لم
ل - م
KÖK- 531 geçiş
- 479 ayet
- 12 sîga
- 5 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Değil
Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır.
Notlarım
Sözlükler(5)
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR335 harfلم: حرفُ نفي لما مضى. تقول: لم يفعل ذاك، تريد أنه لم يكن ذلك الفعل منه فيما مضى من الزمان. وهي جازمة. وحروف الجزم: لَمْ، ولَمَّا، وألَمْ، وألَمَّا. ولِمَ بالكسر: حرفٌ يستفهَم به. تقول: لِمَ ذهبت? ولك أن تدخل عليه ما ثم تحذف من الألف، قال الله تعالى: "عَفا الله عَنْكَ لِمَ أذِنْتَ لَهُم". ولك أن تدخل عليها الهاء في الوقف فتقول لِمَهْ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.925 harfباب اللام والميم
لم ، مل .
لم : اللّيث : اللَّمّ : الْجَمع الكثيرُ الشَّدِيد .
تقول : كتيبة مَلْمُومة ، وحَجر مَلْمُوم ، وطِين مَلْمُوم ؛ وقال أبو النَّجْم :
مَلْمُومة لمًّا كَظَهْر الجُنْبُلِ
وصَف هامة جَمل .
قال : والآكل يَلُمّ الثّريد فيجعله لُقَماً .
وقال الله جلّ وعزّ : ( الْمِسْكِينِ وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلاً لَّمّاً ) ( الفجر : 19 ) أي أكلاً شَدِيداً .
وقال الزّجّاج : أي تأكلون تراث
باب اللام والميم لم ، مل . لم : اللّيث : اللَّمّ : الْجَمع الكثيرُ الشَّدِيد . تقول : كتيبة مَلْمُومة ، وحَجر مَلْمُوم ، وطِين مَلْمُوم ؛ وقال أبو النَّجْم : مَلْمُومة لمًّا كَظَهْر الجُنْبُلِ وصَف هامة جَمل . قال : والآكل يَلُمّ الثّريد فيجعله لُقَماً . وقال الله جلّ وعزّ : ( الْمِسْكِينِ وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلاً لَّمّاً ) ( الفجر : 19 ) أي أكلاً شَدِيداً . وقال الزّجّاج : أي تأكلون تراث اليتَامَى لمّاً ، أَي تُلمّون بجميعه . قال الفراء : لمّاً ، أَي شديداً . ورُوي عن الزّهري أنه قرأ : ( وَإِنَّ كُلاًّ لَّمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ ) ( هود : 111 ) ، أي : جَمْعاً ؛ لأن معنى اللّم : الجَمع . تقول : لَممت الشيءَ أَلُمّه لَمّاً ، إذا جَمعتَه . فأما قولهم : لمّ الله شَعثك ، فتأويله : جمع الله لك ما يُذْهِب شَعَثك . وأما ( لمّا ) مُرسلة الألف مشدّدة الميم غير مُنَوَّنة ، فلها معانٍ في كلام العرب : أحدها : أنَّها تكون بمعنى الحين إِذا ابتدىء بها ، أو كانت مَعطوفة بواو أو فاء ، وأُجيبت بفعل يكون جوابها ، كقولك : لما جاء القوم قاتلناهم ، أي حين جاءوا . ومنه قول الله عزّ وجلّ : ( سَوَآءَ السَّبِيلِ وَلَمَّا وَرَدَ مَآءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِّنَ النَّاسِ يَسْقُونَ ) ( القصص : 23 ) . وقوله تعالى : ( بِغُلَامٍ حَلِيمٍ فَلَمَّا بَلَغَ ) ( الصافات : 102 ) . معناه كله : حين . وقد يُقدّم الجواب عليها ، فيُقال : استعدّ القوم لقتال العدوّ لما أحسّوا بهم ، أي حين أحسّوا بهم . وتكون ( لما ) بمعنى ( لم ) الجازمة ؛ قال الله تعالى : ( ذِكْرِى بَل لَّمَّا يَذُوقُواْ ) ( ص : 8 ) . أي : لم يذوقوه . وتكون بمعنى إلاّ ، تقول : سألتك لَمّا فَعلت ، بمعنى : إلاّ فَعلْت . وهي في لُغة هُذيل بمعنى ( إلا ) إذا أُجيب بها ( إن ) التي هي للجحد ؛ كقول الله تعالى : ( ) الثَّاقِبُ إِن كُلُّ ) ( الطارق : 4 ) معناه : ما كل نفس إلاّ عليها حافظ . ومثله قولُه تعالى : ( لاَ يَرْجِعُونَ وَإِن كُلٌّ لَّمَّا جَمِيعٌ لَّدَيْنَا مُحْضَرُونَ ) ( يس : 32 ) . شدّدها عاصم ، والمعنى : ما كُلُّ إلاّ جميعٌ لَدينا . وقال الفَرّاء : ( لما ) إذا وضعت في معنى إلا فكأنها ( لَمْ ) ضُمّت إليها ( ما ) فصارا جميعاً بمعنى ( إن ) التي تكون جحداً ، فضمّوا إليها ( لا ) فصارا جميعاً حرفاً واحداً وخرجا من حَدّ الجحد . وكذلك ( لمّا ) . قال : ومثل ذلك قولهُم : لولا ، إنما هي ( لو ) و ( لا ) جُمعتا فخرجت ( لو ) من حدّها و ( لا ) من الجحد ، إذا جُمعتا فصيِّرتا حَرْفاً . قال : وكان الكسائي يقول : لا أَعرف وجه ( لمّا ) بالتّشديد . قلت : وممّا يدُلك على أن ( لما ) يكون بمعنى ( إلا ) مع ( أن ) التي تكون جَحداً ، قولُ الله عزّ وجلّ : ( الاَحْزَابُ إِن كُلٌّ إِلاَّ كَذَّبَ الرٌّ سُلَ فَحَقَّ عِقَابِ ) ( ص : 14 ) ، وهي قراءة قُرّاء الأمْصار . وقال الفراء : وهي في قراءة عبد الله : ( الاَحْزَابُ إِن كُلٌّ إِلاَّ كَذَّبَ الرٌّ سُلَ فَحَقَّ عِقَابِ ) ( ص : 14 ) . والمعنى واحد ، والأولَى قراءة الفَرّاء . وقال الخليلُ : ( لمّا ) تكون انتظاراً لشيء مُتَوقَّع . وقد تكون انقطاعاً لشيء ، قد مَضى . قلت : وهو كقولك : لمّا غَاب قُمْت . الكسائي : ( لما ) تكون جحداً في مكان ، وتكون انتظاراً لشيء متوقَّع في مكان ، وتكون بمعنى ( إلا ) في مكان . تقول : بالله لمّا قمت عنَّا ، بمعنى : إلاّ قمت عنَّا . وأما قول الله عزّ وجلّ : ( وَإِنَّ كُلاًّ لَّمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ ) ( هود : 111 ) . فإنه قُرئت مخفّفة ومُشدَّدة . فمن خَففها جَعل ( ما ) صلةً ، المعنى : وإن كُلاًّ ليوفينّهم ربّك أعمالَهم . واللام في ( لما ) لام ( أن ) و ( ما ) زائدة مؤكدة ، لم تُغَيِّرالمعنى ولا العَمل . وقال الفراء في ( لما ) ها هنا بالتخفيف قولاً آخر ، جعل ( ما ) اسماً للناس ، كما جاز في قوله تعالى : ( فَانكِحُواْ مَا طَابَ لَكُمْ ) ( النساء : 3 ) . والمعنى : من طاب لكم . والمعنى : وإن كلاّ لما ، أي لمن ليوفِّينهم . وأمّا اللام التي في قوله : ( ليوفِّينهم ) فإنها لامٌ دَخَلت على نِيَّة يَمينٍ فيما بين ( ما ) وبين صلتها ، كما تقول : هذا مَن لَيَذْهَبنّ ، وعندي مَن لَغَيْرُه خَيْرٌ منه . ومثله قوله عز وجل : ( وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَن لَّيُبَطِّئَنَّ ) ( النساء : 72 ) . وأما من شدّد ( لمّا ) في قوله : ( وَإِنَّ كُلاًّ لَّمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ ) ( هود : 111 ) . فإن الزجاج جعل ( لمّا ) بمعنى ( إلاّ ) . وأما الفراء فإنه زعم أن معناه : لمَنْ ما ، ثم قُلبت النون ميماً ، فاجْتمعت ثلاث ميمات ، فَحُذفت إحداهن ، وهي الوسطى ، فبقيت ( لما ) . قال : وهذا القول ليس بشيء ، لأن ( من ) لا يجوز حذفها ، لأنها اسمٌ على حَرْفين . قال : وزعم المازني أن ( لمّا ) أصلها ( لما ) خفيفة ثم شدِّدت الميم . قال الزجاج : وهذا القول ليس بشيء أيضاً ، لأن الحروف نحو ( ربّ ) وما أَشْبهها يُخفّف ، ولا يُثقَّل ما كان خفيفاً ، فهذا منتقض . قال : وهذا جميع ما قيل في ( لمّا ) مشدّدة . وأما ( لم ) فإنه لا يليها إلا الفعل الغابر ، وهي تجزمه ، كقولك : لم يَسْمَع . الليث : ( لم ) عزيمة فِعْل قد مَضى ، فلما جُعل الفِعل معها على جهة الفِعل الغابر جُزم ، وذلك قولك : لم يَخْرج زيدٌ ، وإنما معناه : لا خَرج زيدٌ ، فاستقبحوا هذا اللّفظ في الكلام ، فحملوا الفعل على بناء الغابر ، فإذا أُعيدت ( لا ) و ( لا ) مَرَّتين أو أكثر حَسُن حينئذ ، لقول الله عز وجلّ : ( الْمَسَاقُ فَلاَ صَدَّقَ وَلاَ صَلَّى ) ( القيامة : 31 ) أي : لم يُصدق ولم يُصَلِّ . قال : وإذا لم يُعِد ( لا ) فهو في المَنطق قبيح ، وقد جاء ؛ قال أُمَيّة : إن تَغْفِر اللّهم تَغْفر جَمّا وأيّ عَبْدٍ لك لا أَلَمّا أي : لم يُلم . وأما ( ألم ) فالأصل فيها ( لم ) أُدخل فيها ألف اسْتفهام . وأما ( لِمَ ) فإنها ( ما ) التي تكون استفهاماً وُصلت بلام . ابن السِّكيت : اللّمّ ، مصدر : لمَمت الشيء ، وهو جمعك الشيء وإصلاحكه . ومنه يقال : لَمَّ الله شَعَثك ، يَلُمّه . قال : واللّمَم : الجُنون . واللَّمم : دون الكَبِيرة من الذّنوب ؛ قال الله تعالى : ( بِالْحُسْنَى الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلاَّ اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنشَأَكُمْ ) ( النجم : 32 ) . وقال أبو إسحاق : قيل : اللَّمم : نحو القُبلة ، والنَّظرة ، وما أَشْبه ذلك . وقيل ، ( إلا اللمم ) : إلا أن يكون العَبد أَلَمّ بفاحشة ثم تاب . قال : ويدل قولُه : ( اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ ) ( النجم : 32 ) على أن اللَّمم أن يكون الإنسان قد أَلَمّ بالمَعْصية ولم يُصرّ عليها . وإنما الإلمام في اللغة يُوجب أنك تأتي في الوقت ولا تُقيم على الشيء ، فهذا معنى اللَّمَم . قلت : ويدل على صحة قوله قولُ العرب : ألممت بفلان إلماماً ، وما تَزُورنا إلاّ لِمَاماً . قال أبو عُبيد ، معناه : الأحيانَ على غير مُواظبة ولا وقتٍ مَعْلوم . وقال الفراء : في قوله : إلا اللمم يقول : إلا المُتقارب من الذُّنوب الصَّغيرة . قال : وسمعتُ العرب تقول : ضربته ما لَمَمُ القَتل . يُريدون : ضربَا مُتقارباً للقتل . قال : وسمعت آخر يقول : ألمَّ يفعل كذا ، في معنى : كادَ يَفعل . قال : وذكر الكلبي : إنها النَّظرة على غير تَعمُّد ، فهي لَمَمٌ ، وهي مَغْفورة ، فإن أعاد النظر فليس بلَمَم ، وهو ذَنب . أخبرني المُنذري ، عن ثعلب ، عن ابن الأعرابي : اللَّمَم من الذُّنوب : ما دون الفاحشة . أبو زيد : كان ذلك مُنذ شهر أو لَمَمِه ، ومنذ شَهرين أو لَمَمِهما . أبو عبيد ، عن الكسائي : رَجُلٌ مَلْمُوم ومَمْسوس ، أي به لَمَمٌ ومَسٌّ من الجُنون . وفي الحديث : ( وإنّ مما يُنْبت الرَّبيع ما يَقتل حَبَطاً أو يُلِمّ ) . قال : معناه : يَقْرُب . ومنه الحديث الآخر : ( فلولا أنه شيءٌ قضاه الله لأَلمَّ أَنْ يَذْهب بَصَرُه ) . يعني ، لِما يرى فيها ، أي لَقَرُب أن يَذْهب بَصره . أبو زيد : في أرض فلان من الشجر المُلِمّ كذا وكذا ، وهو الذي قارب أن يَحْمل . وجَيْشٌ لَمْلَمٌ : كثيرٌ مُجْتمع . وحَيٌّ لَمْلَمٌ ، كذلك ؛ وقال ابن أَحمر : مِن دونهم إن جِئْتهم سَمَراً حيٌّ حِلاَلٌ لَمْلَمٌ عَسْكَرُ ويَلَمْلَم ، وأَلَمْلَم : مِيقات أهل اليمن للإِحرام بالحج ، موضعٌ بعينه . ورجلٌ مِلَمٌ مِعَمٌّ ، إذا كان يُصلح الناس ويَعُمّهم معروفُه . الليث : الإلْمام : الزّيارة غِبّاً . والفِعل : أَلْممت به ، وعليه . قال : والمُلِمّة : النازلة الشديدة ، من شدائد الدَّهر . وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه عَوّذ ابْنَيه من كُلّ عين لاَمَّة . قال أبو عبيد : قال : لامّة ولم يقل مُلِمة ، وأصلها من : ألممت بالشيء ، تأَتيه وتُلم به ، لأنه لم يُرَد طريق الفعل ، ولكن يُراد أنها ذات لَمَم ، فقيل على هذا : لامّة ؛ كما قال النابغة : كِليني لهمَ يا أُمَيْمة ناصِب أراد : لهمَ ذي نَصب ، ولو أراد الفعل لقال : مُنْصب . قال الليث : هي العين التي تُصيب الإنسان . ولا يقولون : لَمَّته العين ، ولكن حُمل على النَّسب بذي وذات . قال : وحَجَرٌ مُلَمْلَمٌ : مُسْتَدير . قال : واللِّمّة : شَعر الرأس إذا كان فوق الوَفْرة . قال : ولِمَّة الوَتِد : ما تشعَّث من رَأسه المَوْتُود بالفِهْر . شمر ، عن ابن شميل : ناقة مُلَمْلَمة ، وهي المُدارة الغليظة الكثيرة اللحم المُعتدلة الخَلق . الأصمعي : رجُل مُلَمْلَمٌ : مَجموعٌ بعضُه إلى بعض . شمر ، عن ابن الأعرابي : المِلَمُّ من الرجال : الذي جَمع بين أَهل بيته يَلُمّهم . ولَمّ الله شَعَثك ، أي قارب بين شَتيت أمرك ؛ قال رؤبة : فابْسُط علينا كَنَفَي مِلَمِّ أي مُجمِّع لشَملنا ، أي يَلُمّ أَمْرنا . قال : وقال أبو عدنان : اللَّمَمُ : طَرَفٌ من الجُنون يُلِمّ بالإنسان ، وهكذا كُل ما أَلَمّ بالإنسان طرفٌ منه ؛ وقال عُجير السَّلُولِيّ : وخالَط مِثل اللَّحْم واحْتَلّ قَيْده بحيث تَلاقَى عامِرٌ وسَلُولُ وإِذا قيل : بفلانٍ لَمّة ، فمعناه : أن الجن تلمّ به الأحيانَ . وفي الحديث : إِن امرأة شكت إلى النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) لَمَماً بابنتها . قال : وقوله : للشيطان لَمّة ، أي دُنُوٌّ ، وكذا للمَلِك لَمّة . ابن شُميل : لُمّة الرَّجُل : أصحابُه ، إذا أراد سَفَراً فأصاب من يصحبه فقد أصاب لُمّةً . والواحد : لُمّة . والجماعة : لمّة . وكل من لقي في سفره ممن يُؤنسه أو يُرْفده : لُمّة . وأمّا لُمَةُ الرَّجُل : مِثْلُه ، فهو مُخَفّف . وقال الزّجاج : ( لما ) جوابٌ لقول القائل : قد فعل فلانٌ ، فجوابُه : لمّا يَفْعل . وإذا قال : فعل ، فجوابُه : لم يَفْعل . وإذا قال : لقد فعل ، فجوابه : ما فعل ، كأنه قال : والله لقد فَعل ، فقال المُجيب : والله ما فَعل . وإِذا قال : هو يَفعل ، يريد ما يَسْتقبل ، فجوابه : لن يَفعل ، ولا يَفْعل . وهذا من كلام سيبويه . مل : قال اللّيث : المَلَّة : الرمَاد ، والجَمْر . يقال : مَلَلْتُ الخُبْزَةَ في المَلَّة . فهي مَمْلُولة . وكذلك : كُلّ مَشْويّ في المَلَّة من قَرِيس وغَيْره . وطريقٌ مُمَلّ : قد سُلِك حتى صار مُعْلَماً ؛ وقال أبو دُوَاد : رَفَعْناها