وسق
و - س - ق
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Bağ ipidir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bağ ipidir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.302 harfالقاف والسين و"وايء" معهما
ق و س، ق س و، و ق س، ق ي س، س ق ي، س و ق، و س ق مستعملات قوس: تصغير القَوْسِ قُويسٌ، والعدد أقواسٌ ثم قِياس وقِسِيٌّ.
وشيخ أَقوَسُ: منحني الظهر، وقَوَّسَ تقويساً، وتَقَوَّسَ ظهره، وحاجب مُتَقِّوسٌ، ونوى مُتَقَوِّسٌ ونحوهما: مما ينعطف انعطاف القوسِ، قال:
ولا من رأين الشيب فيه وقَوَّسَا
وقال:
ومُسْتَقْوِس قد خرم الدهر جدره
والقُوْسُ: بقية التمر في الجلة والقَوْسُ: رأس
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.193 harfالوَسْقُ: مصدر وَسَقْتُ الشيء: جمعته وحملته. ومنه قوله تعالى: "والليلِ وما وَسَقَ". قال ضابئ بن الحارث البُرْجمِيُّ:
فإنِّي وإيَّاكم وشوقاً إلـيكـمكقابِضِ ماءٍ لم تَسِقْهُ أَنامِلُهْ
يقول: ليس في يدي من ذلك شيء كما أنَّه ليس في يد القابض على الماء شيء، فإذا جلَّل الليل الجبالَ والأشجارَ والبحار والأرض فاجتمعتْ له فقد وَسَقَها. والوَسْقُ: الطردُ، ومنه سمِّيت الوَسيقَةُ، وهي من الإبل كالرُفقة
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok17.707 harfق س ( وايء )
قوس ، قيس ، قسا ، وقس ، وسق ، سقي ، سوق .
قوس قيس : قال الليث : القَوْس معروفة عجمية وعربيّة تُصَغَّرَ قُوَيْساً ، والجميع القِياس وقِسِيّ ، العَدَد أقواس .
أبو عبيد : جمْعُ القوس : قِياس .
قال : وهذا أقيَسُ مِن قول مَن يقول قِسِيّ ، لأنّ أصلها قَوْس ، والواو منها قَبل السين ، وإنما حُوّلت الواو ياءً لِكسرةِ ما قبلها ، فإذا قلتَ في جمع القَوْس قِسِيّ أخّرْتَ الواوَ بعدَ السين ،
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.696 harf(باب الواو والسين وما يثلثهما)
(وسط) الواو والسين والطاء: بناءٌ صحيح يدلُّ على العَدل والنِّصف. وأعْدلُ الشَّيءِ: أوسَطُه ووَسَطُه. قال الله عزّ وجلَّ: ﴿أُمَّةً وَسَطاً﴾ [البقرة 143]. ويقولون: ضربتُ وَسَط رأسهِ بفتح السين، ووَسْطَ القوم بسكونها. وهو أوسَطُهم حَسَباً، إذا كان في واسطة قومه وأرفعِهِم محلاًّ. والوَسُوط: بيتٌ من بيوت الشَّعَر أكبرُ من المِظَلَّة. ويقال الوَسُوط من النُّوق كالصَّفوف
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR564 harf- الوسق: جمع المتفرق. يقال: وسقت الشيء: إذا جمعته، وسمي قدر معلوم من الحمل كحمل البعير وسقا، وقيل: هو ستون صاعا (وهو المتعارف عليه عند الفقهاء)، وأوسقت البعير: حملته حمله، وناقة واسق، ونوق مواسيق. إذا حملت. ووسقت الحنطة: جعلتها وسقا، ووسقت العين الماء: حملته، ويقولون: لا أفعله ما وسقت عيني الماء (انظر: المجمل 5/925؛ واللسان (وسق) ). وقوله: ﴿والليل وما وسق﴾ [الانشقاق/17] قيل: وما جمع من الظلام،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR630 harfو س ق
عنده وسق من تمر ووسوق وأوساق.
ووسّق متاعه: جعله وسوقاً.
