نكل
ن - ك - ل
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 4 sîga
- 13 sözlük
Ayak bağı, bukağı demektir. Kişiyi bir iş yapamayacak hale getirmeye tenkil denir. Nükül pişman olup vazgeçmek denir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Ayak bağı, bukağı demektir. Kişiyi bir iş yapamayacak hale getirmeye tenkil denir. Nükül pişman olup vazgeçmek denir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR680 harfالكاف واللام والنون معهما
ل ك ن، ن ك ل، ن ل ك مستعملات لكن: اللُّكْنة: عجمة الأَلْكَن، وهو يؤنث المذكر، ويذكر المؤنث، ويقال: هو الذي لا يقيم عربيته، لعجمة غالبة على لسانه، وهو الألْكَنُ.
نكل: النِّكلُ والنَّكلُ: ضرب من اللجم والقيود، وكل شيء يُنكل به غيره فهو نِكلٌ، قال:
عهدت أبا عمـران فـيه نـهـاكة وفي السيف نِكْل للعصا غير أعزل
ونكِلَ يَنْكَل: تميميه، ونَكَل حجازية. يقال: نَكَل الرجل عن
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR580 harfالنِكْلُ بالكسر: القَيْدُ. والنِكْلُ أيضاً: حديدةُ اللِجامِ. وقال أبو عبيد: النِكْلُ لِجامُ البَريد. ورجلٌ نِكْلٌ ونَكَلٌ، كأنَّه يُنَكِّلُ به أعداؤهُ. ورماهُ اللهُ بنُكْلَةٍ، أي بما يُنَكِّلُهُ. ويقال: نَكَّلَ به تَنْكيلاً، إذا جعله نَكالاً وعِبْرَةً لغيرِهِ. والمَنْكَلُ: الذي يُنَكِّلُ بالإنسانِ. وقال:
وارْمِ على أَقْفائهِمْ بالمَنْكَلِ
ونَكَلَ عن العَدُوِّ وعن اليمينِ يَنْكُلُ بالضم، أي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR4.337 harfك ل ن
لكن ، نكل ، نلك
استعمل من وجوهه : لكن ، نكل ، نلك .
نكل : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إن الله يُحِبُّ النَّكَلَ على النَّكَلِ ) قيل وما النَّكَلُ عَلَى النَّكَلِ ؟ قال : ( الرَّجلُ القويُّ المُجرَّبُ المُبْدِىءُ المعيدُ على الفَرَسُ المجرَّبِ المبْدِىء المِعيدِ ) .
قال أبو عبيد : يقال : رجلٌ نَكَلٌ ، ونِكْلٌ ، ومعناهُ قريبٌ من التَّفْسيرِ الذي في الحديث .
قال ويقال :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.505 harf(باب النون والكاف وما يثلثهما)
(نكل) النون والكاف واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على مَنعٍ وامتناع، وإليه يرجع فروعه. ونَكَل عنه نُكولاً يَنكِل. وأصل ذلك النِّكْل: القَيْد، وجمعه أنكال، لأنَّه يَنْكُل: أي يَمنَع. والنِّكْل: حديدة اللِّجام. وهو ناكلٌ عن الأمور: ضعيفٌ عنها. وقال ابن دُريد: رماه [اللهُ بنُكْلِهِ وبِنُكلَةٍ، أي رماه بما([1])] ينكِّله.
ومن الباب نَكَّلت به تنكيلاً، ونَكَّلت به نَكالاً، وهو
(باب النون والكاف وما يثلثهما) (نكل) النون والكاف واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على مَنعٍ وامتناع، وإليه يرجع فروعه. ونَكَل عنه نُكولاً يَنكِل. وأصل ذلك النِّكْل: القَيْد، وجمعه أنكال، لأنَّه يَنْكُل: أي يَمنَع. والنِّكْل: حديدة اللِّجام. وهو ناكلٌ عن الأمور: ضعيفٌ عنها. وقال ابن دُريد: رماه [اللهُ بنُكْلِهِ وبِنُكلَةٍ، أي رماه بما([1])] ينكِّله. ومن الباب نَكَّلت به تنكيلاً، ونَكَّلت به نَكالاً، وهو ذلك القياس، ومعناه أنّه فَعَل به ما يمنَعُه من المعاودة ويمنع غيرَه من إتيانِ مثلِ صَنيعِه. وهذا أجْوَدُ الوجهين. ويقال: المَنْكَل: الشَّيء الذي ينكِّل بالإنسان. قال: * وارْمِ عَلَى أقفائِهِمْ بمَنْكَلِ([2]) * فأمَّا الحديث: "إنّ الله تعالى يحبُّ النَّكَلَ على النَّكَل"، فإنَّ تفسيره في الحديث أنَّه الرّجل القويُّ المجرَّب، على