هدم
ه - د - م
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Öyleyse yıkıldı
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.631 harfباب الهاء والدال والميم معهما
ه د م،ه م د، د ه م، م ه د، د م ه، م د ه، هدم: الهَدْمُ: قلع المَدَر، أي البُيُوت.
والهِدْمُ: الخَلَقُ البالي. والجمعُ: أهدامٌ والهَدِمةُ: النّاقةُ الضَّبِعةُ الشَّديدةُ الضَّبَعَةِ إلى الفَحْل. تقول: هَدِمَتْ تَهْدَم هَدَماً. وقد هَدِمتْ هَدْمةً شديدةٌ.
ونابٌ مُتَهَدِّمةٌ، وعجوز مُتَهَدِّمة، أي: فانيةٌ هَرٍمَةُ.
همد: الهُمُودُ: المَوْتُ. كما هَمَدتْ. ثَمُود.
ورمادٌ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR575 harfهَدَمْتُ الشيء هَدْماً فانْهَدَمَ وتَهَدَّمَ. وهدَّموا بيوتهم، شدِّد للكثرة. وتَهَدَّمَ عليه من الغضب، إذا اشتدَّ غضبه. والهِدْمُ بالكسر: الثوبُ البالي، والجمع أَهْدامٌ. والمَهْدومُ من اللبن: الرثيئة والهدم، بالتحريك: ما تَهَدَّمَ من جوانب البئر فسقَطَ فيها. وقال الشاعر يصف امرأة فاجرة:
تَمْضي إذا زُجِرَتْ عن سوأةٍ قَدَماً كأنَّها هَدَمٌ في الجَفْرِ مُنْـقـاضُ
ويقال: دماؤهم بينهم هَدَمٌ، أي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.251 harfه د م
هدم ، همد ، دهم ، دمه ، مهد ، مده : مستعملة .
هدم : قال الليث : الهَدْم : قَلْع المَدَر ، يعني البُيُوت ، وهو فِعْل مُجاوِز ، والفعل المطاوِع الانهدام ، وهو لازمٌ ، والهِدْم : الخَلَق البالي . وجمعُه أهدام .
وقال أبو عبيد : الهِدْم : الشيخُ الذي قد انحطَم مثل الهِمّ .
قال : وسمعتُ الأصمعي يقول للناقة إذا اشتدَّت ضَبَعَتُها وهو شَهْوَتُها للفَحْل : هَدِمَتْ تهْدَمُ هَدَماً فهي هَدِمة .
وقال
ه د م هدم ، همد ، دهم ، دمه ، مهد ، مده : مستعملة . هدم : قال الليث : الهَدْم : قَلْع المَدَر ، يعني البُيُوت ، وهو فِعْل مُجاوِز ، والفعل المطاوِع الانهدام ، وهو لازمٌ ، والهِدْم : الخَلَق البالي . وجمعُه أهدام . وقال أبو عبيد : الهِدْم : الشيخُ الذي قد انحطَم مثل الهِمّ . قال : وسمعتُ الأصمعي يقول للناقة إذا اشتدَّت ضَبَعَتُها وهو شَهْوَتُها للفَحْل : هَدِمَتْ تهْدَمُ هَدَماً فهي هَدِمة . وقال الفراء : الهَدِمَة : الناقة التي تقع من شدَّة الضَّبَعَة ، وأنشد : فيها هَدِيمُ ضَبعٍ هَوَّاسُ وقال الليث : الناب المتهدِّمة ، والعجوز المتهدِّمة : الفانية الهَرِمة . الحرَّاني عن ابن السكيت قال : الهَدَم : ما تهدَّم من البئر من نواحيها في جَوْفها ، وأنشد أبو زيد الأنصاري : تمضي إذا زُجِرَتْ عن سَوْءةٍ قُدُماً كأنها هَدَمٌ في الجَفْرِ مُنقاضُ وفي الحديث ( أن أبا الهَيْثم بن التَّيِّهان قال لرسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) إن بيننا وبين القوم حبالاً ، ونحن قاطعوها فنخشى إنِ الله أعَزّكَ وأَظْهَرَك أن ترجِع إلى قومك . فتبسَّم النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ثم قال : بل بالدَمَ الدَمَ ، والهَدْمَ الهَدْم ، أنا منكم ، وأنتم مني ) . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : العَرَب تقول : دَمِي دَمُك ، وهَدمي هَدَمُك ، هكذا رواه بفتح الدال قال : وهذا في النُّصْرة والظلْم ، تقول : إن ظُلمتَ فقد ظُلِمتُ ، قال : وأنشدني العُقَيْليّ : دماً طيِّباً با حبّذا أنتَ من دَمِ وقال أبو عبيدة قولاً ثالثاً ، كان يقول : هو الهَدَمُ الهَدَمُ ، واللَّدَمُ اللّدَمُ : أي حُرمَتي مع حُرْمَتِكم ، وبيتي مع بَيْتِكم ، وأنشد : ثمّ الْحَقِي بهَدَمي ولَدَمي أي بأصلي ومَوْضِعي . قال : وأصل الهَدَم ما انهَدَم . يقال : هدمْتُ البناء هَدْماً ، والمَهْدُوم هَدَمٌ ، وسُمِّيَ منزلُ الرجل هَدَماً لانهدامه . وقال غيره : جاز أن يقال لقَبْر الرجل : هَدَمُه لأنه يُحفَر ثم يُرَدّ تُرابُه