ذَمِيلاً في مُمَلَ مُعْمَلٍ لَحْبِ قال : والمَلَل : المَلال ، وهو أن تَمَلّ شيئاً وتُعرِض عنه . ورَجُلٌ مَلُولة ؛ وأَنْشد : وأُقْسم ما بِي من حَفاءٍ ولا مَلَل وقد يُقال : مَلِلْتُه مَلاَلةً . ورَجُلٌ مَلَّة ، إذا كان يَملّ إخوانَه سريعاً . ومَلَل : اسمُ موضع في طريق مكة ، بين الحَرَمَيْن . والمُلْمُول : المِكْحال . أبو حاتم : هو المُلْمُول الذي يُكحل به وتُسْبَر به الجِراح . ولا يقال : المِيل ، إنما الميل : القِطعة من الأرض . وقول الله تعالى : ( حَتَّى تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ ) ( البقرة : 120 ) . قال أبو إسحاق : المِلّةَ ، في اللُّغَة : سُنّتهم وطريقتهم . ومن هذا أخذ ( المَلَّة ) ، أي الموضع الذي يُخْتبز فيه ، لأنه يؤثّر في مكانها كما يؤثَّر في الطَّريق . قال : وكلام العرب إذا اتفق لفظه فأكثره مشتقٌّ بعضُه من بعض . قلت : ومما يؤيد قولَه قولُهم : طريق مُمَلٌّ ، مَسْلوك مَعلوم . وأخبرني المُنذريّ ، عن أبي الهيثم : المِلّة : الدِّية . والمِلَل : الدِّيات ؛ وأَنْشد : غنائِم الفِتْيان في يوم الوَهَل ومِن عَطايا الرُّؤَساء في المِلَل وفي حديث عُمر : ليس على عربيّ مِلَل ، ولَسْنا بنازِعين من يَد رَجُلٍ شيئاً أَسْلَم عليه ، ولكنّا نُقوِّمهم المِلَّة على آبائهم خمساً من الإبل . قلت : أراد نقوّمهم كما تُقوم أَرْش الدّيات ونَذَر الجراح ، وجعل لكل رأس منهم خمساً من الإبل تضمنها عشائرهم ، أو يضمنونها للذين مَلَكوهم . ثعلب ، عن ابن الأعرابي : مَلَّ يَمِلّ ، إذا أخذ المِلّة ، وهي الدِّية . ومَلّ يَمُلّ المَلَّة ، إذا خَبز ؛ وأَنْشد : جاءت به مُرَمَّداً ما مُلاّ ما فِيّ آلُ خَمَّ حين أَلَّى قال : ما مُلاَّ ، ( ما ) جَحْد . وما في ، ، ( ما ) صلة . والآل : شخصه . وخَم : تغيرت ريحُه . وأَلّى : أَبطأ . ومُلّ ، أي أنضج . الأصمعي : مرّ فلان يَمْتَلّ امتِلالاً ، إذا مَرّ مَرّاً سَريعاً . ومَلّ ثوبَه يَمُلّه ، إذا خاطه الخياطة الأولى قبل الكفّ . ويقال : هذا خُبز مَلّة . ولا يُقال للخُبز : مَلّة ، إنما المَلّة : الرَّماد الحارّ . والخُبْز يُسَمَّى : المَلِيل ، والمَمْلُول ؛ وأَنْشد أبو عُبيد لجرير : تُرَى التَّيْمِيّ يَزْحف كالْقَرَنْبَى إلى تَيْمِيّةٍ كَعَصَا المَلِيل ويُقال : به مَلِيلة ومُلاَل ، وذلك حرارة يجدها ، وأصله من المَلّة . ومنه قيل : فلانٌ يَتَمَلْمَل على فِراشه . أبو زيد : أمَلّ فلانٌ على فلانٍ ، إذا شَقّ عليه وأَكثر في الطَّلب . يقال : أَمْلَلت عليّ ؛ وقال ابن مُقبل الإياديّ : أَلا يا دِيَارَ الحيّ بالسَّبُعان أملّ عليها بالبِلاَ المَلَوَانِ قال شَمر : أَلْقى عليها . وقال غيره : ألَحّ عليها حتى أثّر فيها . وبَعِيرٌ مُمَلٌّ : أكثر رُكُوبه حتى أَدبر ظهره ؛ وقال العجّاج : تَشْكو الوَجَى من أَظْلَل وأَظلَل من طُول إمْلاَل وظَهْر مُمْلَل أراد : تَشكو ناقته وَجَى أَظَلَّيْها ، وهما باطِنا مَنْسِمَيها ، وتشكو ظهرَها الذي أَمَلّه الركوب ، أي أَدبره وحَسر وَبره . وقال الفَرّاء : أمللت عليه ، لغة أهل الحجاز وبني أَسَد . وأَمْلَيْت ، لغة تميم وقَيْس . ويُقال : أمَلّ عليه شيئاً يكتبه ، وأَمَلى عليه ، ونزل القُرآن باللُّغتين ، قال الله جلّ وعزّ : ( فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ ) ( البقرة : 282 ) . وقال : ( تُمْلَى عَلَيْهِ ) ( الفرقان : 5 ) . وقال الليث : بعيرٌ مُلامِلٌ ، أي سَريع . وقال في قوله : كأنه في مِلّة مَملول المَملول : من المِلة أراد كأنه مثال مُمَثَّل مما يعبد في مِلَل المُشْركين . غيره : ناقة مَلْمَلى ، على فَعْلَلى ، إذا كانت سريعة ؛ وأَنْشد : يا ناقَتا ما لَكِ تَدْأَلَينا ألم تكوني مَلْمَلَى دَفُونَا ابن بُزُرْجَ : إنه لمالُولة ، ومَلُولة . أبو عُبيد : رجل مَلُولة من المَلاَلة . وقول الشاعر : على صَرْماء فيها أَصْرَماها وخِرِّيتُ الفَلاة بها مَلِيلُ أي نضجته الشَّمس ولَوّحته فكأنه مَمْلول في المَلّة . الأصمعي : مَلّ يَمُلّ مَلاًّ ، مَرْ مَرّاً سريعاً . أبو تُراب ، عن مصعب : امْتَلّ واسْتلّ ، وانْمَلّ وانْسَلّ ، بمعنًى واحد . شَمر : إذا نبا بالرَّجُل مَضجعه من غَمَ أو وَصب ، فقد تَمَلْمَل ، وهو تقلبه على فراشه . قال : وتململُه وهو جالس ، أن يتوكأ مَرَّة على ذا الشِّقّ ، ومرة على ذا ، ويجثو على رُكْبَتيه . وأتاه خَبَرٌ فمَلْمَلَه . والحِرباء تَتَمَلْمَل من الحرّ ، تصعد رأس الشَّجرة مرةً ، وتبطن فيها مرة . وتظهر فيها أُخرى .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR14.661 harf(باب اللام وما بعدها في المضاعف والمطابق([1]))