وأوسقت البعير: حمّلته الوسق.
ووسقه.
حمله.
وكلّ شيء جمعته وحملته فقد وسقته.
قال: وإني وإياكم وشوقاً إليكم كقابض ماء لم تسقه أنامله والراعي يسق الإبل حتى استوسقت: اجتمعت.
وساق العدوّ الوسيقة والوسائق وهي الطريدة.
وناقة واسق: حامل وقد وسقت.
ونخلة موسقة وقد أوسقت.
قال لبيد يصف الجنة: يوم أرزاق من
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.959 harfالوَسْقُ والوِسْقُ: مِكْيَلَة معلومة، وقيل: هو حمل بعير وهو ستون صاعاً بصاع النبي، صلى الله عليه وسلم، وهو خمسة أَرطال وثلث، فالوسْقُ على هذا الحساب مائة وستون مَناً؛ قال الزجاج: خمسة أَوسق هي خمسة عشر قَفِيزاً، قال: وهو قَفِيزُنا الذي يسمى المعدّل، وكل وَسْق بالمُلَجَّم ثلاثة أَقْفِزَةٍ، قال: وستون صاعاً أَربعة وعشرون مكُّوكاً بالمُلَجَّم وذلك ثلاثة أَقفِزَةٍ. وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم،
الوَسْقُ والوِسْقُ: مِكْيَلَة معلومة، وقيل: هو حمل بعير وهو ستون صاعاً بصاع النبي، صلى الله عليه وسلم، وهو خمسة أَرطال وثلث، فالوسْقُ على هذا الحساب مائة وستون مَناً؛ قال الزجاج: خمسة أَوسق هي خمسة عشر قَفِيزاً، قال: وهو قَفِيزُنا الذي يسمى المعدّل، وكل وَسْق بالمُلَجَّم ثلاثة أَقْفِزَةٍ، قال: وستون صاعاً أَربعة وعشرون مكُّوكاً بالمُلَجَّم وذلك ثلاثة أَقفِزَةٍ. وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: ليس فيما دون خمسة أَو سُقٍ من التمر صدقة. التهذيب: الوَسْقُ، بالفتح، ستون صاعاً وهو ثلاثمائة وعشرون رطلاً عند أهل الحجاز، وأَربعمائة وثمانون رطلاً عند أَهل العراق على اختلافهم في مقدار الصاع والمُدِّ، والأَصل في الوَسْق الحَمْل؛ وكل شيء وسَقَتْه، فقد حملته. قال عطاء في قوله خمسة أَوْسُقٍ: هي ثلاثمائة صاع، كذلك قال الحسن وابن المسيب. وقال الخليل: الوَسْق هو حِمْل البعير، والوِقْرُ حمل البغل أَو الحمار. قال ابن بري: وفي الغريب المصنف في باب طلع النخل: حَمَلت وَسْقاً أَي وِقْراً، بفتح الواو لا غير، وقيل: الوَسْق العِدْل، وقيل العِدْلان، وقيل هو الحِملُ عامة، والجمع أوْسُقٌ ووُسوق؛ قال أَبو ذؤيب: ما حُمِّلَ البُخْتِيُّ عامَ غِيارِه، عليه الوُسُوقُ، بُرُّها وشَعِيرُها ووَسَقَ البعيرَ وأَوْسَقه: أَوْقَره. والوَسْقُ: وَقْر النخلة. وأَوْسَقَت النخلةُ: كثر حَمْلها؛ قال لبيد: وإلى الله تُرْجَعون، وعند الـْ لمَه وِرْدُ الأُمور والإصدارُ كلَّ شيء أَحْصَى كتاباً وحِفْظاً، ولَدَيْهِ تَجَلَّت الأَسْرارُ (* في رواية أخرى: وعِلماً بدل وحفظاً). يوم أَرزاقُ من يُفَضَّلُ عُمٌّ، موسِقاتٌ وحُفَّلٌ أَبكارُ قال شمر: وأَهل الغرب يسمون الوَسْق الوِقْر، وهي الأَوْساق والوُسُوق. وكل شيء حملته، فقد وَسَقْته. ومن أَمثالهم: لا أفعل كذا وكذا ما وَسَقَت عيني الماءَ أَي ما حملته. ويقال: وَسَقَت النخلةُ إذا حملت، فإذا كثر حملها قيل أَوْسَقَتْ أَي حملت وَسْقاً. وَوَسَقْت