مرض
م - ر - ض
KÖK- 24 geçiş
- 23 ayet
- 7 sîga
- 13 sözlük
“Bürde” gocuk demektir. Sonra soğuk anlamında “berd” denmiştir. Üşütmekten dolayı hasta olmaya da “maraz” denmiştir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Bürde” gocuk demektir. Sonra soğuk anlamında “berd” denmiştir. Üşütmekten dolayı hasta olmaya da “maraz” denmiştir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.963 harfباب الضاد والراء والميم معهما
ض ر م، ر ض م، ر م ض، م ر ض، ض م ر مستعملات
ضرم:
الضَّرَمُ من الحَطَب: ما التَهَبَ سريعاً، الواحدة ضَرَمة.
والضَّرَمُ: مصدر ضَرِمَتِ النّارُ تَضْرَمُ ضَرَماً.
وضَرِمَ الأسَدُ اذا اشتَدَّ حَرُّ جَوْفِه من الجُوعِ، وكذلك غيره من اللَّواحِمِ، قال:
لا تَراني والِغاً في مجـلِـسٍ في لُحُومِ القومِ كالسَّبْعِ الضَّرِمْ
والضَّرَمُ: شِدَّة العَدْوِ، وفَرَسٌ ضَرِمُ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR421 harfالمَرَضُ: السُقْمُ. وقد مَرِضَ فلان وأَمْرَضَهُ الله. قال يعقوب: يقال: أَمْرَضَ الرجلُ، إذا وقع في ماله العاهَةُ. والمِمْراضُ: الرجلُ المسقامُ. ومَرَّضْتُهُ تَمْريضاً، إذا قمت عليه في مَرَضِهِ. والتمريضُ في الأمر: التضجيعُ فيه. والتَمارُضُ: أن يُري من نفسه المَرَضَ وليس به. وشمسٌ مَريضَةٌ: فيها فتورٌ. وأمْرَضَ الرجلُ، أي قارب الإصابة في الرأي. قال الشاعر:
ولَكِنْ تحت ذاكَ الشَيْبِ حَزْمٌإذا ما
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.768 harfض ر م
ضرم ، ضمر ، رمض ، رضم ، مضر ، مرض : مستعملات .
ضرم : قال الليث وغيره : الضرَمُ من الحَطَب : ما الْتَهَب سريعاً ، والواحدة ضَرْمة .
والضَّرَمُ : مصدرُ ضَرِمَت النارُ تَضرَم ضَرَماً . وضرِم الأَسدُ : إذا اشتدَّ حَرُّ جَوْفه من الجُوع ، وكذلك كلُّ شيء يشتدّ جوعُه من اللَّواحِم .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : الضَّرِم : الجائع ، قال : وقال الأصمعي : ما بالدار نافخُ ضَرَمة ، أي : ما بها أحد .
قلت :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.602 harf(باب الميم والراء وما يثلثهما)
(مرز) الميم والراء والزاء أصلٌ يدلُّ على تقطيع شيءٍ وخَدْشه. ومرَزَتِ المرأةُ العجينَ: قطّعته، وكلُّ قطعةٍ مَرْزَةٌ. ويقولون في القياس على هذا: امتَرزَ عِرْضَه، إذا نال منه. ومَرز جِلدَه: خَدَشَه.
(مرس) الميم والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على مُضامَّةِ شيءٍ لشيءٍ بشِدّةٍ وقُوّة.
منه المَرَس: الحَبْل، سمِّيَ لتمرُّسِ قُواهُ بعضِها ببعض، والجمع أمراس ومَرِسَ الحبلُ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.367 harf- المرض: الخروج عن الاعتدال الخاص بالإنسان، وذلك ضربان:
الأول: مرض جسمي، وهو المذكور في قوله تعالى: ﴿ولا على المريض حرج﴾ [النور/61]، ﴿ولا على المرضى﴾ [التوبة/91]. والثاني: عبارة عن الرذائل كالجهل، والجبن، والبخل، والنفاق، وغيرها من الرذائل الخلقية. نحو قوله: ﴿في قلوبهم مرض فزادهم الله مرضا﴾ [البقرة/10]، ﴿أفي قلوبهم مرض أم ارتابوا﴾ [النور/50]، ﴿وأما الذين في قلوبهم مرض فزادتهم رجسا إلى رجسهم﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR928 harfم ر ض
هو مريض وهم مرضى ومراض وهو مريض ممرض: أهله مراض وأمرض القوم: مرضت دوابهم وأمرضه الله وأكل ما لم يوافقه فأمرضه وبه مرضة شديدة.