(لم) اللام والميم أصلُه صحيحٌ يدلُّ على اجتماعٍ ومقارَبَة ومُضامَّة. يقال: لَمَمْتُ شَعَثه، إذا ضممتَ ما كان من حالِهِ متشعِّثاً منتشِراً. ويقال: صخرةٌ ملَمْلَمَةً، أي صُلْبة مستديرة، وملمومة أيضاً. قال:
* ملمومة لَمَّاً كظهر الجُنْبُلِ([2]) *
ومن الباب ألمَمْتُ بالرّجُلِ إلماماً، إذا نزلتَ به وضامَمْتَه. فأمَّا اللَّمَم فيقال: ليس بمواقَعَة
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR511 harf- تقول: لممت الشيء: جمعته وأصلحته، ومنه: لممت شعثه. قال تعالى: ﴿وتأكلون التراث أكلا لما﴾ [الفجر/19] واللمم: مقاربة المعصية، ويعبر به عن الصغيرة، ويقال: فلان يفعل كذا لمما. أي: حينا بعد حين، وكذلك قوله: ﴿الذين يجتنبون كبائر الإثم والفواحش إلا اللمم﴾ [النجم/32] وهو من قولك: ألممت بكذا. أي: نزلت به، وقاربته من غير مواقعة، ويقال: زيارته إلمام. أي: قليلة.
و (لم) نفي للماضي وإن كان يدخل على الفعل
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.070 harfلَمَّ اللّٰهُ شَعَثَهُ
1 لَمَّ اللّٰهُ شَعَثَهُ ذ God rectified, or repaired, and consolidated, what was disorganized, disordered, or unsettled, of his affairs. (S.)
لَمَّمَ
2 لَمَّمَ ذ He made a لِمَّة of his hair. (Z, TA in art. جم.)
أَلَمَّ بِالقَوْمِ
4 أَلَمَّ بِالقَوْمِ ذ He came to the people, and alighted at their abode as a guest. (Msb.) See أَطَافَ. ― -b2- And hence, أَلَمَّ
Sîgalar(12)
Mücavir kökler480 mücavir (888 toplam)
- رأي
95 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- جيأ
65 ortak ayet · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
- أله
221 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- قول
169 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- كون
144 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- أتي
74 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- كفر
69 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- قبل
48 ortak ayet · Önce
- مع
30 ortak ayet · Beraber
- سير
10 ortak ayet · Gezerler
- شيأ
61 ortak ayet · Şey
- نهي
15 ortak ayet · Nihayet, son demektir
Geçtiği ayetler(479)
Bu kök 479 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ
DeğilŞüphesiz ki o küfretmiş olanları uyarsan da uyarmasan da birdir, inanmazlar.
فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ
DeğilFakat yapamazsınız-ki yapamayacaksınız-o halde yakıtı insanlarla taşlar olan ateşten sakının. O kafirler için hazırlanmıştır.
كَمَا أَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ
DeğilNitekim size içinizden; ayetlerimizi okuyan, sizi tezkiye eden kitabı ve hikmeti öğreten ve bilmediğiniz şeyleri bildiren bir peygamber gönderdik
… بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا …
DeğilAllah için haccı da; ümreyi de tamamlayın. Fakat alıkonulursanız, kurbandan kolayınıza geleni gönderin. Kurban yerine varıncaya kadar, başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden her kim, hasta olursa veya başında bir eziyet bulunursa; ona oruçtan, sadakadan veya kurbandan fidye. Emin olduğunuz vakitte; kim, hacc zamanına kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban keser. Ama bulamazsa, hacc günlerinde üç; döndüğünüz vakit yedi gün olmak üzere tam on gün oruç tutar. Bu; ailesi Mescid-i Haram’da oturmayanlar içindir. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, azabı pek şiddetli olandır.
… وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا …
DeğilAllah için haccı da; ümreyi de tamamlayın. Fakat alıkonulursanız, kurbandan kolayınıza geleni gönderin. Kurban yerine varıncaya kadar, başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden her kim, hasta olursa veya başında bir eziyet bulunursa; ona oruçtan, sadakadan veya kurbandan fidye. Emin olduğunuz vakitte; kim, hacc zamanına kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban keser. Ama bulamazsa, hacc günlerinde üç; döndüğünüz vakit yedi gün olmak üzere tam on gün oruç tutar. Bu; ailesi Mescid-i Haram’da oturmayanlar içindir. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, azabı pek şiddetli olandır.
لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ …
DeğilTemas etmediğiniz veya bir mehir kesmediğniz kadınları boşamışsanız, size vebal yoktur. Şu kadar ki, zengin olan kudretince, darda bulunan da halince ma’ruf bir fayda ile onları faydalandırmalıdır. Bu, iyilik edenlerin üzerine bir borçtur.
فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ
DeğilEğer korkarsanız yaya veya binmiş olarak kılın. Emin olduğunuz vakitte de Allah’ın size bilmediğiniz şeyleri öğrettiği şekilde Allah’ı zikredin.
… مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ …
DeğilTalut orduyla birlikte ayrılıp çıktığı vakit dedi ki: Allah, sizi bir ırmakla deneyecektir. Kim ondan içerse benden değildir. Kim de ondan tatmazsa şüphesiz ki bendendir. Eliyle bir avuç alanlar başka. Derken onlardan birazı müstesna olmak üzere hepsi de ondan içiverdiler. Talut ve beraberindeki mü’minler ırmağı geçtikleri vakit; bizim bugün Calut ve ordusuna karşı gücümüz yoktur, dediler. Mutlaka Allah’a kavuşacaklarını bilenlerse dediler ki: Nice az topluluk, Allah’ın izniyle pek çok topluluğu yenmiştir. Allah sabredenlerle beraberdir.
… بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ …
DeğilYahut altı üstüne gelmiş bir kasabaya uğrayan kimse gibisini görmedin mi? Allah, bunu ölümünden sonra nasıl diriltecek? dedi. Bunun üzerine Allah, onu yüz sene ölü bıraktı, sonra diriltti. Na kadar kaldın? dedi. O da: Bir gün veya bir günden daha az kaldım, dedi. Hayır, yüz yıl kaldın. Öyle iken yiyeceğine içeçeğine bak; henüz bozulmamış, bir de merkebine bak. Hem seni insanlara bir ibret kılacağız. Kemiklere bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyor ve sonra onlara nasıl et giydiriyoruz? dedi. Bu hal ona apaçık belli olunca: Artık Allah’ın herşeye Kadir olduğunu biliyorum, dedi.
… جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
DeğilAllah’ın rızasını kazanmak ve kalblerindekini sağlamlaştırmak için mallarını infak edenlerin hali, bir tepedeki güzel bir bahçenin haline benzer. Kuvvetli bir sağanak düşünce; yemişlerini iki kat verir. Bol yağmur yağmasa bile bir çisenti bulunur ve Allah işlediklerinizi görür.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | لم |
| Yapı | Edat veya işlev sözü |
| Özel Durum | İki harfli işlev sözü; kök düzeyinde muzaaf لمم ile semantik kesişim |
| Bağlamsal Yakın Kökler | لن, ما, لا |
| Zıt Kök | قد |
| Çekirdek Özet 1 | Bir araya getirme, toplayıp bitiştirme, sınırlandırma ve bir olguyu geçmiş zaman kesitinde kesin olarak kapatma |
| Çekirdek Özet 2 | Gelecek zaman kipine girerek eylemin geçmişteki gerçekleşme imkânını kesin biçimde kesme ve olumsuzluğu sabitleme |
| Çekirdek Özet 3 | Zaman akışını donduran, eylemin yokluğunu geçmişte toplayıp sınırlandıran ve zihni kesin sonuca bağlayan mantıksal operatör |
| Kritik Hata Riski | Edatın yalnızca basit bir olumsuzluk sanılıp fiilin kip ve zamanını geçmişe çeviren cezm edici ve sınırlayıcı kurucu işlevinin göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| لم | Dağınık unsurları bir araya getirme, sınırlama, toparlayıp kuşatma ve bir noktada kesintiye uğratma; nitekim aynı çekirdeği taşıyan لمم bir şeyi toplayıp düzeltmeyi, لمظ dudakları toplayıp tat almayı ifade eder | م | Üçüncü harf olarak aynı sesin yinelenmesiyle türeyen muzaaf formda, toparlama ve sınırda durma eylemi yoğunlaşarak küçük günah, dokunup geçme veya bir şeyi bütünüyle derleyip yeme anlamına dönüşür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | Çoban değneği, üvendire | Yöneltme, bir hedefe bağlama, sevk etme ve kontrol altına alarak sınır koyma |
| م | Su | Akış, dalgalanma, kapsayıcılık, toplanma ve çevreleme |
| لم | Yönlendirici bir müdahaleyle akışı durdurup sınırlama | Akıp giden zaman veya eylem sürecine müdahale ederek onu belirli bir geçmiş sınır içinde tutma, toparlama ve dışına çıkılmasını engelleme |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dağınık şeyleri bir araya toplayıp düzene koyma, dağılmış hali derleme ve bir sınıra teğet geçip orada durma |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde bu yapı hem geçmişteki olumsuzluğu kesin olarak bildiren bir edat hem de toplayıp kuşatma anlamında kullanılmıştır. Nitekim Züheyr b. Ebî Sülmâ muallakasında sevgilinin yurduna uğrayıp orada kimseyi bulamayışını ve zamanın getirdiği değişimi olumsuzluk edatıyla şöyle tespit eder: فَلَمْ أَرَ غَيْرَ عَايٍ وَمُنْحَفَرٍ / وَلَمْ أَلْقَ إِلَّا رَبْعَةً وَعَوَاسِيَا |
| Erken Arapça kullanım | Erken bedevi dilinde dağınık saç ve durumun düzeltilmesi için kullanılan deyimleşmiş kullanım: لَمَمْتُ شَعَثَهُ |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīwān Zuhayr b. Abī Sulmā.
