجم البلدان (نباك، النواعص). ([34]) الوقع: صوت الضرب. وفي الأصل: "للوقوع". ([35]) قطعة من بيت لـه ليس في ديوانه المطبوع. وفي اللسان: "وجلاها بطرف ملقلق". وقد وجدته في مخطوطتي دار الكتب برواية الطوسي، وخرابنداذ، وهو بتمامه: رأى أرنباً فانقض يهوي أمامه *** إليها وجلاها بطرف ملقلق ([36]) في الأصل: "الحادل"، صوابه في المجمل. ([37]) لم يذكره في اللسان. وفي القاموس: "وكأمير: القطران، وشجرة ضعيفة، وموضع". ([38]) روي في ديوان امرئ القيس في مخطوطتي دار الكتب.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR511 harf- تقول: لممت الشيء: جمعته وأصلحته، ومنه: لممت شعثه. قال تعالى: ﴿وتأكلون التراث أكلا لما﴾ [الفجر/19] واللمم: مقاربة المعصية، ويعبر به عن الصغيرة، ويقال: فلان يفعل كذا لمما. أي: حينا بعد حين، وكذلك قوله: ﴿الذين يجتنبون كبائر الإثم والفواحش إلا اللمم﴾ [النجم/32] وهو من قولك: ألممت بكذا. أي: نزلت به، وقاربته من غير مواقعة، ويقال: زيارته إلمام. أي: قليلة.
و (لم) نفي للماضي وإن كان يدخل على الفعل
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.070 harfلَمَّ اللّٰهُ شَعَثَهُ
1 لَمَّ اللّٰهُ شَعَثَهُ ذ God rectified, or repaired, and consolidated, what was disorganized, disordered, or unsettled, of his affairs. (S.)
لَمَّمَ
2 لَمَّمَ ذ He made a لِمَّة of his hair. (Z, TA in art. جم.)
أَلَمَّ بِالقَوْمِ
4 أَلَمَّ بِالقَوْمِ ذ He came to the people, and alighted at their abode as a guest. (Msb.) See أَطَافَ. ― -b2- And hence, أَلَمَّ
Sîgalar(12)
Mücavir kökler480 mücavir (888 toplam)
- رأي
95 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- جيأ
65 ortak ayet · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
- أله
221 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- قول
169 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- كون
144 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- أتي
74 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- كفر
69 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- قبل
48 ortak ayet · Önce
- مع
30 ortak ayet · Beraber
- سير
10 ortak ayet · Gezerler
- شيأ
61 ortak ayet · Şey
- نهي
15 ortak ayet · Nihayet, son demektir
Geçtiği ayetler(479)
Bu kök 479 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ
DeğilŞüphesiz ki o küfretmiş olanları uyarsan da uyarmasan da birdir, inanmazlar.
فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ
DeğilFakat yapamazsınız-ki yapamayacaksınız-o halde yakıtı insanlarla taşlar olan ateşten sakının. O kafirler için hazırlanmıştır.
كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ
DeğilNitekim size içinizden; ayetlerimizi okuyan, sizi tezkiye eden kitabı ve hikmeti öğreten ve bilmediğiniz şeyleri bildiren bir peygamber gönderdik
… بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا …
DeğilAllah için haccı da; ümreyi de tamamlayın. Fakat alıkonulursanız, kurbandan kolayınıza geleni gönderin. Kurban yerine varıncaya kadar, başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden her kim, hasta olursa veya başında bir eziyet bulunursa; ona oruçtan, sadakadan veya kurbandan fidye. Emin olduğunuz vakitte; kim, hacc zamanına kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban keser. Ama bulamazsa, hacc günlerinde üç; döndüğünüz vakit yedi gün olmak üzere tam on gün oruç tutar. Bu; ailesi Mescid-i Haram’da oturmayanlar içindir. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, azabı pek şiddetli olandır.
… وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا …
DeğilAllah için haccı da; ümreyi de tamamlayın. Fakat alıkonulursanız, kurbandan kolayınıza geleni gönderin. Kurban yerine varıncaya kadar, başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden her kim, hasta olursa veya başında bir eziyet bulunursa; ona oruçtan, sadakadan veya kurbandan fidye. Emin olduğunuz vakitte; kim, hacc zamanına kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban keser. Ama bulamazsa, hacc günlerinde üç; döndüğünüz vakit yedi gün olmak üzere tam on gün oruç tutar. Bu; ailesi Mescid-i Haram’da oturmayanlar içindir. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, azabı pek şiddetli olandır.
لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ …
DeğilTemas etmediğiniz veya bir mehir kesmediğniz kadınları boşamışsanız, size vebal yoktur. Şu kadar ki, zengin olan kudretince, darda bulunan da halince ma’ruf bir fayda ile onları faydalandırmalıdır. Bu, iyilik edenlerin üzerine bir borçtur.
فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ
DeğilEğer korkarsanız yaya veya binmiş olarak kılın. Emin olduğunuz vakitte de Allah’ın size bilmediğiniz şeyleri öğrettiği şekilde Allah’ı zikredin.
… مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ …
DeğilTalut orduyla birlikte ayrılıp çıktığı vakit dedi ki: Allah, sizi bir ırmakla deneyecektir. Kim ondan içerse benden değildir. Kim de ondan tatmazsa şüphesiz ki bendendir. Eliyle bir avuç alanlar başka. Derken onlardan birazı müstesna olmak üzere hepsi de ondan içiverdiler. Talut ve beraberindeki mü’minler ırmağı geçtikleri vakit; bizim bugün Calut ve ordusuna karşı gücümüz yoktur, dediler. Mutlaka Allah’a kavuşacaklarını bilenlerse dediler ki: Nice az topluluk, Allah’ın izniyle pek çok topluluğu yenmiştir. Allah sabredenlerle beraberdir.
… بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ …
DeğilYahut altı üstüne gelmiş bir kasabaya uğrayan kimse gibisini görmedin mi? Allah, bunu ölümünden sonra nasıl diriltecek? dedi. Bunun üzerine Allah, onu yüz sene ölü bıraktı, sonra diriltti. Na kadar kaldın? dedi. O da: Bir gün veya bir günden daha az kaldım, dedi. Hayır, yüz yıl kaldın. Öyle iken yiyeceğine içeçeğine bak; henüz bozulmamış, bir de merkebine bak. Hem seni insanlara bir ibret kılacağız. Kemiklere bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyor ve sonra onlara nasıl et giydiriyoruz? dedi. Bu hal ona apaçık belli olunca: Artık Allah’ın herşeye Kadir olduğunu biliyorum, dedi.
… جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
DeğilAllah’ın rızasını kazanmak ve kalblerindekini sağlamlaştırmak için mallarını infak edenlerin hali, bir tepedeki güzel bir bahçenin haline benzer. Kuvvetli bir sağanak düşünce; yemişlerini iki kat verir. Bol yağmur yağmasa bile bir çisenti bulunur ve Allah işlediklerinizi görür.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | لم |
| Yapı | Edat veya işlev sözü |
| Özel Durum | İki harfli işlev sözü; kök düzeyinde muzaaf لمم ile semantik kesişim |
| Bağlamsal Yakın Kökler | لن, ما, لا |
| Zıt Kök | قد |
| Çekirdek Özet 1 | Bir araya getirme, toplayıp bitiştirme, sınırlandırma ve bir olguyu geçmiş zaman kesitinde kesin olarak kapatma |
| Çekirdek Özet 2 | Gelecek zaman kipine girerek eylemin geçmişteki gerçekleşme imkânını kesin biçimde kesme ve olumsuzluğu sabitleme |
| Çekirdek Özet 3 | Zaman akışını donduran, eylemin yokluğunu geçmişte toplayıp sınırlandıran ve zihni kesin sonuca bağlayan mantıksal operatör |