قال عمران بن حطّان: أفي كل عام مرضة ثم نقهة وتنعى ولا تُنعَى فكم ذا إلى متى ومرّضته تمريضاً وتمارض.
ومن المجاز: مرض في الأمر: ضجع فيه وتمرّض وتمارض.
ومارضت رأيي فيك: خادعت نفسي فيك.
وأمرض فلان: قارب إصابة حاجته.
قال: رأيت أبا الوليد
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.480 harfالمريض: معروف. والْمَرَضُ: السُّقْمُ نَقِيضُ الصِّحَّةِ، يكون للإِنسان والبعير، وهو اسم للجنس. قال سيبويه: المرَضُ من المَصادِرِ المجموعة كالشَّغْل والعَقْل، قالوا أَمْراضٌ وأَشْغال وعُقول. ومَرِضَ فلان مَرَضاً ومَرْضاً، فهو مارِضٌ ومَرِضٌ ومَرِيضٍ، والأُنثى مَرِيضةٌ؛ وأَنشد ابن بري لسلامة ابن عبادة الجَعْدي شاهداً على مارِضٍ:
يُرِينَنَا ذا اليَسَر القَوارِضِ،
ليس بمَهْزُولٍ، ولا بِمارِضِ
وقد
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR187 harf* م ر ض * * المَرَضُ * السُّقم وبابه طرِب و * أمْرَضَهُ * الله و * مَرَّضَهُ تَمْرِيضاً * قام عليه في مرضه و * التَّمارُضُ * أن يُري من نفسه المرض وليس به مرض وعين * مَرِيضةٌ * فيها فُتور
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.222 harfالمرض، محركة، وإنما لم يضبطه لشهرته: إظلام الطبيعة واضطرابها بعد صفائها واعتدالها، كما في العباب، وهو قول ابن الأعرابي. وقال ابن دريد: المرض: السقم وهو نقيض الصحة، يكون للإنسان والبعير، وهو اسم للجنس. قال سيبويه: المرض من المصادر المجموعة كالشغل والعقل، قالوا أمراض وأشغال وعقول. مرض فلان كفرح مرضا، بالتحريك، ومرضا بالسكون، فهو مرض، ككتف، ومريض، ومارض، والأنثى مريضة. وأنشد ابن بري، لسلامة بن عبادة
المرض، محركة، وإنما لم يضبطه لشهرته: إظلام الطبيعة واضطرابها بعد صفائها واعتدالها، كما في العباب، وهو قول ابن الأعرابي. وقال ابن دريد: المرض: السقم وهو نقيض الصحة، يكون للإنسان والبعير، وهو اسم للجنس. قال سيبويه: المرض من المصادر المجموعة كالشغل والعقل، قالوا أمراض وأشغال وعقول. مرض فلان كفرح مرضا، بالتحريك، ومرضا بالسكون، فهو مرض، ككتف، ومريض، ومارض، والأنثى مريضة. وأنشد ابن بري، لسلامة بن عبادة الجعدي، شاهدا على مارض: يريننا ذا اليسر القـوارض ليس بمهزول ولا بمارض وقال اللحياني: عد فلانا فإنه مريض، ولا تأكل هذا الطعام فإنك مارض إن أكلته، أي تمرض. المريض مراض، بالكسر. قال جرير: وفي المراض لنا شجو وتعذيب
قلت: ويجوز أن يكون جمع مارض، كصاحب وصحاب. وقال ابن دريد: يجمع المريض على مرضى ومراضى، مثل جريح وجرحى وجراحى. أو المرض، بالفتح، للقلب خاصة. قال أبو إسحاق: يقال: المرض والسقم في البدن والدين جميعا، كما يقال: الصحة في البدن والدين جميعا. والمرض في القلب يصلح لكل ما خرج به الإنسان عن الصحة والدين. وبالتحريك أو كلاهما: الشك والنفاق وضعف اليقين، وبه فسر قوله تعالى في قلوبهم