الفرس القويّ المجرَّب. وهذا للتَّفسير الذي جاء فيه، وليس هو من الأصل الذي ذكرناه. (نكه) النون والكاف والهاء كلمةٌ واحدة، وهي نَكْهةُ الإنسان. واستَنكَهْتُه: تشمَّمْتُ رِيحَ فمِه. ويقولون وما أدري كيف هو: إنَّ النُّكَّهَ من الإبل: التي ذهَبَتْ أصواتها من الضَّعف. قال: * بعد اهتضامِ الراغِياتِ النُّكَّهِ([3]) * (نكب) النون والكاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَيْل أو مَيَلٍ في الشَّيء. ونَكَب عن الشَّيء يَنكُبُ. قال الله تعالى: ﴿عَن الصِّراطِ لَناكِبُون([4])﴾ [المؤمنون 74]. والنَّكباء: كلُّ ريح عَدلَتْ عن مَهبِّ الرِّياح الأربع. قال: لا تَعدِلَنّ أَتَاوِيِّين تَضربُهُمْ *** نَكباءُ صِرٌّ بأصحاب المُحِلاّتِ([5])والأنكَب: الذي كأنَّه يمشي في شِقّ. والمَنْكِبُ: مُجتَمَع ما بين العَضُد والكَتِف، وهما مَنكِبان، لأنَّهما في الجانبين. والنَّكَبُ: داءٌ يأخذ الإبلَ في مناكبها فتَظلَعُ منه. والمَنْكِب: عَون العَرِيف، مشبَّه بمنكب الإنسان، كأنَّه يقوِّي أمرَ العَرِيف كما يتقوَّى بمَنكِبِه الإنسان. (نكت) النون والكاف والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على تأثيرٍ يسيرٍ في الشيء* كالنُّكتة ونحوِها ونكت في الأرض بقَضِيبهِ ينكُت، إذا أثَّر فيها. وكلُّ نُقطةٍ نُكْتَة. ومن الباب رُطَبةٌ منَكِّتة: بدأ الإرطاب فيها، كأنَّ ذلك كالنُّقَط. والنّاكِت بالبَعير: شِبه الحازِّ، وهو أنْ ينكُت مِرْفَقُه حرفَ كِركِرته. ومما يقاس على هذا قولهم: نكَتُّه، إذا ألقيتَه على رأسه فانتكَتَ، ولعل ذاك من أثرٍ يؤثِّره في الأرض. (نكث) النون والكاف والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على نقض شيء. ونكثَ العهد ينكُثُه نَكْثاً. وانتَكَثَ الشّيءُ: انتَقَض. وقال قولاً لا نَكِيثَةَ فيه، أي لا خُلْف. ومنه: طَلَب حاجةً ثم انتكثَ لأُخْرَى. كأنه نقض عَزْمَه الأوّل. والنِّكْث: أن تُنقَضَ أخلاقُ الأكسية وتُغْزَلَ ثانية، وبها سمِّي الرَّجلُ نِكْثاً. والنَّكيثَةُ: خُطَّةٌ صَعبة يَنكُثُ فيها القَومُ. قال طرفة: * مَتَى يَكُ أمرٌ للنَّكيثةِ أَشْهَدِ([6]) * (نكح) النون والكاف والحاء أصلٌ واحد، وهو البِضاع. ونَكَحَ يَنْكِحُ. وامرأةٌ ناكِحٌ في بني فلان، أي ذات زَوجٍ منهم. والنِّكاح يكون العَقدَ دونَ الوطء. يقال نَكَحْتُ: تَزَوّجْتُ. وأنكَحْتُ غَيرِي. (نكد) النون والكاف والدال أُصَيل يدلُّ على خُروجِ الشَّيء إلى طالِبِه بِشدّة. وهذا مَطلَبٌ نَكِدٌ. ورجلٌ نَكِدٌ ونَكَدٌ([7]). ويقال: نَكَدَ الغُراب([8]): استَقْصَى في شَحِيجِه، كأنَّه يَقِيء. وناقةٌ نَكْدَاءُ: لا لبَنَ فيها. (نكر) النون والكاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلاف المعرفة التي يَسكُن إليها القَلب. ونَكِرَ الشَّيءَ وأنكَره: لم يَقْبَلْه قلبُه ولم يعترِفْ به لسانُه. قال: وأنكرَتْنِي وما كانَ الَّذِي نَكِرَتْ *** مِنَ الحوادثِ إلاَّ الشَّيبَ والصَّلَعا([9])والباب كلُّه راجعٌ إلى هذا. فالنُّكْر: الدَّهْي. والنَّكْراء: الأمر الصعب الشَّديد. ونَكُرَ الأمرُ نَكَارةً. والإنكار: خِلاف الاعتراف. والتنكُّر: التَّنقُّل من حالٍ تَسُرُّ([10]) إلى أخرى تُكْرَه. ويقولون لما يخرج من الحُِوَلاءِ([11]) [من([12])] دمٍ وما أشبهه: نَكِرَة. (نكز) النون والكاف والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على غَرْزِ شيء ممدَّد في شيء. يقال: نكَزْتُه بالحديد أنكُزُه، وذلك كالغَرْز. ونَكَزَت الحيّةُ بأنْفِها. ومنه: نكزَ الماءُ: غاضَ، كأنَّه كالشَّيء يدخُل في الأرض. وبئرٌ ناكزٌ: غارَ ماؤُها. وأنكَزَها أصحابُها. وهذا على المعنى، كأنَّهم لمّا استقَوْا ماءها ظُنَّ بها أنَّ ماءها غارَ ونكَزَ في الأرض. قال ذو الرُّمّة: على حِمْيَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمام الرَّكايا أنكزَتْها المواتحُ([13])(نكس) النون والكاف والسين أصلٌ يدلُّ على قَلْب الشّيء. منه النَّكْس: قَلبُك شيئاً على رأسه. والوِلاد المنكوس: أن يَخرُج رجلاهُ قَبْلَ رأسِه. والنِّكْسُ: السَّهم الذي ينكسر فُوقُه، فيُجعلُ أعلاه أسفلَه. ويقال للمائق: إنَّه لنِكْسٌ، تشبيهاً بذلك. والمُنَكِّس من الخيل: الذي إذا جرى لم يَسْمُ برأسهِ ولا هادِيهِ من ضَعفه. (نكش) النون والكاف والشين كلمةٌ تدلُّ على الأتْيِ على الشَّيء. يقال: أتَوا على عُشب فنكَشُوه. ويقولون: هو بحرٌ لا يُنكَش، كما يقولون: لا يُنْزَف. (نكص) النون والكاف والصاد كلمةٌ. يقال: نَكَصَ على عَقبَيه، إذا أحجَمَ عن الشَّيءِ خوفاً وجُبناً. قال ابن دريد([14]): نكَصَ على عَقِبيه: رجَع عمَّا كان عليه من خَير؛ لا يقال ذلك إلاَّ في الرُّجوع عن الخَير. (نكظ) النون والكاف والظاء كلمة واحدة. يقال النَّكظ: الدَّفع والعَجَلة. قال: [قد] تجاوزتُها على نَكَظِ المَيْـ *** ـطِ إذا خَبَّ لامعاتُ الآلِ([15])قال ابن دريد: أنكَظته([16]) إنكاظاً، ونَكَظْتُه نكظاً، إذا أعجلتَه. (نكع) النون والكاف والعين أصلانِ: أحدهما يدلُّ على لونٍ من الألوان، والآخر على* حَبْسٍ وردّ. فالأوّل: الأنكع: الأحمر المتقشِّر الأنف. يقال منه نَكِع. ونَكَعَة الطُّرْثُوت من أعلاه إلى قدر إصبع، عليه قِشرة حمراء. وشَفَة([17]) نَكِعة، شديدة الحمرة. ومن الأصل الآخر: نكعَهُ حَقَّه، إذا حَبَسه([18]) عنه. ونكَعه عنه: دَفَعه. ونكعتُه بالسَّيف وغيرِه: دفعتُه. ونكَعْتُه عن حاجته رددتُه عنها. ومنه نكعته الشيء مثل نَقَصْتُه، كأنَّك دفعتَه عن إكماله أكلاً وشُرْباً. ومن الباب النَّكُوع: المرأة القصيرة، والجمع نُكُع، كأنَّها حُبِست عن أن تطول. ورجلٌ هُكَعة نُكَعة: يثبت مكانَه لا يبرح، وهو من الحَبْس أيضاً. (نكف) النون والكاف والفاء أصلان: أحدُهما يدلُّ على قطع شيء وتنحيته، والآخر على عضوٍ من الأعضاء، ثم يقاس عليه. فالأوّل النَّكْف: تنحِيتُك الدُّموعَ عن خدِّكَ بإصبعك. ويقولون: رأينا غيثاً ما نكَفَه أحدٌ سار يوماً ولا يومين. يقول: ما قَطَعه. وبَحرٌ لا يُنْكَف، مثل لا يُنْزَح، والانتكاف، خُروجٌ من أرضٍ إلى ارض، أو أمرٍ إلى أمر. تقول: أراد هذا وانتكَفَ فأراد هذا، كأنَّه قطع عزْمَه الأوّل. وانتكف الأثرَ: وجَدَه. والأصل الآخر النَّكَف: جمع نَكفَة، وهي غُدّةٌ في أصل اللَّحْي. يقال: إبلٌ مُنكِّفة: ظهرت نَكَفاتُها. ثم قِيسَ على هذا فقيل: نَكِف من الأمر([19]) واستنكف، إذا أنِفَ منه. معنى القِياس في هذا أنَّه لما أنِفَ أعْرَضَ عنه وأراهُ أصل لَحْيِه، كما يقال أعْرضَ إذا ولاَّه عارِضَه وتركَ مواجَهَتَه. والأَنِفُ من هذا، كأنَّه شَمَخَ بأنْفِه دُونَه. والقياس في جميع هذا واحد. والله أعلم بالصَّواب. --------------ـــ ([1]) التكملة من المجمل. والذي في الجمهرة (3: 170): "والنكلة، من قولهم نكل به نكلة قبيحة، كأنه رماه بما ينكله". ([2]) الرجز لرياح الهذلي، كما في بقية أشعار الهذليين 71 وحواشي الجمهرة (3: 170). وأنشده في المجمل واللسان (نكل) بدون نسبة. وصواب روايته: "فارم" كما في البقية واللسان لأن قبله: * يا رب أشقاني بنو مؤمل * وبعده: * بصخرة أو عرض جيش جحفل * ([3]) لرؤبة في ديوانه 166 والمجمل واللسان (نكه). ([4]) في الأصل: "وهم عن الصراط لناكبون"، تحريف