فيه ، فهو هَدَمُه ، فكأنه قال : مَقبَرِي مَقْبَرُكُم : أي لا أزال معكم حتى أموتَ عندكم . وأخبرني المنذريّ عن أبي الهَيثم أنه قال : قولهم في الحلف : دَمِي دَمُك : إنْ قتلَني إنسانٌ طلبْتَ بدَمِي كما تطلُبُ بدم وليِّك : أي ابن عمِّك وأخيك ، وهَدَمي هَدَمُك أي مَن هَدَم لي عِزّاً وشَرَفاً فقد هَدَمه منك ، وكلّ من قتَل لك وليّاً فكأنما قتلَ وَلِييِّ ، ومن أراد هَدْمك فقد قصدني بذلك . قلت : ومن رواه الدَّمَ الدَّمَ والهَدْمَ الهَدْمَ فهو على قول الحليف : تطلُب بِدَمي وأنا أطلُب بدَمِك ، وما هَدَمْتَ من الدّماء هَدمْتُ : أي ما عفوْتَ عنه وأهْدَرْتَه فقد عفوتُ عنه وتركتُه . ويقال : إنهم كانوا إذا احْتَلفوا قالوا : هَدْمِي هَدْمُك ودَمِي دمُك ، وترِثني وأَرِثُك ، ثم نسخ الله تعالى بآيات المواريثِ ما كانوا يشتَرطونه من الميراث في الحِلْف . وقال ابن شميل : المَهْدومة : الرَّثيئة من اللَّبَن ؛ ورجل هَدِم : أحمَق مُخَنّث ، وأنشد أبو حاتم : شفَيْتُ أبا المُخْتارِ من داءِ بَطْنه بمهْدُومةٍ تُنبِي أُصولَ الشراسِفِ قال : المهدُومة : هي الرثيئة . وقال أبو عبيدة : قال شهاب : إذا حُلِب الحليبُ على الحَقِين جاءت رثيئةً مذكرةً طيِّبَةً ، لا فَلَقَ ، ولا مُمْذَقِرَّة ، سَمْهَجَة ليِّنَةً . وقال أبو زيد : الهَدْمة : المطْرة الخفيفة . وأرضٌ مهدومةٌ : أي ممطورة . وقال أبو سعيد : هَدَم فلانٌ ثوبَه ورَدَّمه : إذا رَقّعه . رواه أبو تراب عنه . وقال شمِر : قال أحمد بن الحَرِيش : الأهْدَمان : أن ينهار عليكَ بناءٌ أو تقع في بئر أو أُهْوِيَّة . وفي الحديث : ( من هَدَمَ بُنْيان ربِّه فهو ملعون ) : أي من قتل النّفس المحرَّمة لأنها بُنْيان الله وتركيبُه . دهم : قال الليث : الأدْهَم : الأسود ، وبه دُهْمة شَدِيدة ، وادْهامَّ الزَّرْعُ : إذا علاه السَّوادُ رِيّاً . وقال الفرّاء فيما رَوَى عنه سَلَمة في قول الله جلّ وعزّ : ( تُكَذِّبَانِ ) ( الرَّحمان : 64 ) : يقول : خضراوان إلى السَّواد من الرِّيِّ . وقال الزَّجّاج : المعنى أنهما خَضْراوان تَضرِب خُضرَتُهما إلى السّواد ، وكل نبْت أخضَرَ فتَمامُ خِصْبِه وريِّه أن يضرب إلى السَّواد . وقال اللّيث : الدَّهْمُ : الجماعة الكثيرة . وقد دَهَمُونا : أي جاءونا بمَرَّةٍ جماعةً . ودَهَمَهُم أمْرٌ : إذا غَشِيَهم فاشياً ، وأنشد : جئنا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهُوما وقال بعضهم الدَّهمة عند العرب : السَّواد ، وإنما قيل : للجَنّة : مُدْهامّةٌ : لشدّة خُضرتها . يقال : اسودّت الخُضرَة : أي اشتدّت ، ولما نزل قوله جلّ وعزّ : ( لِّلْبَشَرِ عَلَيْهَا تِسْعَةَ ) ( المدَّثِّر : 30 ) . قال أبو جهل : ما تستطيعون يا معشر قريش وأنتم الدَّهْمُ أن يغلب كلّ عشرة منكم واحداً ؟ أي وأنتم العدد الكثير ، وسبق بعض العرب إلى عرفة ، فقال : اللهمَّ اغفر لي قبل أن يَدْهَمَك النّاس ، وفي حديث آخر : من أراد أهل المدينة بدَهمٍ : أي بغائلة ، وأمر عظيم ، وجَيْشٌ دَهمٌ : أي كثير . وأتتكم الدَّهماء ، يقال : أراد الدَّهماء : السوداء المُظلمة ، ويقال : أراد بذلك الداهية يذهب إلى الدُّهيم : اسم ناقة . وقال ابن السكّيت : يقال : دَهِمَهُم الأمرُ يَدْهَمُهُم ، ودَهِمتْهم الخيل . قال : وقال أبو عُبَيْدة : ودَهَمَهُم يَدْهَمُهُم لغة . وقال اللّيث : الدَّهْماء : الجَماعةُ من الناس . أبو عُبيد ، عن الكسائيّ : يقال : دخَلتُ في خَمَرِ الناس : أي في جَماعتهم وكَثْرَتِهم ، وفي دَهْمَاء الناس أيضاً مثُلُه وأنشَد غيرُه : فقَدْ ناكَ فِقْدَانَ الرَّبيع ولَيْتَنا فَدَيْنَاك مِنْ دَهْمَائِنا بأُلُوفِ وقال الليث : الدَّهماء القِدْرُ ، والدَّهْماء : سَحْنَةُ الرجل ، والدَّهْماء : بَقلْة وقال ابن شُمَيل : الدَّهْماء : السَّوْداء من القُدُور ، وقد