مرض أي شك ونفاق. وقال أبو عبيدة: أي شك. ويقال: قلب مريض من العداوة، وهو النفاق. قال ابن دريد: وحدثنا أبو حاتم عن الأصمعي أنه قال: قرأت على أبي عمرو بن العلاء وفي قلوبهم مرض فقال لي: مرض يا غلام. والمرض: الفتور. قال ابن عرفة: المرض في القلب: فتور عن الحق، وفي الأبدان: فتور الأعضاء. وفي العين: فتور النظر. والمرض: الظلمة، عن ابن الأعرابي، وبه فسر قوله تعالى فيطمع الذي في قلبه مرض أي ظلمة، وقيل: فتور عما أمر به ونهي عنه. ويقال: حب الزنا. وأنشد ابن الأعرابي كما في التكملة، وفي العباب أنشد ابن كيسان لأبي حية النميري: وليلة مرضت من كل ناحية فلا يضيء لها نجم ولا قمر ويروى: فما يحس بها، قال: أي أظلمت، وهكذا فسره ثعلب أيضا، وهو مجاز. وقال الراعي: وطخياء من ليل التمام مريضة أجن العماء نجمها فهو ماصح تعسفتها لما تلاوم صحبـتـي بمشتبه الموماة والماء نـازح وقال ابن الأعرابي: أصل المرض النقصان، يقال: بدن مريض، أي ناقص القوة. وقلب مريض، أي ناقص الدين. وأمرضه الله: جعله مريضا. وقال سيبويه: أمرض الرجل: جعله مريضا. وفي الصحاح: أمرض الرجل، أي قارب الإصابة في رأيه. زاد في اللسان: وإن لم يصب كل الصواب. وأنشد الجوهري قول الشاعر، وهو الأقيشر الأسدي يمدح عبد الملك بن مروان، وأوله: رأيت أبا الوليد غداة جمـع به شيب وما فقد الشبـابـا ولكن تحت ذاك الشيب حزم إذا ما ظن أمرض أو أصابا والذي في الأساس: ومن المجاز: أمرضه فلان: قارب إصابة حاجته?: ولا يخفى أن هذا غير إصابة الرأي، وقد اشتبه على المصنف حيث جعل أمرضه في إصابة الرأي، وإنما هو أمرض الرجل بنفسه، كما هو نص الصحاح وغيره من أمهات اللغة، فتأمل. وأمرض الرجل: صار ذا مرض. ويقال: أتى فلانا فأمرضه، أي وجده مريضا. ومن المجاز: التمريض في الأمور: التوهين فيها وأن لا تحكمها. وقيل: هو التضجيع، وقد مرض في الأمر: ضجع فيه، كما في الأساس. وقال ابن دريد: مرض الرجل في كلامه، إذا ضعفه، ومرض في الأمر، إذا لم يبالغ فيه. والتمريض: حسن القيام على المريض. قال سيبويه: مرضه تمريضا: قام عليه ووليه في مرضه وداواه ليزول مرضه. جاءت فعلت هنا للسلب وإن كانت في أكثر الأمر إنما تكون للإثبات. والتمريض: تذرية الطعام عن أبي عمرو. ومن المجاز: ريح مريضة: ساكنة، أو شديدة الحر، أو ضعيفة الهبوب. وشمس مريضة، إذا لم تكن منجلية صافية حسنة. وأرض مريضة، أي ضعيفة الحال، وأنشد أبو حنيفة:
توائم أشباه بـأرض مـريضة يلذن بخذراف المتان وبالغرب وقيل معناه، ممرضة، عنى بذلك فساد هوائها. وقد تكون مريضة هنا بمعنى قفرة أو ساكنة الريح شديدة الحر. والمراضان، بالفتح: واديان ملتقاهما واحد. قاله الليث. أو هما موضعان أحدهما لسليم، والآخر لهذيل. ويقال: هما المارضان: كذا في التكملة. والمرائض: ع وقال الأزهري: المرائض والمراضان: مواضع في ديار تميم بيم كاظمة والنقيرة، فيها أحساء. وليست من المرض وبابه في شيء، ولكنها مأخوذة من استراضة الماء، وهو استنقاعه فيها، والروضة مأخوذة منها، وقد نبه عليه الصاغاني أيضا، وتقدم للمصنف في روض مثل ذلك وكأنه ذكره هنا ثانيا تبعا لليث. ومن المجاز: تمرض الرجل تمرضا، إذا ضعف في أمره، فهو متمرض. والمراض كغراب: داء للثمار يقع فيها يهلكها، وقد جاء ذكره في حديث تقاضي الثمار.