هيت
ه - ي - ت
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 2 sîga
- 11 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Getirin
Notlarım
Sözlükler(11)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.007 harfباب الهاء والتاء و و ا ي ء معهما
ه و ت، ت و ه، ت ي ه، ه ت ي، ه ي ت مستعملات هوت: يقال في الشَّتْم: صبَّ اللهُ عليه هَوْتَةً وموتةً.
توه: تيه: التَّيْهُ والتَّوْهُ، لغتان. يقال: تاه يَتِيهُ تَيْهاً، وتاه يتوه توهاً، والتِّيهُ أعم من التّوه.
ويقال: تَوَّهْتُه وتَيَّهتُه والواو أعم.
وأرض تِيهً وتَيْهاء، وفلاة أتاوِيهُ، كأنها جماعة الجماعة. قال:
تيهٍ أتاويهَ على السقاطِ
وأرض مَتيهةٌ ومُتيهةٌ كأنها
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR670 harfهَيَّتَ به وهَوَّتَ به، أي صاح به ودعاه. وقولهم: هَيْتَ لك، أي هلمَّ لك. قال الشاعر في علي بن أبي طالب رضي الله عنه:
أبْلِغْ أميرَ المؤمِـنـينَ أخا العراقِ إذا أتيْنا
إنَّ العراقَ وأهـلـهُ سلمٌ إليك فَهَيْتَ هَيْتـا
أي هلمَّ وتعال. يستوي فيه الواحد والجمع والمؤنث إلا أن العدد فيما بعده. تقول: هَيْتَ لكما، وهَيْتَ لكُنَّ. والهَوْتَةُ بالفتح: المنخفضُ في الأرض. وكذلك الهُوتَة بالضم. وتقول:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.815 harfباب الهاء والتاء
هيت ، هوت ، وهْت ، هتى ، تاه .
وهت : الوَهْتة : الهبْطة من الأرض ، وجمعُها وَهْت . وقد وهتَه يَهته وَهْتاً ، إذا ضَغَطه فهو مَوْهوتٌ .
أبو عبيد عن الأموي : المُوهِت : اللّحم المُنْتِن ، وقد أَيهت إيهاتاً .
هيت : قال الله جلّ وعزّ مخبراً عن زَليخا صاحبة يوسف أنها لمّا راودَت يوسف عن نفسه : قالت له : ( هَيْتَ لَكَ ) ( يُوسُف : 23 ) .
قال الفراء بإسنادٍ له عن ابن مسعود أنه قال :
باب الهاء والتاء هيت ، هوت ، وهْت ، هتى ، تاه . وهت : الوَهْتة : الهبْطة من الأرض ، وجمعُها وَهْت . وقد وهتَه يَهته وَهْتاً ، إذا ضَغَطه فهو مَوْهوتٌ . أبو عبيد عن الأموي : المُوهِت : اللّحم المُنْتِن ، وقد أَيهت إيهاتاً . هيت : قال الله جلّ وعزّ مخبراً عن زَليخا صاحبة يوسف أنها لمّا راودَت يوسف عن نفسه : قالت له : ( هَيْتَ لَكَ ) ( يُوسُف : 23 ) . قال الفراء بإسنادٍ له عن ابن مسعود أنه قال : أقرأني رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( هَيْتَ لَكَ ( . قال الفراء : ويقال إنها لغةٌ لأهلِ حَوْران سَقَطَتْ إلى مكة فتكلّموا بها . قال : وأهل المدينة يقرءون : هِيتَ لكَ ، يكسرون الهاء ولا يهمِزون . قال : وذكر عن علي وابن عباس أنهما قرآ : ( هئت لك ، يُرادُ به في المعنى : تهيَّأتُ لك ، وأنشد الفراء : أبلغ أميرَ المؤمني نَ أخَا العِراق إذا أَتَيْتَا أن العِراقَ وأهلَه عُنُقٌ إليكَ فَهْيَتَ هَيْتا ومعناه : هلُمَّ هلُمَّ وقال الفراء في ( المصادر ) : من قرأ : هَيْتَ لك فمعناه : هَلُمّ لك . قال : ولا