دَهَمتْها النارُ . وقال حُذَيفَة وذكَر الفِتْنة فقال : أتَتْكم الدُّهَيْماء تَرْمِي بالنَّشفِ ثمّ التي تليها ترْمي بالرَّضْف . قال أبو عُبَبْد : قوله : الدُّهَيْماء ترْمي بالنَّشْف نُراه أراد الدَّهماء فصغَّرها . وقال شَمِر : أراد بالدَّهْمَاء السَّوْداء المُظْلِمة ، ومثله حديثه الآخر : لتكونَنَّ فيكُمْ أَرْبَعُ فِتَن : الرَّقْطاء ، والمُظْلِمة ، وكذا وكذا ، فالمظلِمة مِثلُ الدَّهْمَاء . قال : وبعض النّاسِ يَذهَب بالدُّهَيْماء إلى الدُّهَيم ، وهي الداهية ، وقيل للدَّاهية : دُهَيم : أنَّ ناقةً كان يقال لها : الدُّهيْم ، غَزّا قومٌ من العَرَب قوماً فقُتِل مِنهم سَبْعَةُ إخْوَة فحُمِلُوا على الدُّهيْم ؛ فصارت مثلاً في كلّ داهية . وقال شَمِر : سمعت ابن الأعرابيّ يَروِي عن المفضَّل أنّ هؤلاء بنو الزبّان بن مُجَالِد ، خرجوا في طلب إبلٍ لهم ، فلقِيَهم كثيف بنُ زهَير فضَرَب أعناقَهم ، ثم حَمَل رؤوسهم في جُوالق ، وعلَّقه في عُنُق ناقة يقال لها : الدُّهَيمُ ، وهي ناقة عَمرو بن الزّبان ، ثمّ خلاّها في الإبل ، فراحت على الزبّان ، فقال لمّا رأى الجُوالق : أظُنُّ بَنِيَّ صاروا بيض نعام ، ثمّ أَهْوَى بيَدِه فأَدخَلها الجُوالق ، فإذا رأسٌ ، فلما رآه قال : آخر البَزِّ على القَلُوص ، فذهَبَتْ مَثَلا ، وضَرَبت العربُ الدُّهيْمَ مَثَلاً في الشّرّ والدّاهية . وقال الراعي يَذكُر جَوْرَ السُّعاةِ : كَتَبَ الدُّهيْمَ من العَداء لِمُسْرِفٍ عَادٍ يريد مَخانَةً وغُلُولاَ وقال الكميت : أهْمَدانُ مَهْلاً لا يُصبِّح بيوتَكُمْ بجُرْمكم حِملُ الدُّهيْم وما تَزبِى وهذا البيت حُجَةٌ لما قاله المُفضَّل . يقال : هَدمَه ودَهدَمَه بمعنًى واحد . قال العجاج : وما سُؤالُ طَلَلٍ وأَرْسُمِ والنُّؤي بعدَ عَهدِه المُدَهْدَمِ يعني الحاجزَ حولَ البيت إذا تَهدَّم . وقال : غيرُ ثلاثٍ في المحل صُيَّمِ رَوَائمٍ وهُنَّ مِثلُ الدَّوْسَمِ بَعْدَ البِلَى شِلْوَ الرَّمادِ الأدْهمِ أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : قال : الوَطْأة الدّهماء : الجديدة ، والوَطأة الغَبراء : الدّارسة ، وأنشد قول ذي الرّمة : سِوَى وَطْأةٍ دَهماءَ من غير جَعْدةٍ ثَنَى أُخْتَها في غَرْزِ كَبداء ضامرِ وقال غيره : رَبعٌ أدْهَمُ : حديثُ العَهد بالحيّ النازِلِين به ، وأَرْبْعٌ دُهمٌ . وقال ذو الرمة أيضاً : أَلِلأَربُعِ الدُّهم اللّواتي كأنها بقيّةُ وَحْي في بطون الصّحائف أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : النعجة الدَّهماء : هي الحمراء الخالصة الحُمرة . قال : وقال الأصمعيّ : إذا اشتدَّت وُرْقة البعير لا يخالِطُها شيء من البياض فهو أدْهمُ ، وناقةٌ دَهماء ، وفَرَسٌ أَدْهَمُ بَهيم : إذا كان أسود بَهيماً لاشِيَةَ فيه . عَمرو ، عن أبيه : إذا كان القَيدُ من خَشَب فهو الأدْهم والفَلَقُ . قال : والمُتَدهَّم ، والمُتَدَأَم والمُتدثِّر هو المحبُوس المأبون ، ويقال : ادهامَّ يَدْهامُّ فهو مُدهامٌّ ، وادْهَمَّ يَدهَمُّ فهو مُدَهَمٌّ ، وادهَوْهَمَ يَدهَوهمُ فهو مُدْهَوْهمٌ بمعنى واحد . همد : قال شمِر : الأرض الهامدة : المُسْنِتَه قال : وهُمُودها ألاّ يكون فيها حَياةٌ ، ولا نَبتٌ ، ولا عُود ، ولم يُصِبْها مَطَر . والرَّمادُ الهامد : المُتلبِّد البالي بعضُه فوقَ بعض . وهمدتْ أصواتُهم : أي سكنتْ . وهمَد شجرُ الأرض : أي بَلِيَ وذَهب . وهمَد الثوبُ يَهمِدُ همُوداً ، وذلك من طُولِ الطّيّ ، تحسَبه صحيحاً ، فإذا مَسِسْتَه تَناثَرَ من البِلِي . وقال ابن السكّيت : همِد الثَّوْبُ يَهمَدُ هَمَدا : إذا بَلِي . وقال اللّيث : الهُمود : المَوْت ، كما همَدت ثَمُود ، ورَمادٌ هامِد : قد تَلبَّد وتغير . أبو عُبَيد ، عن الأصمعي قال : خَمَدت النارُ : إذا سكن لهَبُها ، وهَمَدَت همُوداً : إذا طُفِئت البتّة ، فإذا صارت رَماداً قيل : هَبَا يَهبُو فهو هابٍ . الليث : ثمرةٌ هامِدة : إذا اسودتْ وعَفِنَت ، وأرضٌ هامِدةٌ : مقشِعرَّةٌ لا نبات فيها إلاّ يَبِيسٌ مُتَحطِّم . قال : والهامد من الشجر : اليابس . ويقال للهامد : هَميد . يقال : أخذنا المُصدِّقُ بالهميد : أي بما مات من الغَنم . وقال ابن شُميل : الهَميد : المال المكتوبُ على الرَّجُل في الدِّيوان . فيقالُ : هاتوا صدقَتَه ، وقد ذهب المالُ : يقال : أخذَنا الساعِي بالهَمِيد . أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ قال : الإهماد : السُّرعة في السَّير . والإهماد : الإقامة بالمكان . وأنشد في السُّرعة : ما كان إلاّ طَلَق الإهماد وأنشد في الإقامة : لما رأَتني راضياً بالإهمادْ كالكَّزِ المَرْبوطِ بين الأوتادْ وهذا من باب الأضداد . وقال ابن بُزُرج : أهمَدُوا في الطعام : أي اندفَعُوا فيه . وقالوا : أهمَد الكلبُ : أي أحضَر . مهد : قال الليث : المَهْدُ للصَّبيّ ، وكذلك الموْضِعُ يُهيّأ لينام فيه الصبي . قال : والمِهاد اسم أجمَعُ من المَهْد ، كالأرض جَعَلَها الله مهاداً للعباد ، وجمعُ المِهاد مُهُد وثلاثة أَمهِدة ومنه قوله تعالى : ( عَمِلَ صَالِحاً ) ( الرُّوم : 44 ) أي يُوطِّئون ، وأصل المهد التَّوثير ، يقال : مَهَّدتُ لنَفسي ، ومهدت : أي جَعَلتُ مكاناً وطيئاً سهلاً ، ويقال : مَهَدْتُ لنفسي خيراً : أي هيَّأتُه ووطّأته . وقال أبو النجم : وامتَهَدَ الغاربُ فِعْلَ الدُّمَّلِ قلتُ : أصل المَهْد التوثير ، ويقال للفراش : مهادٌ لوَثارته . وقال النضر : المُهْدة من الأرض : ما انخفض في سهولة واستواء . وقال أبو زيد : يقال : ما امتَهَد فلانٌ عِنْدي يداً لم يُولِكَ نعمةً ولا مَعْروفاً . ورَوَى ابن هانىء عنه : يقال ما امتَهَد فلان عندي مَهْد ذاك بفتح الميم وسكون الهاء . يقولها حين يُطْلب إليه المعروفُ بلا يَدٍ سلفتْ منه إليه ، ويقولُها أيضاً للمسيء إليه حين يَطلُب معروفه أو يُطْلَبُ له إليه . مده : قال الليث : المَدْه يضارع المَدْحَ ، إلا أن المَدْه في نَعتِ الجَمَال والهيئة ، والمدح في كل شيء عامّ . قال رؤبة : لله درّ الغانيات المُدَّهِ وقال غيره : المَدْح والمَدْه واحد ، أُبدِلت الحاء هاء ويقال : فلان يتمدَّه بما ليس فيه ويتَمتَّه ، كأنه يطلُبُ بذلك مَدْحَه ، وأنشد ابن الأعرابي : تَمَدَّهي ما شئتِ أن تمَدَّهِي فلست موهَوْئِي ولا ما أَشْتَهِي هَوْئِي : هَمِّي . ورَوَى النضر عن الخليل بن أحمد أنه قال : مَدَهْتُه ، في وجهه ، ومَدَحْتُه ، إذا كان غائباً . دمه : قال الليث : الدَّمَه : شِدّة حَرِّ الرَّمْلِ ، وأنشد : ظَلَّتْ على شُزُنٍ في دامِهٍ دَمِهٍ كأنه من أُوارِ الشَّمْس مَرعُونُ قال : ويقال : ادْمَوْمَهَ الرَّمْل ولم أسمع دَمِه لغير الليث . ولا أعرف البيت الذي احتجّ به .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.883 harf(باب الهاء والدال وما يثلثهما)
(هدر) الهاء والدال والراء [يدلُّ] على سقوطِ شيء وإسقاطه، وعلى جنسٍ من الصَّوت. وهَدَرَ السُّلطانُ دمَ فلانٍ هَدْراً: أباحَه. وبنو فلان هَدَرَةٌ، أي ساقطون. ورجُلٌ هُدَرة. وبعضٌ يقولون: هَدَرةٌ: ساقط([1]). قال:
* إنّي إذا حَارَ الجبانُ الهُدَرَهْ([2]) *
والمعنى الآخر هَدَرتِ الحمامةُ تَهْدِرُ، وهَدَرَ الفحلُ هديراً، وهدَرَ العَصيرُ في غَلَيانه. وهَدَر العَرْفَج: عظُم
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR206 harf- الهدم: إسقاط البناء. يقال: هدمته هدما. والهدم: ما يهدم، ومنه استعير: دم هدم. أي: هدر، والهدم بالكسر كذلك لكن اختص بالثوب البالي، وجمعه: أهدام، وهدمت البناء على التكثير. قال تعالى: ﴿لهدمت صوامع﴾ [الحج/40].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR573 harfه د م
بناء مهدوم ومهدّم وقد انهدم وتهدّم.