والمراض، كسحاب: ع، أو واد، وقد تقدم قريبا عن الأزهري، أن حقه أن يذكر في روض وقد ذكره المصنف هنا وأعاده ثانيا، فتأمل. ومما يستدرك عليه: التمارض: أن يري من نفسه المرض وليس به. وتمارض في أمره: ضعف، وهو مجاز. وأكل ما لم يوافقه فأمرضه: أوقعه في المرض. وبه مرضة شديدة. ومارضت رأيي فيك: خادعت نفسي، وهو مجاز. ورجل ممروض: مريض، ومتمرض كذلك. ومرضه تمريضا: داواه ليزول مرضه، عن سيبويه، وقد تقدم. ويجمع المريض أيضا على مرضاء، ككريم وكرماء. وأمرض القوم: مرضت إبلهم. ونقل الجوهري عن يعقوب: أمرض الرجل: وقع في ماله العاهة. انتهى، وفي الحديث: لا يورد ممرض على مصح . الممرض: من له إبل مرضى، فنهى أن يسقي الممرض إبله مع إبل المصح، لا لأجل العدوى ولكن لأن الصحاح ربما عرض لها مرض فوقع في نفس صاحبها أن ذلك من قبيل العدوى فيفتنه ويشككه، فأمر باجتنابه والبعد عنه. وليلة مريضة، إذا تغيمت السماء فلا يكون فيها ضوء، وقد تقدم، وهو مجاز. ورأي مريض: فيه انحراف عن الصواب، وهو مجاز. ومرض فلان في حاجتي تمريضا، إذا نقصت حركته فيها. وعين مريضة: فيها فتور. وأعين مراض ومرضى، وهو مجاز. وأرض مريضة: قفرة. ويقال: أرض مريضة، إذا ضاقت بأهلها. وقيل إذا كثر بها الهرج والفتن والقتل. وهو مجاز. قال أوس بن حجر: ترى الأرض منا بالفضاء مريضة معضلة منا بجـيش عـرمـرم وقال ابن دريد: امرأة مريضة الألحاظ، ومريضة النظر، أي ضعيفة النظر. وقال أبو عمرو إذا ديس الزرع ولم يذر بعد فذلك المرض، بالكسر، كما في العباب.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR10.664 harfمَرِضَ
1 مَرِضَ ذ , (S, Msb, K,) aor. مَرَضَ , inf. n. مَرَضٌ and مَرْضٌ, (Msb, K,) which latter is a dial. form rarely used, (Msb,) He (a man, S, or an animal [of any kind], Msb) was, or became, [diseased, disordered, distempered, sick, or ill; i. e.] in the state termed مَرَضٌ (S, Msb, K) denoting that change of the constitution or temperament which is described in the explanation of this term
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.512 harfمَرِضَ
مَرِضَ A ( n. ac. مَرْض 1 , مَرَض 4 ),
a. Ailed, was ill.
b. Was weak, languishing ( eye ).
c. Was dark ( night ).
مَرَّضَ
مَرَّضَ II ,
a. Nursed; tended; doctored.
b. Made ill.
c. [ Fī ], Did ill, badly, was remiss over; was weak in.
مَاْرَضَ
مَاْرَضَ III ,
a. see II (c) .