مَصدَر لهَيْت ، ولا يُصرَف . وقال الأخفش : ( هَيْتَ لَكَ ) ( يُوسُف : 23 ) مفتوحة ، معناها : هلُمّ لك . قال : وَكَسَرَ بعضهم التاء ، وهي لغة ، فقال : ( ( ) هَيْتِ لك ورفَع بعضٌ التاء فقال : هَيْتُ لك وكَسَر بعضٌ الهاء وفَتَح التاء فقال : هِيتَ لك ، كلّ ذلك بمعنى واحد . وأخبرني المنذريّ ، عن ابن اليزيديّ ، عن أبي زيد ، قال ) هَيْتَ لَكَ ( ، بالعبرانية هَيْتَا لَجْ أي تَعَالَهْ ، أَعرَبَه القرآن . وقال الليث : هِيت ؛ موضعٌ على شاطىء الفُرات . وقال رؤبة : والحوتُ في هِيتَ رَذَاها هِيتُ قلتُ : الرواية في قول رؤبة : وصاحب الحوت وأينَ الحُوتُ ؟ في ظلمات تَحتهنّ هِيتُ وقال شمر : قال ابن الأعرابيّ في قوله : تَحتَهنَّ هِيتُ ، أي هوّةٌ من الأرض . قال : ويقال للمَهْواة : هوّتَةٌ وهُوَّةٌ وهوْتَةٌ ، وجمع الهُوتة هُوت . وقال ابن السكيت : سُمّيَت هِيتُ هِيتَ لأنّها في هُوّة من الأرض انقلَبَتْ الواو ياءً لانكسار ما قبلها . وروي عن عثمان أنه قال : وَدِدْت أنّ ما بيننا وبين العَدُوِّ هَوْتَةً لا يُدرَك قَعْرُها إلى يوم القيامة . وقال ابن الأعرابيّ : قيل لأمّ هشام البَلَوِيّة : أين مَنزلك ؟ فقالت : بهَاتا الهَوْتَةِ . قيل : وما الهَوْتَةُ ؟ قالت : بهاتَا الوَكْرَة . قيل : وما الوَكْرة ؟ قالت : بهاتَا الصُّدَاد . قيل : وما الصُّدَاد ؟ قالت : بِهاتَا المَوْرِدة . قال ابن الأعرابيّ : وهذا كله الطريق المنحدِر إلى الماء . وقال الليث : يقال في الشَّتْم : صَبّ الله عليك هَوْتَةً ومَوْتَةً . هوت وهيت : في الحديث أنّه لما نزَلَتْ : ( الْمُعَذَّبِينَ وَأَنذِرْ عَشِيرَتَكَ الاَقْرَبِينَ ) ( الشُّعَرَاء : 214 ) باتَ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يُفخِّذ عَشِيرتَه فقال المشركون : لقد بات يُهوِّت . أبو عبيد عن أبي عمرو : التَّهيِيتُ : الصوتُ بالناس ، وهو فيما قال أبو زيد : أن يقول له : يا هِيَاه ، وأنشد أبو زيد : قد رابَني أن الكَرِيَّ أَسْكَتَا لو كان مَعْنِيَّا بنا لَهيّتَا وقال غيره : يقال : هَيَّتَ بالقَوْم تَهْيِيتاً ، وهَوَّت بهم تَهوِيتاً ، إذا ناداهم ، وهَيَّت النَّذيرُ . والأصل فيه حكايةُ الصَّوت ، كأنهم حَكَوْا في هَوَّت : هَوْتَ هَوْتَ ، وفي هَيَّتَ : هَيْتَ هَيْتَ . والعَرَب تقول للكَلْب إذا أُغْرى بالصَّيْد : هَيْتاه هَيْتاه . وقال الراجز يَذكر ذِئْباً : جاء يُدِلُّ كَرِشاءِ الغَرْبِ وقلتُ : هَيْتاهُ فتَاه كَلْبِي هتى : قال الليث : المُهاتاة من قولك : هاتَ ، يقال : اشتقاقُه من هاتَى يُهاتِي ، الهاء فيها أصليَّة . ويقال : بل الهاء مُبدَلة من الألف المقطوعة في آتَى يُؤاتِي ، ولكن العَرَب أماتت كلّ شيء مِن فِعْلِها غير الأمرِ بهاتِ . وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنه قال : إذا أَمرتَ رجلاً أن يعطيك شيئاً قلت له : هاتِ يا رجلُ ، وللاثنين : هاتِيَا ، وللجميع : هاتُوا ، وللمرأة : هاتِي ، فزِدتَ ياءً تكون فَرْقاً بين الأنثى والذَّكَر ، ولجماعة النساء : هاتِينَ ، ويقال : هاتَى يُهاتِي مُهاتاةً . وقال ابن السكيت نحوه . وراد فقال : يقال : هاتِ لا هَاتيْتَ وهاتِ إن كانت بك مُهاتاة . قال : وتقول : أنتَ أخذتَه فهاتِه . وللاثنين : أنتما أخذْتُماه فهاتِياه ، وللجماعة : أنتمْ أخذتُمُوه فهاتُوه ، وللمرأة : أنتِ أخذتِيه فهاتِيه ، وللجماعة : أنتنّ أخذْتُنَّه فهاتِينَه . أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : هاتاه ، إذا ناوَلَه شيئاً ، وتاهاهُ ، إذا فاخَره . وقال المفصَّل : هاتِ وهاتِيَا وهاتوا ، أي قَرِّبوا . وقال الله جلّ وعزّ : ( قُلْ هَاتُواْ بُرْهَانَكُمْ ( ( البَقَرَة : 111 ) أي قرِّبوا . قال : ومن العرب من يقول : هاتِ : أي أعطِ . توه تيه : قال أبو زيد : قال لي رجلٌ من بني كلاب : أَلْقَيْتَني في التُّوهِ ، يريد في التِّيه . ويقال : ما أَتْيَه فُلاناً . وقال الليث : يقال تاهَ يَتِيهُ تُوهاً وتَيهاً ، والتِّيه أعمُّها . ويقال : توَّهْتُه وتيَّهْتُه ، والواو أعمّ . قال : والتَّيْهاء : الأرضُ التي لا يُهتدى فيها ، يقال : أرض تِيهٌ وتَيْهاء ، وأرض مَتْيَهةٌ وأنشد : مُشْتَبِهٍ مُتَيِّهٍ تَيْهاؤُهُ وقال غيره : تَيْهان وتَيَّهانٌ ، إذا كان جَسُوراً يَرْكب رأسَه في الأمور ، وناقة تَيْهانة ، وأنشد : يَقدُمُها تَيْهَانَةٌ جَسورُ لا دِعْرِمٌ نامَ ولا عَثُورُ شمر عن ابن شميل التَّيْهاء : المَضِلَّة الواسعة بين الأرَضِين ، التي لا أعلام فيها ، ولا جبال ولا آكام . وقال شمر : يقال : أَرضٌ تيْهاء وتِيهٌ ومِتْيَهةٌ ، أي يَتِيهُ فيها الإنسان . وقال العجاج : تِيهِ أَتاوِيه على السُّقّاطِ ويقال : مكانٌ مِتْيَهٌ : الذي يُتَيِّه الإنسانَ ، قال رؤبة : يَنوِي اشتقاقاً في الضَّلالِ المِتْيَهِ أبو عبيد ، عن أبي زيد : طاحَ يطِيح طَيْحاً ، وتاهَ يَتِيه تَيْهاً وتَيَهاناً ، وما أطوَحَه وأتْوَهَه ، وأَطْيَحه وأَتْيَهَه ، وقد طوّح نفسَه وتوَّهَها . وقال ابن الفَرَج : سمعتُ عَرّاماً يقول : تاهَ بَصرُ الرجل وتاف ، إذا نَظَر إلى الشيء في دَوامٍ ، وأنشد : فَمَا أَنْسَ من أشْياء لا أَنسَ نَظْرتي بمكة إني تائِفُ النَّظراتِ وتافَ عني بَصرُك وتاهَ ، إذا تَخطَّى . هتأ : أبو عبيد عن الأحمر : هَتِىءٌ من الليل وهتَاءٌ وهزِيعٌ ، واحد . أبو عبيد : تَهتَّأ الثوبُ وتَهمّأ ووتَفَسّأ إذا انقطع وبَلِي ، حكاه عن الكسائيّ . ابن السكّيت : ذَهبَ هِتْءٌ من الليل ، وما بقي إلاّ هِتْءٌ ، وما بقيَ من غنمهم إلا هِتْءٌ ، وهو أقلُّ من الذاهبة . ورَوَى سَلَمة عن الفراء : فيها هتَأٌ شديد وهُتُوءٌ ، يريد شَقٌّ وخَرْق . ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : الهَتِىءُ والأَهتَاءُ ؛ ساعاتُ اللَّيل . قال : والأتْهَاءُ : الصَّحارِي البعيدة . وقال أبو الهيثم : يقال : جاء بعد هَدْأة من اللَّيل وهثْأَة . وقال اللّحياني : جاء بعد هَتىءِ على فَعيلٍ من اللّيل ، وهتْءٍ على فَعْل ، وهتْي بلا همْز ، وهَتَاءٍ وهَيْتَاء ممدودان . أأُهْمِلت الهاء مع الظاء