وانقضّ هدم من الحائط وهو ما انهدم منه.
قال يهجو امرأة: تمضي إذا زجرت عن سوءة قدماً كأنها هدمٌ في الجفر منقاض ومن المجاز: عجوز متهدمة: فانية.
وتهدّم الثوب: بلي وعليه هدمٌ وأهدام: أخلاق.
ودمه هدمٌ: هدرٌ.
وجاءت هدمةٌ من مطر: دفعة منه.
وتهدّمت الناقة من شدّة الضّبعة.
وهو يتهدّم بالمعروف.
قال ابن هرمة: وتهدّم عليه
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.139 harfالهَدْمُ: نَقِيضُ البناء، هَدَمَه يَهْدِمُه هَدْماً وهَدَّمه فانْهَدَمَ
وتَهَدَّمَ وهَدَّمُوا بُيوتهم، شُدِّدَ للكثرة. ابن الأَعرابي: الهَدْمُ قَلْعُ ا لمَدَرِ، يعني البيوت، وهو فِعْلٌ مُجاوزٌ، والفِعلُ اللازم منه الانْهِدامُ. ويقال: هَدَمَه ودَهْدَمَه بمعنى واحد؛ قال العجاج:
وما سُؤالُ طَلَلٍ وأَرْسُمِ،
والنُّؤْيِ بعدَ عَهْدِه المُدَهْدَمِ
يعني الحاجزَ حولَ البيت إِذا تَهَدَّم. والهَدَمُ،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR199 harf* ه د م * * هَدَمهُ * من باب ضرب * فانْهَدَم * و * تَهَدَّمَ * و * هَدَّمُوا * بيوتهم شدد للكثرة و * الهِدْمُ * بالكسر الثوب البالي والجمع * أَهْدَامٌ * وشيء * مُهَنْدَمٌ * أي مصلح على مقدار وهو معرب
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.261 harf| ( الهَدْمُ : نَقْضُ البَنَاء ) ، هَدَمَهُ يَهْدِمُهُ هَدْماً ، ( كالتَّهْدِيمِ ) ، قَالَ الجَوْهَرِيُّ : هَدَّمُوا بُيُوتَهُمْ ، شَدِّدَ لِلْكَثْرَةِ ، وَفِي الَحدِيثِ : ( ( مَنْ هَدَمَ بُنْيَانَ رَبِّهِ فَهُوَ مَلْعُونٌ ) ) أَيْ : مَنْ قَتَلَ النَّفْسَ المُحَرَّمَةَ ؛ لأَنَّهَا بُنْيَانُ اللهِ وتَرْكِيبُهُ . | ( و ) الهَدْمُ : ( كَسْرَ الظَّهْر ) مَنَ الضَّرْبِ ، عَنِ ابْنِ الأَعْرَابِيِّ ، (
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.002 harfهَدَمَ
1 هَدَمَ ذ He threw down, or pulled down, a building; (Msb;) pulled it to pieces; demolished it; destroyed it: (K:) [the last two explanations are the most correct, as is shown by the phrase] نَقَضَ البِنَآءَ مِنْ عَيْرِ هَدْمِ [He took to pieces the building without demolishing, or destroying]: (S, A, Msb, K, * in art. قوض:) he ruined [a building, &c.]; reduced [it] to ruin. (Ham, p. 31.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.243 harfهَدَمَ
هَدَمَ I ( n. ac. هَدْم 1 ),
a. Pulled down, demolished, levelled, razed.
b. Broke the back of.
c. [ pass. ], Was sea-sick.
هَدِمَ
هَدِمَ A ( n. ac. هَدَم 4 , هَدَمَة 4t ),
a. Was hot ( animal ).
هَدَّمَ
هَدَّمَ II ,
a. see I (a) .