| Kritik Hata Riski | Edatın yalnızca basit bir olumsuzluk sanılıp fiilin kip ve zamanını geçmişe çeviren cezm edici ve sınırlayıcı kurucu işlevinin göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| لم | Dağınık unsurları bir araya getirme, sınırlama, toparlayıp kuşatma ve bir noktada kesintiye uğratma; nitekim aynı çekirdeği taşıyan لمم bir şeyi toplayıp düzeltmeyi, لمظ dudakları toplayıp tat almayı ifade eder | م | Üçüncü harf olarak aynı sesin yinelenmesiyle türeyen muzaaf formda, toparlama ve sınırda durma eylemi yoğunlaşarak küçük günah, dokunup geçme veya bir şeyi bütünüyle derleyip yeme anlamına dönüşür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | Çoban değneği, üvendire | Yöneltme, bir hedefe bağlama, sevk etme ve kontrol altına alarak sınır koyma |
| م | Su | Akış, dalgalanma, kapsayıcılık, toplanma ve çevreleme |
| لم | Yönlendirici bir müdahaleyle akışı durdurup sınırlama | Akıp giden zaman veya eylem sürecine müdahale ederek onu belirli bir geçmiş sınır içinde tutma, toparlama ve dışına çıkılmasını engelleme |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dağınık şeyleri bir araya toplayıp düzene koyma, dağılmış hali derleme ve bir sınıra teğet geçip orada durma |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde bu yapı hem geçmişteki olumsuzluğu kesin olarak bildiren bir edat hem de toplayıp kuşatma anlamında kullanılmıştır. Nitekim Züheyr b. Ebî Sülmâ muallakasında sevgilinin yurduna uğrayıp orada kimseyi bulamayışını ve zamanın getirdiği değişimi olumsuzluk edatıyla şöyle tespit eder: فَلَمْ أَرَ غَيْرَ عَايٍ وَمُنْحَفَرٍ / وَلَمْ أَلْقَ إِلَّا رَبْعَةً وَعَوَاسِيَا |
| Erken Arapça kullanım | Erken bedevi dilinde dağınık saç ve durumun düzeltilmesi için kullanılan deyimleşmiş kullanım: لَمَمْتُ شَعَثَهُ |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīwān Zuhayr b. Abī Sulmā.
Sami etimolojik katman
Arapçada yer alan لم edatı ve bununla yakından ilişkili olan kök gövdesi, Sami dillerinin batı ve güney kollarında işlevsel ve morfolojik bir süreklilik sergiler. İbranicede olumsuzluk ve sınırlama bildiren yapılarla fonetik benzerlik taşımasının yanı sıra, Güney Arapça yazıtlarda ve Ge'ez dilinde benzer sınırlandırma ve birleştirme parçacıkları mevcuttur. Sami dillerinde l- kök sesinin yönelme ve sınır bildirmesi, m- sesinin ise toplama veya durum sabitleme vasfı taşıması, bu iki sesin birleşiminden oluşan edatın zamanı belirli bir sınıra raptetme işlevini doğurmuştur. Arap dilinde bu edat, muzari fiilin başına gelerek onu lafzan cezm ederken manen geçmişe çeviren çok özgün ve gelişmiş bir zaman kaydırma mekanizması kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Brockelmann Grundriss der vergleichenden Grammatik der semitischen Sprachen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | لم edatının zamanı geçmişe bağlama ve kesme işlevi | Muzari fiilin ifade ettiği şimdiki ve gelecek zaman potansiyelini geçmişe çekip kesin olarak olumsuzlayan yapısal edatlaşma | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami dillerinde yönelme ve sınırlama parçacıkları | l- ve m- morfemlerinin yön ve sınır bildiren temel Sami unsurlarıyla paralelliği | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dil ailesinde olumsuzluk ve zaman belirteçleri | Eski Mısır ve Berberi dillerindeki m tabanlı olumsuzluk ve sınırlama ekleriyle tipolojik benzerlik | Muhtemel |
Kaynak Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lipiński Semitic Languages.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| لم | Anlamlı | Toplama, sınırlama, geçmişi olumsuzlama | Eylemin geçmişte gerçekleşmediğini kesinleştiren edat ve bir araya getirme eylemi | Hedef kök; Kur'an'da çok sık geçer |