Sami etimolojik katman
Arapçada yer alan لم edatı ve bununla yakından ilişkili olan kök gövdesi, Sami dillerinin batı ve güney kollarında işlevsel ve morfolojik bir süreklilik sergiler. İbranicede olumsuzluk ve sınırlama bildiren yapılarla fonetik benzerlik taşımasının yanı sıra, Güney Arapça yazıtlarda ve Ge'ez dilinde benzer sınırlandırma ve birleştirme parçacıkları mevcuttur. Sami dillerinde l- kök sesinin yönelme ve sınır bildirmesi, m- sesinin ise toplama veya durum sabitleme vasfı taşıması, bu iki sesin birleşiminden oluşan edatın zamanı belirli bir sınıra raptetme işlevini doğurmuştur. Arap dilinde bu edat, muzari fiilin başına gelerek onu lafzan cezm ederken manen geçmişe çeviren çok özgün ve gelişmiş bir zaman kaydırma mekanizması kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Brockelmann Grundriss der vergleichenden Grammatik der semitischen Sprachen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | لم edatının zamanı geçmişe bağlama ve kesme işlevi | Muzari fiilin ifade ettiği şimdiki ve gelecek zaman potansiyelini geçmişe çekip kesin olarak olumsuzlayan yapısal edatlaşma | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami dillerinde yönelme ve sınırlama parçacıkları | l- ve m- morfemlerinin yön ve sınır bildiren temel Sami unsurlarıyla paralelliği | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dil ailesinde olumsuzluk ve zaman belirteçleri | Eski Mısır ve Berberi dillerindeki m tabanlı olumsuzluk ve sınırlama ekleriyle tipolojik benzerlik | Muhtemel |
Kaynak Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lipiński Semitic Languages.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| لم | Anlamlı | Toplama, sınırlama, geçmişi olumsuzlama | Eylemin geçmişte gerçekleşmediğini kesinleştiren edat ve bir araya getirme eylemi | Hedef kök; Kur'an'da çok sık geçer |
| مل | Anlamlı | Usanma, bıkma, doldurma, yazdırma | Bir şeyin fazlalığından bıkkınlık duyma veya bir metni baştan sona dikte ettirme | Kur'an'da ملل biçiminde geçer; hedef kökle zıtlaşan doluluk ve taşma ilişkisi taşır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| لم | Merkez | Kesin geçmiş olumsuzluğu | Eylemin geçmişte gerçekleşmediğini kesin olarak bildirir ve beklenti payı bırakmaz | Muzariyi cezm edip geçmiş zamana nakleder |
| لن | Komşu | Gelecek zaman olumsuzluğu | Eylemin gelecekte asla gerçekleşmeyeceğini vurgular | Eylemin gelecekteki imkânını olumsuzlar |
| ما | Komşu | Genel geçmiş ve durum olumsuzluğu | Eylemin geçmişte olmadığını nötr olarak bildirir; fiilin kipini değiştirmez | Fiil-i mazi ile doğrudan kullanılır |
| لا | Komşu | Geniş ve şimdiki zaman olumsuzluğu | Eylemin genel olarak yapılmadığını veya nehyedildiğini anlatır | Süreklilik veya yasaklama bildirir |
| قد | Zıt | Kesinleşmiş geçmiş ve tahkik | Eylemin geçmişte kesin olarak vuku bulduğunu veya gerçekleşmek üzere olduğunu bildirir | لم edatının geçmişteki kesin yokluğuna karşı kesin varlığı kurar |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | لم | Geçmiş zaman olumsuzluğu | Fiilin çekimini geçmiş zamana çevirerek olumsuz kılan cezm edatı | Kesin |
| Latince | non (cum perfecto) | Olumsuzlama | Latince basit olumsuzluk sağlar ancak Arapçadaki gibi gelecek biçimli fiili geçmişe kaydıran morfosintaktik dönüştürme gücüne sahip değildir | Güçlü |
| İngilizce | did not | Geçmiş zaman olumsuzluğu | Eylemin geçmişte yapılmadığını tam karşılar fakat Arapçadaki cezm ve takrîrî soru nüanslarını tek başına vermez | Güçlü |
| Almanca | hat nicht / tat nicht | Geçmiş zaman olumsuzluğu | Geçmişte gerçekleşmeyen eylemi ifade eder; biçimsel olarak yardımcı fiil kurulumu gerektirir | Güçlü |
| Fransızca | ne ... pas (au passé composé) | Geçmiş zaman olumsuzluğu | İki parçalı olumsuzluk yapısıyla eylemin geçmişte yokluğunu anlatır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لَمْ | Kesin geçmiş zaman olumsuzluğu | Eylemin geçmişte meydana gelmediğini kesin hükümle bildiren bağlamlar; İhlâs 112:3, Bakara 2:6 |
| لَمَّا | Henüz gerçekleşmemiş ancak gerçekleşmesi beklenen olumsuzluk | Eylemin şimdiye kadar olmadığını fakat gelecekte olabileceğini ima eden bağlamlar; Hucurât 49:14, Tevbe 9:16 |
| فَلَمَّا / لَمَّا | Zaman zarfı ve şart işlevi (-dığı zaman, hemen ardından) | Bir olayın gerçekleşmesinin hemen peşinden diğerinin doğduğu anlatı bağlamları; Bakara 2:17, Yûnus 10:81 |