أَهْدَمَ
أَهْدَمَ IV ,
a. see ( هَدِمَ ).
تَهَدَّمَ
تَهَدَّمَ V ,
a. Was pulled down; tumbled down.
b. [ 'Ala ], Fell upon; threatened, bullied.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok16.363 harfهدم
هَدَمَ - يَهْدِمُ - هَدَّمَ - يُهَدِّمُ
هَدَمَ - يَهْدِمُ + كائناً + شيئاً : يخربه بشدة: يفكك جزءاً كبيراً من بنيته الأصلية فيعطله تماماً
هَدَّمَ - يُهَدِّمُ: على وزن " فَعَّلَ " من " هَدَمَ - يَهْدِمُ ": حعله " يَهْدِمُ " الشيءَ على وجه التكرار والشدة: عمل على تخربه وتدميره وتعطيله باستمرار وشدة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدك
Mücavir kökler20 mücavir (26 toplam)
- صمع
1 ortak ayet · Öğrenim yerleri
- دفع
1 ortak ayet · Def : Dalgaların denizden getirdiği atıklar
- بيع
1 ortak ayet · Bey’a elin bilekten sonraki kısmıdır
- قوي
1 ortak ayet · Kuvvet
- دور
1 ortak ayet · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
- سمي
1 ortak ayet · Ad verilen
- سجد
1 ortak ayet · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
- بعض
1 ortak ayet · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
- صلو
1 ortak ayet · Namaz
- عزز
1 ortak ayet · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
- نصر
1 ortak ayet · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
- غير
1 ortak ayet · Ğayr, Ğayr dışında demektir
Geçtiği ayetler(1)
… رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ …
Öyleyse yıkıldıOnlar ki; haksız yere ve sadece: Rabbımız Allah’tır dedikleri için yurtlarından çıkarılmışlardır. Şüphesiz ki Allah; insanların bir kısmını diğerleriyle bertaraf etmeseydi; manastırlar, kiliseler, havralar ve içinde Allah’ın adı çok anılan mescidler yıkılır giderdi. Allah; kendisine yardım edenlere elbette yardım eder. Şüphesiz ki Allah; Kavi’dir, Aziz’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هدم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نقض, قلع, دكك |
| Zıt Kök | بني |
| Çekirdek Özet 1 | Dikili bir yapıyı, duvarı veya çatıyı temelinden sarsıp tabana düşürmek, yerle bir etmek |
| Çekirdek Özet 2 | Savunma ve denge mekanizması işletilmediğinde mabedlerin ve müşterek kutsal mekanların fiilen yıkıma uğraması |
| Çekirdek Özet 3 | Hukuki ve askeri caydırıcılık ortadan kalktığında toplumsal ve dini mimarinin çöküşe uğraması kaçınılmazdır |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca soyut ahlaki bozulma sayarak mabedlerin fiziksel yıkım ve fiili tahribat boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هد | Ağır bir kütleyi sarsarak, şiddetli bir hareket ve sesle aşağı doğru indirme ve çökertme; nitekim هدد kökünde sarsarak yıkma ve tehdit, هدهد kökünde sallama ve ses çıkarma, هدي kökünde ise öne düşüp sürükleme anlamı esastır | م | Sarsıntı ve çöküş hareketinin bir kütlenin tamamen yere serilip yığılması, dağılarak tabana yayılması ve yok oluş sınırına varması ile sonuçlanması |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Ansızın açığa çıkan bir sarsıntı, şiddetli bir yönelim ve yapının taşıyıcı dengesinin bozulması |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir sınırın veya eşiğin aşılması, dikili olan engelin yerinden oynayıp devrilmesi |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Kütlenin parçalanarak aşağı akması, zemine yayılması ve yapının yığıntı haline gelmesi |
| هدم | Şiddetle açığa çıkan harici kuvvetin kapı ve duvarları aşarak dikili yapıyı temelinden sarsması ve kütleyi tabana yığarak yerle bir etmesi | Harflerin birleşimi, dikili duran bir yapının taşıyıcı bağlarının koparak yerçekimi doğrultusunda kontrolsüzce çöküşünü tasvir eder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yapıyı, duvarı, kuyunun taş örgüsünü veya kerpiçten yapılmış meskeni söküp aşağı indirmek; kuyu kenarının veya tavanın çöküp içeriye dökülmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lisânü'l-Arab'da şahit gösterilen beyitte kuyu ağzının ve duvarının içine doğru kütlesel çöküşü şu mısra ile tasvir edilir: تَمْضي، إِذا زُجِرَتْ عن سَوْأَةٍ، قُدُماً، / كأَنها هَدَمٌ في الجَفْرِ مُنْقاضُ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetlerinde kişinin üzerine bina çökmesi ve enkaz altında kalması afetini niteleyen "اللهمّ إِني أَعوذُ بك منَ الأَهْدَمَينِ" ifadesi; eskiyen, yıpranıp parçalanan giysiye هِدْم denmesi |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde هدم kökü, yapısal olarak Batı ve Kuzeybatı Sami dillerindeki çökme, parçalanma ve yerle bir edilme semantik tabakasıyla örtüşür. İbranice hādam (הָדַם - ayak basmak, ezmek, tabure/taban yapmak; kök hadom הדום ayak taburesi