| مل | Anlamlı | Usanma, bıkma, doldurma, yazdırma | Bir şeyin fazlalığından bıkkınlık duyma veya bir metni baştan sona dikte ettirme | Kur'an'da ملل biçiminde geçer; hedef kökle zıtlaşan doluluk ve taşma ilişkisi taşır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| لم | Merkez | Kesin geçmiş olumsuzluğu | Eylemin geçmişte gerçekleşmediğini kesin olarak bildirir ve beklenti payı bırakmaz | Muzariyi cezm edip geçmiş zamana nakleder |
| لن | Komşu | Gelecek zaman olumsuzluğu | Eylemin gelecekte asla gerçekleşmeyeceğini vurgular | Eylemin gelecekteki imkânını olumsuzlar |
| ما | Komşu | Genel geçmiş ve durum olumsuzluğu | Eylemin geçmişte olmadığını nötr olarak bildirir; fiilin kipini değiştirmez | Fiil-i mazi ile doğrudan kullanılır |
| لا | Komşu | Geniş ve şimdiki zaman olumsuzluğu | Eylemin genel olarak yapılmadığını veya nehyedildiğini anlatır | Süreklilik veya yasaklama bildirir |
| قد | Zıt | Kesinleşmiş geçmiş ve tahkik | Eylemin geçmişte kesin olarak vuku bulduğunu veya gerçekleşmek üzere olduğunu bildirir | لم edatının geçmişteki kesin yokluğuna karşı kesin varlığı kurar |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | لم | Geçmiş zaman olumsuzluğu | Fiilin çekimini geçmiş zamana çevirerek olumsuz kılan cezm edatı | Kesin |
| Latince | non (cum perfecto) | Olumsuzlama | Latince basit olumsuzluk sağlar ancak Arapçadaki gibi gelecek biçimli fiili geçmişe kaydıran morfosintaktik dönüştürme gücüne sahip değildir | Güçlü |
| İngilizce | did not | Geçmiş zaman olumsuzluğu | Eylemin geçmişte yapılmadığını tam karşılar fakat Arapçadaki cezm ve takrîrî soru nüanslarını tek başına vermez | Güçlü |
| Almanca | hat nicht / tat nicht | Geçmiş zaman olumsuzluğu | Geçmişte gerçekleşmeyen eylemi ifade eder; biçimsel olarak yardımcı fiil kurulumu gerektirir | Güçlü |
| Fransızca | ne ... pas (au passé composé) | Geçmiş zaman olumsuzluğu | İki parçalı olumsuzluk yapısıyla eylemin geçmişte yokluğunu anlatır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لَمْ | Kesin geçmiş zaman olumsuzluğu | Eylemin geçmişte meydana gelmediğini kesin hükümle bildiren bağlamlar; İhlâs 112:3, Bakara 2:6 |
| لَمَّا | Henüz gerçekleşmemiş ancak gerçekleşmesi beklenen olumsuzluk | Eylemin şimdiye kadar olmadığını fakat gelecekte olabileceğini ima eden bağlamlar; Hucurât 49:14, Tevbe 9:16 |
| فَلَمَّا / لَمَّا | Zaman zarfı ve şart işlevi (-dığı zaman, hemen ardından) | Bir olayın gerçekleşmesinin hemen peşinden diğerinin doğduğu anlatı bağlamları; Bakara 2:17, Yûnus 10:81 |
| أَلَمْ / أَوَلَمْ | İstifham-ı takrîrî (muhataba onaylatma ve delili ikrar ettirme) | Karşı tarafın inkâr edemeyeceği bir nimeti veya hakikati kabul ettirme bağlamı; İnşirâh 94:1, Fîl 105:1 |
| إِنْ ... لَمَّا | Tahkik ve istisna (ancak, mutlaka) | Vurgulu tekit ve sınırlandırma bağlamı; Târık 86:4 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfâtullah ve uluhiyet tenzihinde olumsuzlama | Allah'ın doğurmadığı ve doğurulmadığı yönündeki ontolojik yokluk beyanı | Ezeli ve ebedi yetkinliğin zıddının geçmiş ve gelecekten bütünüyle nefyedilmesi |
| Fıkıh | Şart ve adak cümlelerinde olumsuzlama ve zaman bağlayıcılığı | Bir eylemin yapılmaması şartına bağlanan hükümlerin geçmişe dönük geçerliliği | Yükümlülüğün doğması için olumsuzluğun geçmişte sabit kalmış olma şartı |
| Tefsir | İstifham-ı takrîrî ve kıssa anlatılarında zaman kurgusu | أَلَمْ kalıbının soru değil ikrar ve tespit amacı taşıması | Muhatabı geçmişteki açık olguyu itirafa mecbur bırakma yöntemi |