الشيء أَسِقُه وَسْقاً إذا حملته؛ قال ضابئ بن الحرث البُرْجُمِيُّ: فإنِّي، وإيَّاكم وشَوْقاً إليكُمُ، كقابض ماء لم تَسِقْهُ أَنامِلُهْ أَي لم تحمله، يقول: ليس في يدي شيء من ذلك كما أَنه ليس في يد القابض على الماء شيء، ووَسَقَت الأَتان إذا حلت ولداً في بطنها. ووَسَقَت الناقة وغيرُها تَسِقُ أَي حملت وأَغْلَقَتْ رَحِمَها على الماء، فهي ناقة واسِقٌ ونُسوق وِساقٌ مثل نائم ونِيَام وصاحب وصِحَاب؛ قال بشر بن أَبي خازم:أَلَظَّ بِهِنَّ يَحْدوهُنَّ، حتى تَبَيَّنت الحِيالُ من الوِساقِ ووَسَقَت الناقةُ والشاةُ وَسْقاً ووُسوقاً، وهي واسِقٌ: لَقِحَتْ، والجمع مَوَاسِيق ومَواسِق كلاهما جمع على غير قياس؛ قال ابن سيده: وعندي أَن مَوَاسيق ومَوَاسق جمع ميساق ومَوْسق. ولا آتيك ما وَسَقَتْ عيني الماءَ أَي ما حملته. والمِيسَاق من الحمام: الوافر الجناح، وقيل: هو على التشبيه جعلوا جناحيه له كالوَسْقِ، وقد تقدم في الهمز، ويقوي أَن أَصله الهمز قولهم في جمعه مَآسيق لا غير. والوُسُوق: ما دخل فيه الليل وما ضم. وقد وَسَقَ الليلُ واتَّسَقَ؛ وكل ما انضم، فقد اتَّسَق. والطريق يأتَسِقُ؛ ويَتَّسق أَي ينضم؛ حكاه الكسائي. واتَّسَق القمر: استوى. وفي التنزيل: فلا أُقسم بالشَّفَق والليل وما وَسَق والقمر إذا اتَّسَق؛ قال الفراء: وما وسَقَ أَي وما جمع وضم. واتَّساقُ القمر: امتلاؤه واجتماعه واستواؤه ليلة ثلاث عشرة وأَربع عشرة، وقال الفراء: إلى ست عشرة فيهن امتلاؤه واتِّسَاقه، وقال أَبو عبيدة: وما وَسَقَ أَي وما جمع من الجبال والبحار والأشجار كأنه جمعها بأَن طلع عليها كلِّها، فإذا جَلَّلَ الليلُ الجبال والأَشجار والبحار والأَرض فاجتمعت له فقد وَسَقَها. أَبو عمرو: القمر والوَبَّاص والطَّوْس والمُتَّسِق والجَلَمُ والزِّبْرقان والسِّنِمَّارُ. ووَسَقْت الشيءَ: جمعته وحملته. والوَسْق: ضم الشيء إلى الشيء. وفي حديث أُحُد: اسْتَوسِقُوا كما يَسْتَوْسِق جُرْبُ الغنم أَي استجمعوا وانضموا، والحديث الآخر: أَن رجلاً كان يَجوز المسلمين ويقول اسْتَوسِقُوا. وفي حديث النجاشي: واسْتَوْسَقَ عليه أَمْرُ الحَبَشة أَي اجتمعوا على طاعته واستقر الملك فيه. والوَسْقُ: الطرد؛ ومنه سميت الوَسِيقةُ، وهي من الإبل كالرُّفْقة من الناس، فإذا سُرِقَتْ طُرِدت معاً؛ قال الأَسود بن يَعْفُر: كَذَبْت عَلَيْكَ لا تزال تَقُوفُني، كما قافَ آثارَ الوَسيقةِ قائفُ وقوله كذبت عليك هو إغراء أَي عليك بي، وقوله تقوفني أَي تَقُضُّني وتتبع آثاري، والوَسِيقُ: الطَّرْد؛ قال: قَرَّبها، ولم تَكَدْ تُقَرَّب من آل نَسْيان، وَسِيقٌ أَجدب ووَسَق الإبلَ فاسْتَوْسقت أَي طردها فأَطاعت؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:إنَّ لنا لإبلاً نَقانِقا مُسْتَوسْقاتٍ، لو تجدْنَ سائقا أَراد مثل النَّقانِق وهي الظِّلْمانُ، شبهها بها في سرعتها. واسْتَوْسَقت الإبل: اجتمعت؛ وأَنشد للعجاج: إنَّ لنا قلائصاً