ile ilişkili) ve Aramice/Süryanice h-d-m (ܗܕܡ - eklemlerinden ayırmak, parçalamak, lime lime etmek) formlarıyla fonetik ve anlamsal bir akrabalık gösterir. Arapçada kök, dikili olan bir yapının (duvar, bina, kuyu) sarsılarak tabana indirilmesi ve parçalanarak yıkılması anlamında özelleşmiştir. Süryanicedeki "uzuvları parçalama ve ayırma" anlamı ile Arapçadaki "yapının unsurlarını birbirinden ayırarak çökertme" semantiği ortak bir ayrışma ve tahrip matrisine dayanır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir yapıyı, kuyu kenarını veya dikili duvarı temelinden söküp tabana devirme; kütlenin yere çökmesi | Somut yapısal yıkımdan mecazi olarak kanın heder olmasına ve giysinin eskimesine genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice parçalamak (hadem), İbranice ezmek ve taban yapmak (hadom) | Kütlenin sökülüp tabana serilmesi veya parçalarına ayrılması yönündeki ortak Sami semantik matrisi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dışı soydaşlık doğrulanmamıştır | Veri bulunamadı |
Kaynak Payne Smith, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هدم | Anlamlı | Yıkmak, çökertmek | Dikili bir binayı veya yapıyı yerle bir etmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| همد | Anlamlı | Sönmek, hareketsiz kalmak | Canlılığın ve hararetin tükenip toprağın veya ateşin kuruması | Kur'an'da geçer; çöküş ve sönüş yönünden anlamdaştır |
| دهم | Anlamlı | Kararmak, aniden basmak | Karartı halinde ansızın gelip bütünüyle kuşatmak | Kur'an'da geçer; bastırma ve çökme boyutuyla ilişkilidir |
| دمه | Anlamlı | Şiddetli sıcak olmak | Güneşin ve sıcağın ortalığı basıp rüzgarı dindirmesi | Kur'an'da geçmez |
| مهد | Anlamlı | Döşemek, düzeltmek | Bir mekanı veya zemini oturulup barınılacak şekilde sermek | Kur'an'da geçer; yapıyı yıkmanın zıddına zemin hazırlamadır |
| مده | Anlamlı | Övmek | Bir kimseyi yüzüne karşı veya arkasından methetmek | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هدم | Merkez | Yıkma ve çökertme | Dikili ve örülü bir yapıyı kökünden sarsıp yerle bir etme | Fiziksel binanın veya yapının yukarıdan aşağıya toptan çökmesi |
| نقض | Komşu | Çözme ve bozma | Örülmüş bir bağı, ipi veya sözleşmeyi tel tel ayırma | هدم kütlesel çöküş iken نقض örüntünün bağlarını tek tek söküp hükümsüz kılmaktır |
| قلع | Komşu | Kökten sökme | Bir şeyi tutunduğu zeminden köküyle birlikte çekip çıkarma | هدم yapının aşağı çökmesidir; قلع ise tabandan koparılıp savrulmasıdır |
| دكك | Komşu | Ezme ve düzleme | Yüksek bir yeri ezerek, ufalayarak yerle bir ve dümdüz etme | هدم yapının kendi zeminine yıkılmasıdır; دكك toz haline getirilip tesviye edilmesidir |
| بني | Zıt | İnşa etme ve dikme | Unsurları üst üste koyarak göğe doğru yapı kurma | هدم var olan yapıyı yerle bir ederken بني yapıyı sıfırdan dikip yükseltir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هدم | Yıkmak, çökertmek, yerle bir etmek | Fiziksel bir yapının yukarıdan aşağıya yıkılıp yığılması | Kesin |
| Latince | Destruere, demoliri | Yıkmak, bozmak, yapıyı ortadan kaldırmak | Yapının (structura) tersine çevrilmesi ve moloz yığınına dönüştürülmesi | Güçlü |
| İngilizce | Demolish, tear down, raze | Yerle bir etmek, yıkıp dökmek | Binanın kasıtlı veya şiddetle tamamen yıkılmasını karşılar | Kesin |
| Almanca | Abreißen, niederreißen, zerstören | Aşağı çekmek, yıkmak, tahrip etmek | Yapının zemine indirilmesi yönündeki somut dinamiği birebir yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Démolir, abattre, détruire | Yıkmak, yere sermek, tahrip etmek | Fiziksel yapının ortadan kaldırılması ve yere düşürülmesi manasını içerir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لَهُدِّمَتْ (Tef'îl babında meçhul mazi) | Mabedlerin ve ibadethanelerin şiddetle, kütlesel olarak ve tamamen yıkılıp yerle bir edilmesi | İnsanların birbirini dengelemesi (def') olmasaydı manastırların, havraların, kiliselerin ve mescitlerin fiziki olarak yıkıma uğrayacağını bildiren savunma ve cihad bağlamı (Hac 22:40) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mabedlerin dokunulmazlığı ve ilahi koruma sünneti | Yeryüzünde Allah'ın adının anıldığı mekanların korunmasının cebri mucizeyle değil, beşeri savunma ve hukuk mekanizmalarıyla takdir edilmesi | Sosyolojik ve ilahi adalet dengesi |
| Fıkıh | Savaş hukuku ve gayrimüslim mabedlerinin korunması | Savaş esnasında veya barış antlaşması dahilinde kilise, havra ve manastırların yıkılmasının (hedm) yasaklanması ve hukuki güvencesi | Askeri tahribatın sınırlandırılması ve kamu düzeninin korunması |