| Hadis | Nebevi irşad ve geçmiş derslerin hatırlatılması | Sahabeye hitap ederken geçmiş tecrübelerin onaylatılması kalıbı | Hatırlatma, minnet ve geçmişteki bir durumun delil kılınması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid inancı ve ontolojik arınma | Tenzih ve noksanlığın kesin reddi | Eksikliği ortadan kaldırma | Tanrılık iddiasını geçmişten bugüne hiçbir dayanağı olmaksızın kökten iptal eder | Kesin |
| İlmi | Mantıksal önermeler ve delillendirme | Hükmün olumsuzlanması ve yanlışlanabilirlik | İddiayı çürütme | Bir hipotezin geçmiş verilerle doğrulanmadığını göstererek delil dairesini temizler | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki meşruiyet ve ahitlerin tespiti | İhlalin veya eylemsizliğin tespiti | Yetkiyi sınırlama | Yöneticinin veya tebaanın geçmişteki bir yükümlülüğü yerine getirmediğini tescil eder | Güçlü |
| İktisadi | Borç, ifa ve mülkiyet akitleri | İfanın gerçekleşmediğinin teyidi | Hak düşürücü tescil | Bir borcun veya teslimatın geçmiş vadede vuku bulmadığını hukuken sabit kılar | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mantıksal DEĞİL (NOT) kapısı ve geçmişe dönük sıfırlama operatörü | Bilişimde ve matematiksel mantıkta bir durumun aralığında 0 değerini aldığını kesinleştiren mantıksal kesme işlemi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Hukuki tescil ve negatif ispat | Hukukta bir fiilin gerçekleşmediğine dair kurulan kesin karine ve geçmiş eylemsizlik durumu | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Edatın Türkçeye yalnızca kuru bir "-medi/-madı" eki gibi çevrilerek taşıdığı cezm, fiilin kipini tersyüz etme ve kesin bağlama kudretinin yok sayılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da edat yalnızca inkâr aracı değil; soru kılıfında ikrar ettirici (takrîr), şart kipinde tarihi dönüm noktalarını birbirine bağlayıcı (fîl-kıssa) kurucu bir zihinsel bağlaçtır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki أَلَمْ yapılarının gerçek bir soru zannedilerek muhatabın şüphe içinde olduğu zannına kapılınması veya لَمَّا edatındaki beklenti nüansının kaçırılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mantıksal örüntüsünü kuran, geçmiş zaman ile şimdi arasındaki nedensellik bağını tespit eden ve muhatabın vicdanına doğrudan seslenerek hakikati ikrar ettiren temel gramatikal eksendir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların geçmiş iddialarının çürütüldüğü tevhid ayetlerinde, peygamber kıssalarının dönüm noktalarında ve muhataba ilahi nimetlerin hatırlatıldığı ikrar ayetlerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tarihsel bir olayın belirsiz bırakıldığı algısını yıkar; geçmişte gerçekleşmeyen şeyin imkânsızlığını veya vuku bulmayışını kesinleştirerek agnostik kuşkuculuğu bertaraf eder |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDağınık unsurların toparlanıp bir araya getirilmesi, çevrelenmesi ve sınır çizgisi çekilerek durdurulması.
- Soyut anlamZamanın ileriye doğru akışını kesintiye uğratarak eylemin gerçekleşme potansiyelini geçmiş bir aralıkta kesin bir sıfır noktasına indirgeme.
- Sistematik karşılıkZihni ve dili geçmişteki kesin yokluk veya ikrar üzerinden yeniden yapılandıran biçimsel operatör.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde incelenen eylemi veya önermeyi, konuşma anını, ise zaman koordinatını temsil eder; operatörü eylemin şimdiki zamana taşan akışını keserek konuşma anından önceki zaman kesitinde eylemin kesin yokluğunu () sabitler ve sonrasındaki gerçekleşme alanını o bağlam için tanımsız kılar.