أَمْرَضَ
أَمْرَضَ IV ,
a. see I (a) & II ( b ).
c. Found ill.
d. Had diseased cattle.
e. Was
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok23.863 harfمرض
مَرِضَ - يَمْرَضُ - مَرَضُ - مَريْض - مَرْضى
مَرِضَ - يَمْرَضُ + الكائن + بشيء أو مرض: يضعف ويفتر ويألم في جسمه أو نفسه: تتبدل حاله من سليم إلى مريض: يتغير بناء وعمل عضو أو أكثر من أعضاء الجسم من وضع الأصل الذي يسير عليه في أكثر الناس إلى وضع جديد أقل كفاءة ولا يؤدي المطلوب منه عادة
مَرَضُ: اسم فعل " مَرِضَ - يَمْرَضُ ": تغير بناء وعمل
Mücavir kökler84 mücavir (241 toplam)
- قلب
12 ortak ayet · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
- حرج
4 ortak ayet · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
- سفر
4 ortak ayet · “Sufur” süpürgedir
- غوط
2 ortak ayet · Çukur
- صوم
3 ortak ayet · “Sume” damga demektir
- وجد
5 ortak ayet · Su birikintisidir
- عدد
4 ortak ayet · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
- غسل
2 ortak ayet · Su bitkisi
- كمل
2 ortak ayet · Tam
- لمس
2 ortak ayet · Birbirinize dokundunuz
- أله
16 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- ليس
4 ortak ayet · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
Geçtiği ayetler(23)
فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ
HastalıkKalblerinde hastalık vardır. Allah da hastalıklarını artırdı. Yalan söylemekte olduklarından dolayı onlara elem verici bir azab vardır.
فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى …
HastalıkKalblerinde hastalık olanların; bize bir felaket gelmesinden korkuyoruz, diyerek onlara koşuştuklarını görürsün. Olur ki, Allah, fetih verir veya katından bir emir getirir de onlar, içlerinde gizlediklerinden dolayı pişman olurlar.
إِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هَؤُلَاءِ دِينُهُمْ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
HastalıkHani münafıklar, kalblerinde hastalık bulunanlar: Bunları, dinleri aldattı, diyorlardı. Halbuki kim Allah’a tevekkül ederse; muhakkak ki Allah, Aziz’ dir, Hakim’dir.
وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ
HastalıkKalblerinde hastalık bulunanların ise, murdarlıklarına murdarlık katmıştır. Ve kafir olarak ölmüşlerdir.
لِيَجْعَلَ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ
HastalıkŞeytanın karıştırdığı, kalblerinde hastalık bulunan ve kalbleri kaskatı olan kimseleri sınamay vesile kılmak içindir. Zalimler, şüpjesiz derin bir ayrılık içindedirler.
أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ
HastalıkKalblerinde bir hastalık mı var bunların? Yoksa şüphe mi ettiler? Veya Allah’ın ve Rasulünün kendilerine haksızlık edeceğinden mi korkuyorlar? Hayır, onlar; zalimlerin kendileridir.
وَإِذْ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَّا غُرُورًا
HastalıkVe hani münafıklar ve kalblerinde bir hastalık bulunanlar: Allah ve Rasulü bize sadece boş vaadlerde bulundular, diyorlardı.
يَانِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا
HastalıkEy peygamber kadınları; sizler, kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz. Eğer sakınıyorsanız; edalı olmayın yoksa kalbinde bir hastalık bulunanlar kötü şeyler umarlar. Ve hep ma’ruf söz söyleyin.
لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا
HastalıkAndolsun ki münafıklar, kalblerinde hastalık bulunanlar, şehirde bozguncu haberler yayanlar, buna son vermezlerse; muhakkak seni onlarla mücadeleye çağırırız da sonra çevrende az bir zamandan fazla kalamazlar.
… مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتَالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلَى …
Hastalıkİman etmiş olanlar; bir sure indirilmeli değil miydi? derler. Fakat muhkem bir sure indirilip de orada muharebe zikrolununca; kalblerinde hastalık olanların, ölüm korkusundan bayılmış kimselerin bakışları gibi sana baktıklarını görürsün. Bu, onlar için daha evladır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مرض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سقم, علل, دوى |
| Zıt Kök | صحح |
| Çekirdek Özet 1 | İtidâl, denge ve tabii işleyiş sınırından sapma, zayıflık ve bozulma |
| Çekirdek Özet 2 | Bedensel arıza ve mahrumiyet ile kalpteki inanç, niyet ve ahlak sapması |
| Çekirdek Özet 3 | Fıtrî ölçünün yitimiyle sistemin işlevsizleşmesi ve sorumluluk dengesinin değişmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel beden rahatsızlığına indirgeyerek kalbî ve nifak boyutunu mecazî bir süs saymak veya kalbî hastalığı irade dışı bir illet görüp ahlakî sorumluluğu düşürmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مر | Geçip gitmek, akıp gitmek, sürtünerek aşınmak, devamlılık ve acılık; nitekim مرر, مرج, مرد, مرح köklerinde de akışkanlık, sürtüşme, haddi aşma veya acılaşma boyutu görülür | ض | Çekirdeğin taşıdığı akış ve sürtünme hareketine baskı, daralma ve çatlama niteliği eklenerek bünyenin dengesini yitirmesi, fonksiyonel zayıflama ve sağlık itidalinden çıkış anlamı somutlaşmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su | Akış, sıvı dengesi, süreklilik ve canlı bünyenin temel maddesi |
| ر | İnsan başı | Yönetim merkezi, bilinç, ilk ve üst organ |
| ض | Olta, bitki | Yan dönme, eğilme, sıkışma ve tabii yönünden sapma; harfin kalın ve baskılı yapısıyla bünyede oluşan kırılma |
| مرض | Suyun ve hayati akışın merkezden baskı altında eğilip bozulması | Canlı bünyenin veya yönetim merkezinin tabiilikten çıkarak fonksiyon kaybına uğraması, dengenin ve itidâlin sarsılması hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının (insan veya devenin) sıhhat ve itidal sınırından çıkıp zayıflaması; güneşin toz ve sis ardında kalarak ışığının donuklaşması (شمس مريضة) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Selâme b. Ubâde el-Ca‘dî şiirinde semiz ve dinç atı nitelerken bu kökü zayıflık ve hastalıktan uzaklık anlamında kullanır: يُرِينَنَا ذا اليَسَر القَوارِضِ / ليس بمَهْزُولٍ ولا بِمارِضِ |
| Erken Arapça kullanım | Bir işte gereken kararlılığı göstermemek, işi gevşek tutmak ve hakkıyla olgunlaştırmamak (تمريض الأمر) ile bir hedefe yaklaşsa da tam isabet ettirememek (أمرض فلان) kullanımları |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça مرض kökü, zayıflık, itidalden sapma ve bedenî illet anlam matrisinde merkezîleşmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede aynı anlama denk gelen birincil kökler genellikle חלה (h-l-h) veya רפה (r-p-h) çizgisine dayanırken, Arapça kökün biliteral مر tabanındaki aşınma, acılaşma ve sürtünme dinamiği üzerinden özelleştiği görülür. İbranicede doğrudan m-r-ṣ kökü «acı, şiddetli olmak» veya «baskı yapmak» (māraṣ) bağlamında paralel bir fonetik ve semantik akrabalık taşır. Süryanicede ise marīṣā / mar‘ā çizgisi doğrudan hastalık ve acı çekme durumunu karşılar. Bu durum, Sami kök ailesinde bünyeyi sarsan acı, zorlanma ve zayıflama hissinin Arapçada sıhhatin zıddı olan kurumsal hastalık kavramına dönüştüğünü gösterir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve David Cohen semitik etimoloji çalışmaları.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İtidâlden ve tam sıhhat halinden sapma | Bünyede veya bir işte tabii akışın kesintiye uğraması, donuklaşma ve gevşeklik | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice māraṣ (baskı, acı verme), Süryanice mra‘ / marīṣā (hastalık, illet) | Acı, tazyik ve bünyenin aşınması temelinde gelişen ortak semantik zemin | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarda doğrudan örtüşen ikna edici soydaş kök tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مرض | Anlamlı | Hastalık, sıhhatten sapma | Bünyenin itidalini kaybetmesi, zayıflık ve bozulma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| مضر | Anlamlı | Ekşime, acıma, keskinleşme | Sütün ekşiyip kesilmesi; kabile adı olarak öne çıkış | Kur'an'da geçmez |