حقَائقا مُسْتَوْسقات، لو تجدْنَ سائقا وأَوْسَقْتُ البعير: حَمّلته حمْله ووَسَقَ الإبل: طردها وجمعها؛ وأَنشد:يوماً تَرانا صالحينَ، وتارةً تَقومُ بنا كالوَِاسِقِ المُتَلَبِّبِ واسْتَوْسَقَ لك الأَمرُ إذا أَمكنك. واتَّسَقت الإبل واسْتَوْسقَت: اجتمعت. ويقال: واسَقْتُ فلاناً مُوَاسقةً إذا عارضته فكنت مثله ولم تكن دونه؛ وقال جندل: فلسْتَ، إنْ جارَيْتني، مُوَاسِقِي، ولسْتَ، إن فَرَرْتَ مِنِّي، سابِقي والوِساقُ والمُوَاسقة: المُنَاهدة؛ قال عدي: ونَدَامَى لا يَبْخَلُون بما نا لوا، ولا يُعْسِرون عند الوِساقِ والوَسِيقةُ من الإبل والحمير: كالرُّفْقة من الناس، وقد وَسَقها وُسُوقاً، وقيل: كل ما جُمِع فقد وُسِقَ. ووَسِيقهُ الحمار: عانته. وتقول العرب: إن الليل لطويل ولا أَسِقُ بالَهُ ولا أَسِقْهُ بالاً، بالرفع والجزم، من قولك وَسَق إذا جَمَع أَي وُكِلت بجمع الهموم فيه. وقال اللحياني: معناه لا يجتمع له أمره، قال: وهو دعاء. وفي التهذيب: إن الليل لطويل ولا تَسِقْ جزم على الدعاء، ومثله: إن الليل طويل ولا يَطُلْ إلا بخير أَي لا طال إلا بخير. الأَصمعي: يقال للطائر الذي يُصَفِّقُ بجناحيه إذا طار: هو المِيساقُ، وجمعه مَآسِيق؛ قال الأَزهري: هكذا سمعته بالهمز. الجوهري: أَبو عبيد المِيساقُ الطائر الذي يُصَفِّقُ بجناحيه إذا طار، قال: وجمعه مَياسِيقُ.والاتّساقُ: الإنتظام. ووَسَّقْتُ الحِنطة تَوْسيقاً أَي جعلتها وَسْقاً وَسْقاً. الأَزهري: الوَسِيقةُ القطيع من الإبل يطردها الشَّلاَّل، وسميت وَسيقةً لأن طاردها يجمعها ولا يَدَعُها تنتشر عليه فيلحَقُها الطلبُ فيردها، وهذا كما قيل للسائق قابض، لأَن السائق إذا ساق قطيعاً من الإبل قبضها أَي جمعها لئلا يتعذر عليه سوقها، ولأَنها إذا انتشرت عليه لم تتابع ولم تَطْرِدْ على صَوبٍ واحد. والعرب تقول: فلان يسوق الوَسِيقة وينسُل الوَدِيقة ويحمي الحَقيقة؛ وجعل رؤبة الوَسْق من كل شيء فقال: كأَنَّ وَسْقَ جَنْدَلٍ وتُرْبِ، عليَّ، من تَنْحيب ذاك النَّحْبِ والوَسِيقةُ من الإبل ونحوها: ما غصبت. الأَصمعي: فرس مِعْتاق الوَسِيقة وهو الذي إذا طُرِدَ عليه طرِيدةٌ أنجاها وسبق بها؛ وأَنشد: أَلم أَظْلِفْ عن الشعراء عِرْضي، كما ظُلِفَ الوَسِيقةُ بالكُراعِ؟
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR314 harf* و س ق * * الوَسْق * مصدر * وَسَق * الشيء أي جمعه وحمله وبابه وعد ومنه قوله تعالى ﴿والليل وما وسق﴾ فإذا جلل الليل الجبال والأشجار والبحار والأرض فاجتمعت له فقد وسقها و * الوَسْق * أيضا ستون صاعا قال الخليل الوَسْقُ حمل البعير والوقر حمل البغل والحمار و * الاتِّساق * الانتظام و * أَوْسَق * البعير حَمَّله حِمْله
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.940 harfوسقه يسقه وسقا ووسوقا: ضمه وجمعه وحمله. ومنه قوله تعالى: )وبالليل وما وسق( أي وما جمع وضم، قاله الفراء. وقال أبو عبيدة: أي وما جمع من الجبال والبحار والأشجار، كأنه جمعها بأن طلع عليها كلها، فإذا جلل الليل الجبال والأشجار والبحار والأرض فاجتمعت له فقد وسقها. وأنشد الجوهري لضابئ بن الحارث البرجمي:
فإني وإياكم وشوقا إلـيكـم كقابض ماء لم تسقه أنامله أي: لم تحمله.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR120 harfوَسْقٌ
وَسْقٌ ذ A camel's load: see وِقْرٌ.
وَسِيقَةٌ
وَسِيقَةٌ ذ A mob of driven cattle: see سَيِّقَهٌ and مِعْتَاقٌ.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.241 harfوَسَقَ
وَسَقَ
a. [ يَسِقُ ] ( n. ac. وَسْق 1 ), Gathered; accumulated.
b. Contained, held; embraced.
c. [ coll. ], Laded, loaded.
d. ( n. ac. وَسِيْق 25 ), Drove ( camels ).
وَسَّقَ
وَسَّقَ II ,
a. Put into sacks ( corn ).
وَاْسَقَ
وَاْسَقَ III ,
a. Confronted, with-stood.
أَوْسَقَ
أَوْسَقَ IV ,
a. see I (c) .
b. Was loaded with fruit ( palmtree ).
اِوْتَسَقَ
اِوْتَسَقَ VIII ( t
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok16.075 harfوسق
وَسَقَ - يَسِقُ - اتَّسَقَ - يَتَّسِقُ
وَسَقَ - يَسِقُ + كائن + شيئاً: ينظم قطعه: يضم كامل أجزائه إلى بعضها وينظّمها ويُرَتّبها: يضم أجزاء شيء أو أشياء متفرقة إلى بعضها وينظمها ويرتبها، ويجعلها كأنها شيء واحد كامل متناسق لا نقص فيه ولا عيب
﴿والليل وما وسق﴾: وما " وَسَقَ " الليل ُ من شيء أو أشياء: جمعها بظلمته: لف الأشياء بأشد ظلمته: وهي
Mücavir kökler2 mücavir (4 toplam)
Geçtiği ayetler(2)
وَالْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ
DerlendiVe toplu halde geldiğinde aya;
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وسق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl vāvî |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جمع, ضمم, حمل, كفل |
| Zıt Kök | فرق |
| Çekirdek Özet 1 | Dağınık ve ayrı unsurları bir araya getirip bağlayarak yük haline getirme, derleyip toplama |
| Çekirdek Özet 2 | Gece örtüsüyle dağınık varlıkların derlenmesi ve ayın tam dolunay haline gelerek bütünlüğe ermesi |
| Çekirdek Özet 3 | Parçalı unsurların düzenli bir kütle veya ölçülebilir tam bir sistem halinde dengelenmesi ve kemale ermesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca standart bir zekât hacim ölçüsü sayarak kozmik toparlanma ve bütünleşme dinamizmini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وس | Genişlik, aralıkları kuşatma, kapsama ve bir mecra veya sınır içinde yayılıp tutunma ortak paydası; nitekim وسع kökünde kapasite ve kuşatma, وسط kökünde merkezî denge ve kuşatıcılık, وسم kökünde ise yüzeyi kapsayan iz ve işaret manası belirgindir. | ق | Boğazın gerisinden çıkan sert, bağlayıcı ve tutucu kaf harfi, yayılma ve kapsama hareketini ani bir sınırla toplayıp sıkıştırmış; dağınık nesneleri sımsıkı bir yük ve derli toplu bir bütün haline getirme boyutu kazandırmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı | Unsurları birbirine raptetme, bağlama, bir araya ekleme ve tutturma hareketi. |