وهي الآية 74 من سورة المؤمنين، وهي: {وإن الذين لا يؤمنون بالآخرة عن الصراط لناكبون. ([5]) سبق إنشاده في (أتي). وانظر الحيوان (5: 97) والبيان (3: 43) واللسان (حلل، أتو). ([6]) من معلقة طرفة. وصدره: * وقربت بالقربى وجدك إنه * ([7]) ويقال نكد أيضاً، بالفتح، وأنكد. ([8]) ذكر في القاموس، ولم يذكر في اللسان. ([9]) للأعشى في ديوانه 72 واللسان (نكر). ([10]) في الأصل: "تستر". ([11]) الحولاء، بضم الحاء وكسرها مع فتح الواو، هي من الناقة كالمشيمة للمرأة، وهي جلدة ماؤها أخضر تخرج مع الولد. وفي الأصل: "من الجولا"، صوابه في المجمل واللسان. ([12]) التكملة من المجمل واللسان. ([13]) ديوان ذي الرمة 103 واللسان (نكز، ذمم). ([14]) الجمهرة (3: 86). ([15]) للأعشى في ديوانه 6 والمجمل واللسان (نكظ). والتكملة في أول البيت من هذه المراجع. ([16]) في الأصل: "أنكظه"، صوابه من الجمهرة (3: 124). ([17]) في الأصل: وشفعة"، صوابه في المجمل واللسان. ([18]) في الأصل: "تحبسه"، صوابه في المجمل. ([19]) يقال نكف من الأمر، وعن الأمر أيضاً.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR665 harf- يقال: نكل عن الشيء: ضعف وعجز، ونكلته: قيدته، والنكل: قيد الدابة، وحديدة اللجام؛ لكونهما مانعين، والجمع: الأنكال. قال تعالى: ﴿إن لدينا أنكالا وجحيما﴾ [المزمل/12] ونكلت به: إذا فعلت به ما ينكل به غيره، واسم ذلك الفعل نكال. قال تعالى: ﴿فجعلناها نكالا لما بين يديها وما خلفها﴾ [البقرة/ 66]، وقال: ﴿جزاء بما كسبا نكالا من الله﴾ [المائدة/38] وفي الحديث:) إن الله يحب النكل على النكل) (عن أبي هريرة قال:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR129 harfن ك ل
نكل عن اليمين وعن العدو نكولاً.
ونكّلته عن كذا: فطمته.
ونكّلت به: جعلت غيره ينكل أن يفعل مثل فعله وهو النّكال.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.450 harfنَكَلَ عنه يَنْكِل
(* قوله «نكل عنه ينكل إلخ» عبارة القاموس: نكل
عنه كضرب ونصر وعلم نكولاً: نكص وجبن) ويَنْكُل نُكولاً ونَكِلَ: نَكَصَ. يقال: نَكَل عن العدوّ وعن اليمين يَنْكُل، بالضم، أَي جَبُنَ، ونَكَّله عن الشيء: صرفه عنه. ويقال: نكَل الرجل عن الأَمر يَنْكُل نُكولاً إِذا جَبُنَ عنه، ولغة أُخرى نَكِل، بالكسر، يَنْكَل، والأُولى أَجود. الليث: النّكل
(* قوله «الليث النكل إلخ» عبارة التهذيب:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR347 harf* ن ك ل * * النِّكْلُ * بوزن الطِّفل القيد وجمعه * أَنْكَالٌ * و * نَكَّلَ * به * تَنْكِيلاً * أي جعله * نَكَالا * وعبرة لغيره و * نَكَلَ * عن العَدُوِّ وعن اليمين من باب دخل أي جبُن قال أبو عُبيد * نَكِلَ * بالكسر لغة فيه وأنكرها الأصمعي وفي الحديث ﴿إن الله يُحب النَّكَل على النَّكَل﴾ بفتحتين يعني الرجل القوي المُجَرَب على الفرس القوي المُجرب
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.024 harf| | ( نَكَلَ عَنْهُ ، كَضَرَبَ وَنَصَرَ وَعَلِمَ ) ، | الأَخِيْرَة أَنْكَرَها الأَصْمَعِيّ وَأَثْبَتَها | غَيْرُهُ ، وَقِيلَ : هِيَ لُغَةُ بَنِي تَمِيمٍ ، | وَأَمّا الأُوْلَى فَقَدْ نَقَلَها المُطَرّزيّ | والزَّمَخْشَرِيّ ، وَاقْتَصرَ كَثيرٌ عَلى |
| الثّانية ، وَفي الاقْتِطافِ : ضَمُّ المُضارعِ | هُوَ المَشْهُور ، ( نُكُولاً ) ، بالضَّمّ ، | مَصْدَرٌ لِلْثَّلاَثةِ على مَا يَقْتَضِي سِياقُهُ ، |
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR367 harfنَكِلَ
1 نَكِلَ ذ , aor. يَنْكُلُ, see 1 in art. فضل.