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.628 harf(باب الهاء والياء وما يثلثهما)
(هيأ) الهاء والياء والألف كلمةٌ تأتي وهاؤها زائدة. يقال: هَيَا، والمرادُ: يا. قال الشاعر:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ هَيَا ربَّا([1])
(هيب) الهاء والياء والباء كلمةُ إجلالٍ ومخافة. من ذلك هابَه يَهابُه هَيْبةً. ورجلٌ هَيُوبٌ: يَهاب كلَّ شيء. وهَيُوبٌ: مَهِيبٌ([2]). وقولهم: "الإيمانُ هَيوبٌ"، قال قوم: مَهيبٌ، وقال قوم: إنَّ المؤمنَ يَهاب
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR166 harf- هيت: قريب من هلم، وقرئ: ﴿هيت لك﴾ (وبها قرأ ابن كثير. الإتحاف ص 263) : أي: تهيأت لك، ويقال: هيت به وتهيت: إذا قالت: هيت لك. قال الله تعالى: ﴿وقالت هيت لك﴾ [يوسف/23].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR101 harfه ي ت
هيت لك بمعنى هلمّ لك.
وهيّت به: صاح به.
ورجل هيّاتٌ.
قال: يحدو بها كلّ فتًى هيّات
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.446 harfهَيْتَ: تَعَجُّبٌ؛ تقول العرب: هَيْتَ للحِلْم وهَيْتَ لك وهِيتَ لكَ أَي أَقْبِلْ. وقال الله، عز وجل، حكاية عن زَلِيخا أَنها قالت، لما راوَدَت يوسفَ،عليه السلام، عن نَفْسه: وقالت هِيتَ لكَ أَي هَلُمَّ وقد قيل: هَيْتُ لَكَ، وهَيْتِ، بضم التاء وكسرها؛ قال الزجاج: وأَكثرها هَيْتَ لك، بفتح الهاء والتاء؛ قال: ورُوِيَتْ عن عليّ، عليه السلام: هِيتُ لكَ، قال: ورُوِيَتْ عن ابن عباس، رضي الله عنهما: هِئْتُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR180 harf* ه ي ت * * هَيْتَ * لك أي هلم و * هَاتِ * يا رجل بكسر التاء أي أعطني وللاثنين هاتيا بوزن آتيا وللجمع هاتوا وللمرأة هاتِي بالياء وللمرأتين هاتِيا وللنساء هاتين مثل عاطين والله أعلم
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.689 harfهيت به تهييتا، وهوت: صوت به، و صاح، ودعاه فقال له: هيت هيت، قال:
قد رابني أن الكرى أسكتا لو كان معنيا بها لهيتـا والتهييت: الصوت بالناس، وهو- فيما قال أبو زيد-: أن يقول: يا هياه. ويقال: هيت بالقوم تهييتا، وهوت بهم تهويتا إذا ناداهم وهيت النذير. والأصل فيه حكاية الصوت، كأنهم حكوا في هوت هوت هوت وفي هيت هيت هيت، يقال هوت بهم، وهيت بهم إذا ناداهم، والأصل فيه
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.248 harfهيّت بِهِ
2 هيّت بِهِ ذ , (S, K,) inf. n. تَهْيِيتٌ, (TA,) as also هوّت, (S,) He cried out to him, and called him, (S, K,) saying, هَيْتَ هَيْتَ; or saying يَاهْ يَاهْ, which is a cry by which a pastor calls his companion from afar; or, accord. to AZ, saying يَا هَيَا [or rather يَاهَيَاهْ: see art. يه]. (TA.)