| Tefsir | Hac 22:40 ayetindeki savunma diyalektiği | Ayetteki tef'îl vezninin (heddeme) kütlesel ve köklü yıkımı bildirmesi; zıt güçlerin dengelenmemesi halinde hak mabedlerin dahi yıkıma açık hale gelişi | Fiziksel tahribatın kaçınılmazlığı ve ilahi def' kanunu |
| Hadis | Yıkıntı altında kalmaktan sığınma ve biat rivayetleri | Doğal afetlerde bina çökmesi sonucu enkaz altında kalmaktan sığınma ve Medinelilerle yapılan biatteki kader birliği (yıkımınız yıkımımızdır) | Ani ve kütlesel çöküş, ortak savunma sorumluluğu |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mabedlerin fiziki bekası | Kutsal mekanların yıkımdan korunması | İbadet hürriyetinin maddi zeminini teminat altına alma | Dini ritüellerin sürekliliği, korunmuş fiziki mekanların varlığına bağlıdır; savunma bunu sağlar | Kesin |
| İlmi | Yapısal bütünlüğün çöküşü | Sistematik yapının dağılması | Bir teorinin veya binanın taşıyıcı kolonlarının iflasıyla sistemin çökmesi | Bilgi mimarisinde temel aksiyomların sarsılması üst yapıdaki iddiaların yerle bir olmasına yol açar | Güçlü |
| Siyasi | Savunma ve güç dengesi mekanizması | Caydırıcılık ve dengeleme | Dış saldırganlığı püskürterek kamu kurumlarının yıkılmasını engelleme | Siyasi otoritenin zayıflaması ve karşı gücün dengelenmemesi, medeni yapıların fiilen yıkılmasına yol açar | Kesin |
| İktisadi | Altyapı ve sabit sermaye tahribatı | Maddi varlıkların imhası | Savaş ve krizlerde üretim ve barınma altyapısının yerle bir olması | Biriktirilmiş medeni ve iktisadi sermayenin yıkım ile sıfırlanması, iktisadi hayatın çöküşünü getirir | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yapısal stabilite kaybı ve mekanik çökme | Fizik ve inşaat mekaniğinde, bir sistemin taşıyıcı elemanlarının üzerlerindeki yükü taşıyamayıp iç gerilim eşiğini aşması sonucu tüm yapının yerçekimi doğrultusunda kontrolsüzce zemine çökmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurumsal anomi ve altyapı çöküşü | Sosyoloji ve kamu hukukunda, toplumu bir arada tutan dengeleyici ve koruyucu normatif kalkanlar çöktüğünde toplumsal kurumların ve sivil mekanların organize şiddetle imha edilmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca soyut bir değerler aşınması veya inanç zayıflığı olarak algılayıp ayetteki lafzın açıkça ifade ettiği taş, toprak, sütun ve duvarlardan oluşan fiziki binaların yıkılmasını ikincil saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Ayette geçen form, insanların birbirini dengelememesi durumunda manastır, havra, kilise ve mescitlerin somut olarak yerle bir edileceğini gösteren, hukuki ve fiziki bir yıkım kanunudur |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İslam'ın savunma doktrinini pasifist bir bakışla etkisizleştirmek; askeri gücün ve meşru savunmanın aslında yeryüzündeki tüm ibadethaneleri fiziksel yıkımdan koruyan meşru bir kalkan olduğu gerçeğini gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın yeryüzündeki medeni düzeni, mabet dokunulmazlığını ve din özgürlüğünü korumada güç dengesi ve savunma (def') realitesini nasıl merkeze aldığını açıkça ortaya koyduğu için son derece hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Savunma savaşına izin veren, adaletin tesisinde kuvvet kullanımının meşruiyetini ve din hürriyetinin korunmasını konu edinen ayet grubunda (özellikle Hac 22:39-41) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Barışın ve mabedlerin hiçbir savunma gücü olmadan kendiliğinden korunacağı zannını çürütür; ilahi düzenin yeryüzünde batılın tasallutunu caydırıcı bir güçle dengeleyerek mabedlerin yıkılmasını önlediğini gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamÖrülü bir binayı, duvarı veya kuyu kenarını yerçekimi doğrultusunda temelinden söküp tabana yığmak, yerle bir etmek.
- Soyut anlamTaşıyıcı ve koruyucu unsurların ortadan kalkmasıyla sistemin bütünlüğünün kütlesel olarak dağılması ve iflas etmesi.
- Sistematik karşılıkGüç dengesi ve savunma mekanizmasının yokluğunda, saldırgan güçlerin mabetleri ve kurumsal yapıları fiziksel olarak imha etmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde dikili mimari ve kurumsal yapıyı (yapısal bütünlük), yapıyı hedef alan harici yıkıcı kuvveti, ise bu kuvveti karşılayan savunma ve dengeleme mekanizmasını temsil eder. gerçekleşen yıkım şiddetidir. Dengeleyici direnç sıfıra yaklaştığında harici baskı karşısında yıkım () sonsuza yönelir ve yapının bütünlüğü () tamamen sıfırlanarak yerle bir olur ().