النِّكْلُ
النِّكْلُ ذ signifies أَلَّذِى يُنْكِلُ أَقْرَانَهُ. (A, art. عض.) ― -b2- See نَكَلٌ.
نَكَلٌ
نَكَلٌ ذ and ↓ نِكْلٌ: see بَدَلٌ.
نَكَالٌ
نَكَالٌ ذ Any punishment serving to give warning to others than the sufferer: (M, K, TA:) or that restrains the offender from repeating the offence. (Bd, ii. 6.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.026 harfنَكَلَ
نَكَلَ I , U ( n. ac. نُكُوْل 27 )
a. [ 'An or Min ], Recoiled from; desisted; shunned; shirked.
نَكِلَ
نَكِلَ A ( n. ac. نَكَل 4 ),
a. see supra.
b. Received an admonishment.
نَكَّلَ
نَكَّلَ II
a. [ Bi ], Made an example of; punished.
b. Prevented.
أَنْكَلَ
أَنْكَلَ IV ,
a. see II (b) .
اِنْتَكَلَ
اِنْتَكَلَ VIII ,
a. Coerced, inhibited.
نِكْل
نِكْل 2 , ( pl. أَنْكَاْل 38
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR12.305 harfنكل
نَكَلَ - يَنْكُلُ (نَكَلَ - يَنْكِلُ) - نِكْل - أَنْكَال - نَكَال - نَكَالاً نَكَّلَ - يُنَكِّلُ - تَنْكِيْل
نَكَلَ - يَنْكُلُ (نَكَلَ - يَنْكِلُ) + كائن + كائناً أو شيئاً + عن شيء: يدفعه ويصرفه ويردعه ويُلْجِمُه عنه: يشده بقيد أو لجام أو رسن فيجعله يقف أويتنحى ويبتعد عنه: يوقفه عن الحركة أو يحوله بعيداً عن وجهته وذلك بشد أو جذب قيده أو
Mücavir kökler29 mücavir (35 toplam)
- حرض
1 ortak ayet · Hurd kireç taşı demektir
- يدي
2 ortak ayet · El ve kol demektir
- سرق
1 ortak ayet · Çaldı
- كلف
1 ortak ayet · Yükümlü tutarız
- كفف
1 ortak ayet · Avuç demektir
- لدي
1 ortak ayet · Onların yanı
- وعظ
1 ortak ayet · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
- جحم
1 ortak ayet · Cehennem tuğlanın pişirildiği fırındır
- عسى
1 ortak ayet · Umulur
- قطع
1 ortak ayet · Kesinlikle keseceğim
- كسب
1 ortak ayet · Kazandı
- بأس
1 ortak ayet · Bes besese dağınık taşlar demektir
Geçtiği ayetler(5)
فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ
CaydırıcıArtık bunu hem önündekilere, hem de ardındakilere ibret verici bir ceza, hem de müttakilere bir öğüt kıldık.
وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالًا مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ
CaydırıcıHırsız erkek ve hırsız kadının yaptıklarına karşılık Allah tarafından bir ceza olarak; ellerini kesin. Ve Allah; Aziz’dir, Hakim’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نكل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ردع, عقب, زجر |
| Zıt Kök | اغرى |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır bukağı, hayvanın hareketini ve ısırmasını önleyen gem demiri; hareketi fiziksel bağla durdurma |
| Çekirdek Özet 2 | Suçlunun veya saldırganın gücünü kırıp hem kendisini hem de başkalarını benzer eylemden alıkoyan caydırıcı ceza |
| Çekirdek Özet 3 | Bir suç veya aşırılığın toplumsal alanda tekrarlanmasını önleyen, şahit olanda geri çekilme ve sakınma üreten yaptırım düzeni |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca intikam veya salt acı çektirme olarak daraltıp asıl kurucu unsur olan caydırıcılık, engelleme ve nükûl (geri durma) boyutunu gözden kaçırma riski |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نك | Doğrultusundan saptırma, geri çevirme, bozma ve zayıflatma; نكب yolundan sapmak, نكث bağı ve sözü çözmek, نكر tanıdık mecradan çıkıp yadırgamak, نكس baş aşağı çevrilmek, نكص ökçeleri üzerine geri dönmek ve نكف sakınarak geri durmak köklerinde görüldüğü üzere bir yönelişi tersine kırma | ل | Çekirdeğin taşıdığı geri çevirme ve kırma hareketine lâm harfinin temsil ettiği bağlama, yöneltme ve sınır çekme niteliği eklenmiş; böylece geri çekilme hali fiziksel bir bukağı veya ibretlik bir ceza vasıtasıyla kalıcı bir engellemeye dönüştürülmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Eyleme yönelen iradenin, canlı hareketliliğin ve akışın başlangıç noktası |
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Hareketi kavrayarak sıkıştırma, denetim altına alma ve kıvırma |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dıştan gelen otoriter bir müdahaleyle yön tayin etme, sınır çizme ve bağlama |
| نكل | filizlenen hareketin kavranıp değnekle bağlanması | Canlı ve süreğen bir iradi eylemin harici ve sıkı bir bağla yakalanarak bükülmesi, başka yöne çevrilmesi ve sınırlandırılarak durdurulması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Binek hayvanının ayağına vurulan ağır bukağı, demir köstek (en-nikl) ve hayvanın gem almasını, ısırmasını engelleyen lisan demiri |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair kılıcın ve zırhın koruyuculuğunu veya düşmanı sindirişini tasvir ederken kökü kısıtlayıcı demir bağ anlamında kullanmıştır: عهدت أبا عمران فيه نهاكة / وفي السيف نكل للعصا غير أعزل |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin hasmıyla karşılaşmaktan veya yeminden korkup geri çekilmesi, vazgeçmesi durumunda نَكَلَ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الْعَدُوِّ denilmiş; ayrıca savaşta düşmana gözdağı veren güçlü ve deneyimli süvari için el-fersu'n-nekel tabiri kullanılmıştır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde نكل kökü, öncelikle kısıtlama, engelleme, hile ile veya zorla alıkoyma semantik ekseniyle ilişkili görünmektedir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kök harflerinin fonetik karşılığı olan köklerde (özellikle n-k-l / n-k-r ile kesişen dairede) doğrudan "bukağı" anlamından ziyade bir kimseyi hile veya tedbirle durdurma, mahrum bırakma veya yabancılaştırma türevleri dikkat çeker. İbranicede n-k-l kökü kurnazca alıkoymak, komplo kurmak ve engellemek anlamlarında geçerken; Süryanicede benzer şekilde hile veya tedbirle bir kimsenin hareketini boşa çıkarma sahasıyla temas kurar. Arapçada ise kök en somut fiziksel düzeyine çekilerek bineklerin ve suçluların hareketini engelleyen maddi bukağı (en-nikl) ve lisan demiri üzerinden somutlaştırılmış; buradan hem failin ürküp geri durması (nükûl) hem de başkasına ibret olacak şekilde ağır yaptırımla durdurulması (nekâl ve tenkîl) anlamlarına genişlemiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نكل kökünden türeyen en-nikl (bukağı, gem demiri) ve nükûl (geri durma) | Maddi bir bukağının hareketi engellemesi fikrinden, suçlunun cezalandırılarak başkalarının benzer suçtan geri durmasını sağlayan caydırıcı yaptırım türetilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice n-k-l (hile ile durdurma, komplo kurma) ve Süryanice n-k-l | Arapçadaki engelleme ve iradeyi kırma nüvesi, Kuzeybatı Sami dillerinde daha çok kurnazca veya tedbirle alıkoyma mecrasında korunmuştur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri ötesinde Afro-Asyatik diğer kollarda güvenilir doğrudan ses ve anlam denkliği tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Maqāyīs al-Lugha, Gesenius/Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نكل | Anlamlı | Bukağı vurmak, engellemek, geri durmak | Maddi bağla kısıtlama, korkup geri çekilme ve başkasına ibret olacak şekilde cezalandırma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نلك | Anlamlı | Ayı meyvesi ağacı | Çöl florasında sarı alıç benzeri meyvesi olan bir ağaç türü | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir |
| كنل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| كلن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| لنك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| لكن | Anlamlı | Dili tutuk olmak, pelteklik | Dildeki yabancılık veya tutukluk sebebiyle meramını düzgün ifade edememek | Kur'an'da geçer (edat/bağlaç biçimiyle) |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نكل | Merkez | Caydırıcı ceza ve engelleme | Suçlunun hareket kabiliyetini kırarak hem kendisini hem de şahit olanları benzer eylemden vazgeçiren görünür yaptırım | Cezanın bizzat kendisinde değil, doğurduğu engelleme ve nükûl (geri çekilme) sonucunda yoğunlaşır |
| ردع | Komşu | Geri püskürtme ve men | Bir kimseyi eylem esnasında veya öncesinde doğrudan çarpıp durdurarak vazgeçirmek | نكل kökündeki gibi bukağı veya kalıcı ibret nesnesi olma şartı aranmaz; anlık durdurma ön plandadır |
| عقب | Komşu | Suçun ardından gelen karşılık | Yapılan işin hemen arkasından adalet gereği uygulanan ceza | Sırasallık ve karşılıklılık esastır; ibret ve caydırıcılık boyutu نكل kökündeki kadar merkezi değildir |
| زجر | Komşu | Söz veya tehditle menetme | Birini kaba bir ses, tehdit veya sert bir uyarıyla eylemden alıkoymak | نكل kökü fiili ve ağır bir yaptırıma dayanırken, زجر daha çok sözlü ve ihtari bir engellemedir |
| اغرى | Zıt | Kışkırtma ve teşvik etme | Bir eyleme yapışmasını sağlamak, yönlendirmek ve tutkuyla sevk etmek | Eylemi durdurup geri çeken نكل kökünün aksine, eyleme iştahla koşturmayı ifade eder |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نكل | Caydırmak, bukağılamak, geri durmak | Suçlunun veya saldırganın hareketini ağır bir bağ veya ibret verici bir ceza ile durdurma hali | Kesin |
| Latince | deterrere, supplicium | Korkutarak vazgeçirmek; ağır ve ibretlik kamu cezası | Deterrere eylemin psikolojik caydırıcılığını karşılarken, supplicium kökün taşıdığı görünür ve ibretlik ceza yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | deterrent, exemplary punishment, shackle | Caydırıcı unsur; ibretlik ceza; bukağı | Shackle kökün ilk somut anlamı olan bukağıyı, deterrent ise hem faili hem toplumu geri çeken caydırıcılık işlevini verir | Kesin |
| Almanca | Abschreckung, Fessel | Caydırma, gözdağı verme; bukağı, köstek | Fessel maddi bağ ve kısıtlamayı, Abschreckung ise cezanın başkalarını suçtan geri durdurma etkisini tam karşılar | Güçlü |
| Fransızca | dissuasion, châtiment exemplaire | Caydırma, vazgeçirme; ibretlik ceza | Bireyi eylemden alıkoyan caydırıcı etkiyi ve toplumun gözü önünde uygulanan yaptırımı karşılar | Güçlü |
Kaynak Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَكَالًا | Tarihsel ve toplumsal ibret, caydırıcı ders | Cumartesi yasağını çiğneyenlerin maymuna çevrilerek hem çağdaşlarına hem sonrakilere bir ders kılınması bağlamında (Bakara 2:66) |
| نَكَالًا | Hukuki ve had cezası niteliğinde caydırıcı yaptırım | Hırsızlık yapanın elinin kesilmesi hükmünde, kazanılan suça karşılık Allah'tan bir engelleyici ve caydırıcı ceza olarak (Mâide 5:38) |
| أَنْكَالًا | Ahirette suçluları hareketsiz bırakan ağır bukağılar ve prangalar | Cehennem azabının dehşetini ve günahkârların kaçış imkanının kalmadığını bildiren bağlamda (Müzzemmil 73:12) |
| تَنْكِيلًا | Düşmanın saldırı azmini kıran ezici askeri caydırıcılık | Müminlerin savaşa teşvik edilmesi ve inkarcıların baskı ve şiddetinin Allah tarafından kırılması bağlamında (Nisâ 4:84) |
| نَكَالَ | Zorba iktidarın çöküşüyle ortaya konan nihai ibretlik helak | Firavun'un ilahlık iddiasına karşılık hem dünya hem ahiret felaketiyle cezalandırılması bağlamında (Nâziât 79:25) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi fiiller ve ceza teorisi | Allah'ın cezalandırmasının intikam veya öç alma değil, adalet ve kötülüğü defedici bir nizam aracı oluşu | Ceza, kötülüğün yayılmasını önleyen ilahi bir hikmet ve caydırıcı düzen unsuru olarak kavranır |
| Fıkıh | Had cezaları ve yargılama usulü | Hadlerin suçları önlemedeki caydırıcılık vasfı ve yargılamada davalının yeminden kaçınması (en-nükûl ani'l-yemîn) | Hadlerde suçu önleyen kesin sınır; usul hukukunda ise davalının yeminden çekinmesiyle aleyhine hüküm kurulması |