| أَلَمْ / أَوَلَمْ | İstifham-ı takrîrî (muhataba onaylatma ve delili ikrar ettirme) | Karşı tarafın inkâr edemeyeceği bir nimeti veya hakikati kabul ettirme bağlamı; İnşirâh 94:1, Fîl 105:1 |
| إِنْ ... لَمَّا | Tahkik ve istisna (ancak, mutlaka) | Vurgulu tekit ve sınırlandırma bağlamı; Târık 86:4 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfâtullah ve uluhiyet tenzihinde olumsuzlama | Allah'ın doğurmadığı ve doğurulmadığı yönündeki ontolojik yokluk beyanı | Ezeli ve ebedi yetkinliğin zıddının geçmiş ve gelecekten bütünüyle nefyedilmesi |
| Fıkıh | Şart ve adak cümlelerinde olumsuzlama ve zaman bağlayıcılığı | Bir eylemin yapılmaması şartına bağlanan hükümlerin geçmişe dönük geçerliliği | Yükümlülüğün doğması için olumsuzluğun geçmişte sabit kalmış olma şartı |
| Tefsir | İstifham-ı takrîrî ve kıssa anlatılarında zaman kurgusu | أَلَمْ kalıbının soru değil ikrar ve tespit amacı taşıması | Muhatabı geçmişteki açık olguyu itirafa mecbur bırakma yöntemi |
| Hadis | Nebevi irşad ve geçmiş derslerin hatırlatılması | Sahabeye hitap ederken geçmiş tecrübelerin onaylatılması kalıbı | Hatırlatma, minnet ve geçmişteki bir durumun delil kılınması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid inancı ve ontolojik arınma | Tenzih ve noksanlığın kesin reddi | Eksikliği ortadan kaldırma | Tanrılık iddiasını geçmişten bugüne hiçbir dayanağı olmaksızın kökten iptal eder | Kesin |
| İlmi | Mantıksal önermeler ve delillendirme | Hükmün olumsuzlanması ve yanlışlanabilirlik | İddiayı çürütme | Bir hipotezin geçmiş verilerle doğrulanmadığını göstererek delil dairesini temizler | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki meşruiyet ve ahitlerin tespiti | İhlalin veya eylemsizliğin tespiti | Yetkiyi sınırlama | Yöneticinin veya tebaanın geçmişteki bir yükümlülüğü yerine getirmediğini tescil eder | Güçlü |
| İktisadi | Borç, ifa ve mülkiyet akitleri | İfanın gerçekleşmediğinin teyidi | Hak düşürücü tescil | Bir borcun veya teslimatın geçmiş vadede vuku bulmadığını hukuken sabit kılar | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mantıksal DEĞİL (NOT) kapısı ve geçmişe dönük sıfırlama operatörü | Bilişimde ve matematiksel mantıkta bir durumun aralığında 0 değerini aldığını kesinleştiren mantıksal kesme işlemi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Hukuki tescil ve negatif ispat | Hukukta bir fiilin gerçekleşmediğine dair kurulan kesin karine ve geçmiş eylemsizlik durumu | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Edatın Türkçeye yalnızca kuru bir "-medi/-madı" eki gibi çevrilerek taşıdığı cezm, fiilin kipini tersyüz etme ve kesin bağlama kudretinin yok sayılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da edat yalnızca inkâr aracı değil; soru kılıfında ikrar ettirici (takrîr), şart kipinde tarihi dönüm noktalarını birbirine bağlayıcı (fîl-kıssa) kurucu bir zihinsel bağlaçtır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki أَلَمْ yapılarının gerçek bir soru zannedilerek muhatabın şüphe içinde olduğu zannına kapılınması veya لَمَّا edatındaki beklenti nüansının kaçırılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mantıksal örüntüsünü kuran, geçmiş zaman ile şimdi arasındaki nedensellik bağını tespit eden ve muhatabın vicdanına doğrudan seslenerek hakikati ikrar ettiren temel gramatikal eksendir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların geçmiş iddialarının çürütüldüğü tevhid ayetlerinde, peygamber kıssalarının dönüm noktalarında ve muhataba ilahi nimetlerin hatırlatıldığı ikrar ayetlerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tarihsel bir olayın belirsiz bırakıldığı algısını yıkar; geçmişte gerçekleşmeyen şeyin imkânsızlığını veya vuku bulmayışını kesinleştirerek agnostik kuşkuculuğu bertaraf eder |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDağınık unsurların toparlanıp bir araya getirilmesi, çevrelenmesi ve sınır çizgisi çekilerek durdurulması.
- Soyut anlamZamanın ileriye doğru akışını kesintiye uğratarak eylemin gerçekleşme potansiyelini geçmiş bir aralıkta kesin bir sıfır noktasına indirgeme.
- Sistematik karşılıkZihni ve dili geçmişteki kesin yokluk veya ikrar üzerinden yeniden yapılandıran biçimsel operatör.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde incelenen eylemi veya önermeyi, konuşma anını, ise zaman koordinatını temsil eder; operatörü eylemin şimdiki zamana taşan akışını keserek konuşma anından önceki zaman kesitinde eylemin kesin yokluğunu () sabitler ve sonrasındaki gerçekleşme alanını o bağlam için tanımsız kılar.