هَات
3 هَات ذ Give me: (K:) هَاتِ يَا رَجُلُ Give me, O man: (T, S, M:) i. q.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR293 harfهَات
هَات ( y )
a. II [ Bi ], Shouted to.
هِيْت
هِيْت 2 ,
a. Low ground.
هَيَّاْت
هَيَّاْت 28 ,
a. Noisy, clamorous.
هَاتِ
هَاتِ
a. Give! Bring!
هَاتِي
هَاتِي
a. fem. of هَاتِ
هَاتُوا
هَاتُوا , هَاتِيْنَ pl.
a. of هَاتِ .
هَِيْتَِ لَكَِ
هَِيْتَِ لَكَِ
a. Come here! Come forward!
Mücavir kökler41 mücavir (60 toplam)
- برهن
4 ortak ayet · Sizin burhanınız
- قول
5 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- غلق
1 ortak ayet · Ve kapattı
- صدق
2 ortak ayet · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
- مع
2 ortak ayet · Beraber
- بدأ
1 ortak ayet · Badiye çöl demektir
- ثوي
1 ortak ayet · Saye develerin ahırı demektir
- عوذ
1 ortak ayet · Uvvez, hayvanın yetişemeyeceği yerdeki otluk yerin ve…
- مني
1 ortak ayet · Sıvı meni demektir
- نزع
1 ortak ayet · Gerilmiş yay demektir
- حقق
2 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- بوب
1 ortak ayet · Bab kapı demektir
Geçtiği ayetler(5)
وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
GetirinVe dediler ki: Yahudi ve Hristiyan olanlardan başkası cennete girmeyecek. Bu onların kuruntusudur. De ki: Eğer sadıklar dan iseniz delilinizi getirin.
أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ
GetirinYoksa O’ndan başka tanrılar mı edindiler? De ki: Kesin delilinizi getirin işte benimle birlikte olanların zikri ve benden öncekilerin zikri. Hayır onların çoğu hakkı bilmezler de onun için yüz çevirirler.
أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَئِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
GetirinYoksa, önce yaratan, sonra da onu iade edecek olan ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran mı? Allah’ın yanında başka bir ilah mı? De ki: Şayet doğru sözlü iseniz, delilinizi getirin.
وَنَزَعْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ
GetirinHer ümmetten bir şahid çekip çıkarmışızdır. Ve kesin delilinizi getirin, demişizdir. O zaman gerçeğin Allah’tan olduğunu ve uydurduklarının kendilerini bırakıp kaçtığını anlarlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هيت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi ya) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | دعو, أتي, حضر, قبل |
| Zıt Kök | دبر |
| Çekirdek Özet 1 | Birini yüksek sesle çağırma, dikkatini çekerek hemen yaklaşmasını ve gelmesini isteme |
| Çekirdek Özet 2 | Muhatabı doğrudan ve gecikmeksizin eyleme, davete veya delil ortaya koymaya çağırma |
| Çekirdek Özet 3 | Çağrının nesnesiyle kurulan doğrudan talep ve yüzleşme iradesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca Yusuf kıssasındaki gayrimeşru cinsel davete hasrederek Kur'an'daki açık delil getirme ve yüzleşme çağrısı boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هي | Hareketlenme, uyarılma, sarsılma ve yönelme hâli; nitekim هيأ hazırlanma ve biçim alma, هيج kabarma ve heyecanla harekete geçme, هيم kontrolsüzce çekilme ve sürüklenme, هيمن ise bütünüyle kuşatıp gözetme anlamı taşır | ت | Çekirdekteki uyarılma ve yönelme hareketini sesli bir nida, kesin bir sınır ve doğrudan muhataba dönük bir çağrı eylemiyle sonlandırıp somutlaştırır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat çekme, haykırma, uyarılma ve anî ortaya çıkış hareketini temsil eder |
| ي | El ve kol | Bir iş yapma, uzanma, birine doğru el uzatarak yönelme ve çekme hareketini kurar |
| ت | İşaret, çarpı | Hareketi muhatabın şahsında kesinleştiren, sınır koyan ve neticeye bağlayan son imi oluşturur |