| س | Diken, destek | Ayakta tutma, dağılmayı önleyici direnç sağlama ve dayanak oluşturma fonksiyonu. |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Bütünlüğü sağlayan odak noktası, toparlanma sınırı, döngüsel kemal ve nihai sınır. |
| وسق | Çengel ile tutturup destek sağlayarak belirli bir sınır ve merkezde toplama hareketi | Dağınık haldeki parçaların birbirine bağlanıp desteklenerek dağılmayacak tek bir gövde ve ölçülebilir bir yük haline getirilmesi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dağınık deve sürüsünü veya eşyayı toplayıp tek bir denk, yük haline getirmek; devenin taşıyabileceği standart bir yük ölçüsü (altmış sa‘) oluşturmak ve gebe devenin karnında yavruyu toplaması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Lebîd b. Rebîa cennet tasvirinde meyveyle dolup toplanmış hurma ağaçlarını nitelerken kökü meyvelerin olgunlaşıp dalda tam toplanması manasında kullanmıştır: يوم أرزاق من يفضل عم موسقات وحفل أبكار |
| Erken Arapça kullanım | Çöl ve hayvancılık pratiğinde çobanın etrafa dağılan develeri kaçırmadan bir araya toplayıp sevketmesi ve gözün yaşı içinde toplaması bu kökle ifade edilmiştir; nitekim gözün suyu tutması hakkında şu deyim aktarılır: لا أفعله ما وسقت عيني الماء |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab, Asāsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde وسق kökü, parçalı nesnelerin toplanıp birleştirilmesi, taşınabilir bir yük haline getirilmesi ve hacimce doldurulması çekirdeğine dayanır. Arapçada kök, hem dağınık nesnelerin toplanıp kuşatılması hem de altmış sa‘lık standart bir kervan ve yük ölçüsü (vesk) üzerinden uzmanlaşmıştır. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede doğrudan w-s-q kök biçimi sınırlı olmakla birlikte, nesnelerin yüklenmesi, bağlanması ve taşınabilir yük kılınması semantik alanı komşu köklerle örtüşür; Güney Sami (Eski Güney Arapça ve Ge'ez) katmanında ise ağırlık, yük ve toplama kavramlarıyla fonetik-morfolojik kesişimler gösterir. Kökün temel semantik matrisi, dışarıya saçılmış parçaların merkezî bir bağlayıcı güçle tek bir hacim içinde toplanması ve dengelenmesidir.