| Tefsir | Kıssalar ve ahkâm ayetleri | Geçmiş kavimlerin helakinin ve şer'i cezaların sonraki nesiller için ibret (nekâl) olması | Tarihsel anlatıların ve bedensel cezaların gelecekteki suçları peşinen engelleyen ahlaki ders yönü |
| Hadis | Cihad, ibadet ve ahlak | Düşmana karşı yılgınlık göstermemek, ibadette aşırıya kaçanları kısıtlamak ve "en-nekel ale'n-nekel" ifadesi | Düşmanı sindiren güçlü süvari niteliği ve vusul orucunu sürdürmek isteyenleri meneden sınırlandırıcı tavır |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve ahlaki sorumluluk | Sınır ihlalini önleyici ilahi yaptırım | Nefsin taşkınlığını geri çekilmeye (nükûl) zorlama | Dini emir ve yasaklar, insanın ifratını kırarak haddini bilmesini sağlayan manevi bir bukağı işlevi görür | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve mantıksal doğrulama | İddiadan vazgeçiren çürütücü kanıt | Tutarsız bilginin reddedilmesi ve geri çekilme | Delilsiz bir iddia sahibinin burhan karşısında direnme gücünü yitirip tezinden nükûl etmesi sürecidir | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve savunma | Caydırıcı savunma gücü ve meşru otorite | Düşman saldırısını ve iç isyanı başlamadan önleme | Devletin askeri ve hukuki gücünün, zorbaların cüretini kıracak seviyede tanzim edilmesidir (Nisâ 4:84) | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyetin korunması ve piyasa güvenliği | Mülkiyet ihlallerine karşı engelleyici had | Sermayeye ve emeğe yönelen hırsızlığı durdurma | Hırsızlık gibi iktisadi güveni dinamitleyen cürümlere verilen cezanın piyasa ahlakını koruma işlevidir (Mâide 5:38) | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kinetik hareketi durduran sönümleyici direnç ve potansiyel bariyeri | Fizikte bir parçacığın hareketini engelleyen ters yönlü kuvvet veya enerji bariyeri; sistemin aşırı salınımını sınırlandıran frenleme mekanizması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Ceza hukukunda genel ve özel önleme teorisi (deterrence) | Suçlunun infaz edilen ceza ile yeniden suç işlemesinin engellenmesi ve kamuoyunun bu cezayı görerek suçtan kaçınması süreci | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökten gelen نَكَال ve تَنْكِيل kavramlarını yalnızca barbarca bir işkence, vahşet, kan dökme veya intikam duygusunun tatmini olarak yorumlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün merkezinde acı vermek değil, engellemek, bağlamak ve hem suçluyu hem de toplumu o suçtan geri durduracak (nükûl) şeffaf bir sınır inşa etmek yer alır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki had cezalarının veya geçmiş kavimlerin helakinin ilahi adaletin hikmetli ve koruyucu bir nizam kurma gayesi yerine, salt cezalandırıcı bir şiddet gibi algılanması hatası doğar |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ceza felsefesini, kamu düzeni anlayışını ve tarih felsefesini açıklar; cezanın nihai amacının intikam değil, kötülüğü durduran bir caydırıcılık olduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hırsızlık gibi had cezalarını bildiren ahkâm ayetlerinde (Mâide 5:38), geçmiş kavimlerin helak kıssalarında (Bakara 2:66, Nâziât 79:25), cihad ve savunma stratejisinde (Nisâ 4:84) ve ahiret tasvirlerinde (Müzzemmil 73:12) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Cezalandırmanın merhametsiz bir öç alma olduğu zannını yıkar; toplumsal düzenin ancak suçu önceden durduran caydırıcı bir otorite ve şeffaf ibret mekanizmalarıyla korunabileceğini ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamHayvanın ayağına takılan ağır demir köstek (bukağı) ve ısırmasını önleyen gem demiri; eylemi fiziksel bağla durdurma.
- Soyut anlamBir failin cüretini kırarak hem kendisinin hem de onu gözlemleyen üçüncü şahısların benzer bir aşırılıktan korkup geri çekilmesini (nükûl) sağlayan ibretlik ve caydırıcı yaptırım.
- Sistematik karşılıkKamu düzeninde ve ilahi nizamda suçun yayılmasını önleyen, ihlalin karşısına daha büyük bir engel koyarak potansiyel failleri eylemden vazgeçiren hukuki, askeri ve ahlaki koruma bariyeri.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde eyleme yönelen iradeyi veya suç potansiyelini, bu eylemi gerçekleştirmeye iten gücü ve motivasyonu temsil eder. harfi ise eylemin karşısına dikilen caydırıcı engeli, bukağıyı veya ibretlik cezayı (nekâl) gösterir. eylemin gerçekleşme potansiyelidir. Eğer caydırıcı direnç eylemin itici gücüne eşit veya ondan büyük olursa (), eylemin gerçekleşme veya yayılma ivmesi sıfıra veya negatife düşer (), böylece fail ve toplum eylemden geri durur (nükûl gerçekleşir).