| هيت | Kollarını kaldırarak el uzatıp muhatabı kesin bir sınıra çağırma | Dikkat çeken bir nida ile el uzatıp muhatabı hemen yanına ve eyleme çağırma hareketinin bütünüdür |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimseye uzaktan veya yakından yüksek sesle bağırıp dikkatini çekmek, deve sürüsünü nidayla sürmek ve birini yanına çağırmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinin nida ve sevk tasvirlerinde geçen kullanım; nitekim kervanı veya hayvanları sesle sevk eden sürücü için kullanılan beyitte geçer: يحدو بها كل فتى هيات |
| Erken Arapça kullanım | İbn Fâris tarafından aktarılan ve bir işe ilgi gösterilip seslenildiğini bildiren erken kullanım: لو كان معنيا بها لهيتا |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde هيت kökü, nida ve ünlem çekirdekleriyle doğrudan bağlantılıdır. Kökün ilk iki unsuru olan he ve ya sesleri, genel Sami zemininde dikkat çekme, işaret etme ve yönlendirme edatlarının (İbranice ve Aramice işaret ve nida kökleri gibi) kuruluşunda yer alır. Arapçada bu nida kökü, sonuna eklenen te harfiyle hem bir isim-fiil biçimine (هَيْتَ / هَلُمَّ) hem de bağırma, haykırma ve çağırma bildiren düzenli bir fiil köküne dönüşmüştür. Dilbilimciler tarafından lehçeler arası geçişlilik gösteren bir haykırış kalıbı olarak da kaydedilen bu yapı, muhatabı eylemin merkezine çeken arkaik bir celp ve davet nidasıdır.
Güven Güçlü
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هيت ve هوت biçimleri | Yüksek ses çıkarma, seslenerek yöneltme ve çağırma anlamı taşır; isim-fiil olarak kalıplaşmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İşaret ve nida ünlemleri | İbranice ve Aramice gibi dillerdeki nida ve işaret morfemleriyle semantik akrabalık gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هيت | Anlamlı | Seslenmek, çağırmak | Muhataba yüksek sesle nida edip yanına gelmesini istemek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| هتي | Anlamlı | Sevk etmek, ses çıkarmak | Davarları sürerken seslenmek ve yönlendirmek | Kur'an'da geçmez |
| يهت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı kullanım alanı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| يته | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı kullanım alanı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| تهي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı kullanım alanı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| تيه | Anlamlı | Şaşırmak, kaybolmak | Çölde yolunu kaybetmek, kibirlenmek, yönsüz kalmak | Kalb ve karşıt yöneliş; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هيت | Merkez | Çağırma, yöneltme | Muhatabı ani, doğrudan ve ısrarlı bir nidayla hemen yanına celbetme | Ses ve talep birlikteliğiyle yapılan doğrudan davet |
| دعو | Komşu | Çağırma, dua | Genel yönelişle çağırmak; fiziki yakınlık şartı olmaksızın talep etmek | هيت kökündeki ani nida ve bedensel celp vurgusu دعو kökünde daha geniş bir alanı kapsar |
| أتي | Komşu | Gelme, getirme | Bir hedefe doğru ilerlemek veya bir şeyi getirmek | هيت çağırma emriyken أتي bizzat intikal ve gelişi ifade eder |
| حضر | Komşu | Hazır bulunma | Bir mekânda fiilen mevcut olmak | هيت hazır bulunmayı emreder ve celbeder |
| قبل | Komşu | Yönelme, yaklaşma | Yüzünü bir şeye dönerek yaklaşmak | هيت yönelmenin doğrudan talebidir |
| دبر | Zıt | Arkasını dönme, kaçma | Yüz çevirip arkasını dönerek uzaklaşmak | Çağrıya icabet etmenin ve yaklaşmanın tam zıddı |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هيت | هَلُمَّ، أَقْبِلْ، هَاتِ | Doğrudan eyleme ve yanına gelmeye çağırma nidası | Kesin |
| Latince | veni, profer | Gel, ortaya koy | Çağırma ve öne sürme fiillerini karşılar; arkaik nida tonunu tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | come on, produce, bring forth | Haydi gel, ortaya koy | Muhatabı eyleme geçmeye ve delil getirmeye sevk eden iki yönü de karşılar | Güçlü |
| Almanca | herbei, herbeibringen | Buraya gel, getir | Mekânsal çekim ve nesneyi sunma anlamını taşır | Güçlü |