Güven Güçlü
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dağınığı toplama ve yükleme | Kök içi türetimlerde devenin yükü, ayın dolunay haline gelip toplanması ve gecenin örtüsüyle varlıkları sarması aynı derleme çekirdeğinde birleşir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Taşınabilir hacim ve yük birlikteliği | Güney Sami ve kadim Arap lehçelerinde tarımsal ve kervan yüklerinin standart denkleri için kullanılan ortak yük-bağlama matrisiyle uyuşur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik bağlama ve taşıma ekseni | Parçalı nesnelerin bir bağ ile tutturulup taşınabilir tek kütle yapılmasına dair temel bedevi morfemleriyle örtüşmektedir. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Lisān al-ʿArab, Lane's Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وسق | Anlamlı | Toplama ve yükleme | Dağınık olanı toplayıp taşınabilir bir hacim veya denk haline getirme. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| وقس | Anlamlı | Kırma, boyun kırma | Bir nesneyi kırmak, vurarak ezmek veya hayvanın boynunu kırmak. | Kur'an'da geçmez; sert bir müdahale ile biçimi bozma anlamı taşır. |
| سوق | Anlamlı | Sevk etme, sürme | Bir canlıyı veya nesneyi arkasından iterek veya yönlendirerek bir istikamete yürütme. | Kur'an'da geçer; toplanan unsurların hareket ettirilmesi boyutuyla bağlantılıdır. |
| سقو | Anlamlı | Sulama, su verme | Canlılara veya toprağa su taşıyıp içirme (سقي kökünün vavlı formu). | Kur'an'da geçmez; taşıma ve akıtma semantiği barındırır. |
| قوس | Anlamlı | Yay biçimi, bükülme | İki ucun birbirine yaklaştırılarak eğrilmesi, yay haline getirilmesi ve ölçme. | Kur'an'da geçer; iki kanadın toplanıp bükülme hareketidir. |
| قسو | Anlamlı | Katılık, sertlik | Taşlaşma, katılığın artması, merhametsizlik ve bükülmez hale gelme. | Kur'an'da geçer; gevşekliğin zıddı olarak aşırı sertleşmeyi ifade eder. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وسق | Merkez | Toplama ve derleme | Dağınık unsurları kuşatıp tek bir yük, hacim ve denge haline getirme. | Gece ve ay örneğinde olduğu gibi tamamlama ve derleme içerir. |
| جمع | Komşu | Bir araya getirme | Unsurları sadece yan yana getirme; وسق ise yükleme ve hacimce tamamlama vurgusu taşır. | Yalın birleştirme olup ağırlık ve doluluk şartı barındırmaz. |
| ضمم | Komşu | Birbirine katma | İki veya daha fazla parçayı sıkıştırıp birbirine yapıştırma ve bitiştirme. | Parçaların birbirine kenetlenmesine odaklanır; kütlesel yük anlamına odaklanmaz. |
| حمل | Komşu | Taşıma ve yüklenme | Ağırlığı sırtta veya binek üzerinde taşıma hali. | Yükün taşınma anını bildirir; dağınıklığın toparlanması sürecini içermesi zorunlu değildir. |
| فرق | Zıt | Ayırma ve dağıtma | Bir arada duran unsurları bölüp birbirinden uzaklaştırma ve dağıtma. | Kökün temsil ettiği bütünleşme ve toparlanmanın tam karşıtıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وسق | Toplayıp yük haline getirme, dolunay olma | Parçalı nesneleri bir araya toplayıp derleme, taşınabilir yük yapma ve ayın kemale ermesi. | Kesin |
| Latince | colligere, cumulare | Toplamak, biriktirip yığmak | Dağınık nesnelerin bir merkezde toplanmasını karşılar; devenin taşınabilir yükü nüansını kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to gather, to bundle, to become full | Derlemek, denk yapmak, dolunay olmak | Dağınık şeyleri toplayıp bağlama hareketini ve ayın bütünleşmesini karşılar; klasik hacim ölçüsü kavramını ayrı terim gerektirir. | Kesin |
| Almanca | zusammenbringen, bündeln, volles Licht erlangen | Bir araya toplamak, demetlemek, dolunaylaşmak | Parçaların derlenip bütün oluşturmasını iyi açıklar; bedevi kervan yükü bağlamı dışarıda kalır. | Güçlü |