| رمض | Anlamlı | Şiddetli sıcak, yanma | Güneşin yeri ve taşları kavurucu biçimde ısıtması | Kur'an'da geçer; hararet yönüyle zayıflatma bağı |
| رضم | Anlamlı | Taşları üst üste yığma | İri taşların birbirine kenetlenerek dizilmesi | Kur'an'da geçmez |
| ضمر | Anlamlı | İncelme, zayıflama, sıkılaşma | Atın zayıflatılarak koşuya hazırlanması, karnın çekilmesi | Kur'an'da geçer; bedensel değişim ve incelme bağı |
| ضرم | Anlamlı | Alev alma, tutuşma | Ateşin parlayıp şiddetle yayılması, öfkenin kabarması | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مرض | Merkez | Sıhhatten sapma | İtidâlin bozulması; hem bedenî hem kalbî-ahlakî arızaları kapsayan genel durum | Bünyenin veya inancın işlev kaybı |
| سقم | Komşu | Kronik ve yerleşik illet | مرض köküne göre daha çok bedene yerleşen, ağır ve müzmin dert | Süreklilik ve fiziksel çöküntü |
| علل | Komşu | Zayıflatan dış sebep | Bünyeyi sürekli meşgul eden, asli gücünü kıran arızi neden veya bahane | Sebeplilik ve meşgul edicilik |
| دوى | Komşu | Gizli ve içten içe kemiren dert | Dışarıdan görünmeyen, göğüste ve iç organlarda saklı kalan müzmin yara | İçsel tahribat ve gizlilik |
| صحح | Zıt | Tamlık ve sağlamlık | Bütün organ ve yetilerin fıtrî dengesinde, eksiksiz ve arızasız işlemesi | Sıhhat, denge ve itidal hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مرض | İtidalden sapma ve hastalık | Hem bedensel arızayı hem kalpteki inanç ve niyet sapmasını tam karşılar | Kesin |
| Latince | Morbus, infirmitas | Hastalık, zayıflık | Morbus fiziksel ve ahlaki illeti karşılar; Kur'an'daki nifak boyutunu kısmen verir | Güçlü |
| İngilizce | Disease, sickness, illness | Hastalık, rahatsızlık | Disease işlevsel bozulmayı, illness deneyimi verir; ahlakî-kalbî sapmayı tek başına karşılamaz | Güçlü |
| Almanca | Krankheit, Gebrechen | Hastalık, kusur | Krankheit bedensel ve ruhsal bozulmayı karşılar; nifak ve hırs boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Maladie, infirmité | Hastalık, sakatlık | Maladie genel arıza durumunu verir; kalpteki teolojik sapma için mecazî bağlam gerektirir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَرَضٌ | Nifak, şek, inanç zafiyeti ve küfür meyli | Münafıkların kalbindeki hile, kuşku ve fıtrat sapması bağlamı (Bakara 2:10, Hac 22:53, Müddessir 74:31) |
| مَرَضٌ | Şehvet, ahlakî zaaf ve kötüye yönelme hırsı | Peygamber eşlerine hitapta kalbinde bozukluk ve cinsel temayül bulunan kimseler bağlamı (Ahzâb 33:32) |
| مَرِيضًا / مَرْضَى | Bedenî rahatsızlık ve ibadetlerde ruhsat sebebi | Oruç, abdest, teyemmüm ve hac kurbanı yükümlülüklerinin hafifletilmesi bağlamı (Bakara 2:184, Nisâ 4:43, Mâide 5:6) |
| الْمَرِيضِ / الْمَرْضَى | Bedenî engel ve toplumsal/cihâdî muafiyet | Savaşa bizzat katılamama ve toplumsal sofralarda kınanmama bağlamı (Tevbe 9:91, Nûr 24:61, Fetih 48:17) |
| مَرِضْتُ | İnsana arız olan fıtrî bedenî rahatsızlık | İbrahim peygamberin şifayı yalnızca Allah'a nispet ettiği tevhit bağlamı (Şuarâ 26:80) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kalpteki maraz ve nifak | Kalpteki hastalığın kulun kendi kesbi mi yoksa ilahi bir ceza olarak mühürlenme mi olduğu, imanın mahiyeti | İtikadî sapma, şek ve kalbî körlük |
| Fıkıh | Ruhsat ve mükellefiyet sınırları | Hastalığın oruç bozma, teyemmüm alma ve savaştan muaf tutulma için hangi dereceyi aşması gerektiği | Bedenî kusur ve acziyet sebebiyle meşakkat |