| Fransızca | viens, apportez | Gel, getirin | Doğrudan çağrı ve delil talebi durumlarını ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هَيْتَ لَكَ | Doğrudan bedensel ve mekânsal davet | Muhatabın nefsine ve bedenine dönük doğrudan çağrı; Yûsuf 12:23 |
| هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ | Delil ve hüccet getirme talebi | Hakikat iddiasında bulunan muhatapları ispata çağırma bağlamı; Bakara 2:111, Enbiyâ 21:24, Neml 27:64, Kasas 28:75 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidlâl ve meydan okuma bağlamı | Müşriklerin ve ehl-i kitabın iddialarına karşı bürhan talebi; aklî delil getirme zorunluluğu | İddia sahibinin delil getirmekle yükümlü kılınması |
| Fıkıh | İkrar ve davanın ispatı | İddia sahibinin delil ortaya koyma borcu | Hukukî delil ve beyyine getirme talebi |
| Tefsir | Kıraat ve iştikak tartışmaları | Kelimenin isim-fiil mi, nida mı yoksa türemiş bir fiil mi olduğu ve edatın harekesi | Çağrı ifadesinin edebi ve lügavî tahlili |
| Hadis | Meydan okuma ve nida rivayetleri | Sahih rivayetlerde muhatabı konuşmaya ve delile çağırma üslubu | Doğrudan ve gecikmesiz hesaplaşma daveti |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid mücadelesi | Bürhan daveti | Meydan okuma | Batıl inanç sahiplerini tutarlı bir delil sunmaya zorlar | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik doğrulama | İspat yükümlülüğü | Test etme | Bilgi iddiasında bulunanın nesnel kanıt sunmasını şart koşar | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve meşruiyet | Yetki ve hak iddiası | Meşruiyeti sınama | Otorite iddiasında bulunanları dayanaklarını açıklamaya çağırır | Güçlü |
| İktisadi | Akit ve borç ilişkisi | Teminat ve kayıt | Güven sağlama | İddia edilen hakkın veya bedelin maddi delilini isteme | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonel argüman çağrısı (fonksiyonun girdi talep etmesi) | Bir bağıntının sonuç üretebilmesi için zorunlu ve tanımlı girdiyi doğrudan talep etme işlemi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | İspat külfeti (onus probandi) | Bir iddia ortaya atan tarafın iddiasını somut veri ve delillerle kanıtlama yükümlülüğü | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün Kur'an'daki yerini sadece kadın-erkek arasındaki ayartıcı bir çağrıya indirgeyerek algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem somut mekânda bir eyleme sevk etme hem de zihinsel alanda hakikati ispatlayacak kesin kanıtı ortaya koyma celbidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın akıl ve delil merkezli meydan okuma üslubunu kavrayamamak; ayetlerdeki zihinsel netliği gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Çünkü Kur'an, hem ahlaki imtihan anındaki doğrudan yönelişleri hem de inanç iddialarındaki ispat yükümlülüğünü bu kökün çağrı niteliğiyle dile getirir. |
| Hangi ayet groupslarında belirleyicidir? | Ehl-i kitabın ve müşriklerin iddialarını çürüten meydan okuma ayetlerinde ve Yusuf kıssasının kırılma anında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin kuru temennilerle değil, ancak ortaya konacak açık bir bürhan ile ayakta durabileceğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYüksek sesle haykırıp muhatabın dikkatini çekerek doğrudan yanına gelmesini istemek.
- Soyut anlamBir iddiayı veya yönelişi ispatlamak üzere muhatabı derhal açık bir delil veya eylem ortaya koymaya zorlamak.
- Sistematik karşılıkİspat külfetini ve eylem çağrısını muhatabın iradesine bağlayan davet mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması çağrı veya talep operatörünü, çağrıda bulunan özneyi, ortaya konması istenen eylem veya delil kümesini, ise muhatap ile talep edilen nesne arasındaki mesafeyi temsil eder. Model, çağrının gerçekleşmesi durumunda mesafenin sıfıra indirilerek gecikmesiz bir hazır bulunuşun talep edildiğini gösterir.