| Tefsir | Hakikat ve istiare tahlili | Kalpteki hastalığın lafzi anlamdan istiare yoluyla şüphe, riya veya hırs kastedilerek kullanılması | İtidalden sapan ruhsal ve ahlaki eğilimler |
| Hadis | Şifa, sabır ve hasta ziyareti | Hastalığın günahlara kefaret olması, hastayı gözetme (temrîz) vazifesi ve ruhi/tıbbi tedavi dengesi | Arınma vesilesi ve toplumsal dayanışma |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve mükellefiyet dengesi | İtidalden sapma ve ruhsat zemini | Aşırı yükü kaldırma veya nifakı teşhis | Bedende meşakkati hafifletir; kalpte ise tevhitten ve ihlastan kopuşu gösterir | Kesin |
| İlmi | Yargı ve muhakeme sıhhati | Zihinsel zaaf ve peşin hüküm | Doğru delil getirmeyi engelleme | Düşüncenin illetli hale gelerek objektif hakikati kavrayamaması durumudur | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal sadakat ve kamu düzeni | İçten kemiren nifak şebekesi | Kamusal güvenliği ve dirliği çökertme | Dışarıdan sadık görünüp içeriden fitne üreten yapıların kamu gücünü zayıflatmasıdır | Kesin |
| İktisadi | Üretim gücü ve piyasa sağlığı | İş gücü kaybı ve spekülatif hırs | Dengeli dolaşımı ve üretimi aksatma | Bedenî hastalık iş gücünü düşürür; ahlakî maraz ise piyasayı tekelleşme ve haksız kazanca sürükler | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi artışı ve homeostaz bozulması | Termodinamik ve fizyolojide bir sistemin dengeli durumdan saparak iç düzensizliğinin artması ve iş yapabilme kapasitesinin düşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal anomi ve kurumsal disfonksiyon | Sosyoloji ve hukukta normların aşınması, kurumların asli hedeflerinden saparak toplumsal bütünleşmeyi sağlayamaması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca patolojik-biyolojik bir enfeksiyon veya organ yetmezliği olarak anlamak, Kur'an'daki kalbî boyutları saf retorik saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün sıhhatin ve itidâlin zıddı olarak hem fizyolojik zaafı hem de şüphe, nifak, ahlakî şehvet ve haksız hırs gibi ruhsal işlevsizlikleri kuşatması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kalpteki hastalığın kulun iradesi dışındaki bir patoloji gibi görülmesiyle ahlakî sorumluluğun yok sayılması veya bedensel ruhsatların keyfî biçimde suiistimal edilmesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insanı hem biyolojik sınırları olan hem de kalbî-ahlakî derinliği bulunan bir bütün olarak ele aldığını; merhamet ile adalet, ruhsat ile mükellefiyet dengesini bu kavram üzerinden kurduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbadetlerdeki ruhsat ayetlerinde (Bakara 2:184-185, Nûr 24:61) ve Medine döneminde münafıkların psikolojik profilini çizen ayetlerde (Bakara 2:10, Ahzâb 33:12, 33:32, Muhammed 47:20) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinin insandan fıtratı aşan güç talep ettiği zannını bertaraf eder; aynı zamanda inançsızlığı ve iki yüzlülüğü sadece soyut bir inkâr değil, kalbin algı ve idrak kabiliyetini yitirmesi olarak açıklar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının veya organın itidalden ve tabii işleyişten saparak zayıflaması, fonksiyonel güç yitimi.
- Soyut anlamİnanç, niyet, ahlak ve zihniyetteki fıtrî dengenin bozularak hakkı inkâra, nifaka ve süflî heveslere yönelmesi.
- Sistematik karşılıkFiziksel düzeyde ibadet ve hukuki sorumlulukları hafifleten bir acziyet hâli; metafizik ve toplumsal düzeyde ise bünyeyi içten çökerten bir fitne ve nifak potansiyeli.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde bünyenin fıtrî ve sıhhatli denge noktasını (itidal), mevcut durumu temsil eder. Farkın mutlak değeri olan , itidalden sapma miktarını (maraz) gösterir. Bu sapma meydana geldiğinde (), sistemin asli verim ve işlev kabiliyeti olan , ideal kapasite 'dan sapma oranında zayıflayarak azalır; buradaki katsayısı sistemin çöküş eşiğini simgeler. Sapma bedende olduğunda mükellefiyet hafifler, kalpte olduğunda idrak ve ahlak verimi körelir.