| Fransızca | rassembler, fagoter, s'arrondir | Toplamak, denklemek, tam yuvarlaklaşmak | Derleme ve geometrik kemale erişi içerir; ancak zekâti ölçü birimi boyutunu doğrudan taşımaz. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lane's Arabic-English Lexicon, Wehr Arabic-English Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَسَقَ | Gecenin dağınık varlıkları sinesinde toplayıp örtmesi | Kozmik kasem bağlamında gündüzün etrafa yayılmış canlılarını ve karanlığın içine aldığı her şeyi derlemesi; İnşikâk 84:17. |
| اتَّسَقَ | Ayın ışığını toplayıp dolunay haline gelmesi, kemale ermesi | Kozmik kasem bağlamında hilal halinden çıkıp parçalı ışığını tamamlayarak dolgunlaşması ve nizamın tamamlanması; İnşikâk 84:18. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kozmik düzen ve yaratılış kemali | Âlemdeki parçalanmışlığın ilahi kudretle toplanıp nihai bir hesaba ve dirilişe doğru sevk edilmesi tartışması. | Dağınıklıktan birliğe, eksiklikten kemale gidişin ilahi delili olarak anlam kazanır. |
| Fıkıh | Zekât nisabı ve tarımsal ölçü birimi | Beş veskin (yaklaşık üç yüz sa‘ / bir deve yükü) zekâta tabi tarımsal mahsulün asgari sınırını belirlemesi. | Terimleşerek standart bir tarımsal hacim ve ağırlık ölçüsüne daralmıştır. |
| Tefsir | Gece ve ay kasemlerinin tefsiri | Gecenin gündüz dağılan canlıları barınaklarına derlemesi ve ayın tam dolunay haline erişmesindeki ibretler. | Tabiatın toparlanması, sükûnete ermesi ve tamamlanma nizamı üzerine yoğunlaşır. |
| Hadis | Zekât ve kervan yükü hükümleri | Zekât hadislerinde ziraî ürünlerin beş veskten azında zekât olmadığını bildiren lafızlar. | Taşınabilir ve iktisadi değeri olan standart kuru gıda yükü manasında sabitlenmiştir. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık nizamı ve ahiret toplanışı | Dağınıklıktan cem haline geçiş | Dağılmış amellerin ve fertlerin ilahi huzurda toplanıp muhasebe edilmesi. | Hayat boyu saçılan ameller gece ve ölüm gibi bir örtüyle bir araya derlenip denk yapılır. | Kesin |
| İlmi | Entropinin tersine çevrilmesi ve toparlanma | Dengeye ve kemale eriş | Parçalı verilerin veya atomik yapıların koherent bir sistem oluşturması. | Ayın dolunaya dönüşmesi gibi sistemlerin dağınıklıktan tamlığa ulaşması. | Güçlü |
| Siyasi | Dağınık unsurların idari birliği | Toplumsal kütle oluşturma | Parçalanmış kabile veya sınıfların tek bir nizama raptedilmesi. | Dağınık fertlerin başıboşluktan çıkarılarak merkezi bir yönetim bağıyla derlenmesi. | Muhtemel |
| İktisadi | Ticari ve tarımsal ölçülebilirlik | Standart yük ve nisap tabanı | Piyasada dolaşacak ürünlerin denk haline getirilip vergilendirilmesi. | Dağınık hasadın kervan taşımacılığına uygun standart bir hacim kütlesine dönüştürülmesi. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişi ve integrasyon | Dağınık değişkenlerin belirli bir sınır altında toplanarak kararlı ve tam bir faz (dolunay) oluşturması matematiksel integrasyon ve faz kilitlenmesiyle izomorfiktir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal bütünleşme ve kurumsallaşma | Sosyolojide atomize bireylerin ortak normlar ve kurumlar etrafında toplanarak dağılmayan bir cemiyet gövdesi oluşturması sürecine karşılık gelir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece fıkıh kitaplarındaki arkaik bir hububat ölçüsü (altmış sa‘lık bir kile/yük) olarak görmek ve Kur'an'daki kozmik bağlamından koparmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Gecenin dağınık canlıları ve nesneleri örtüsü altına alıp derlemesi; ayın parçalı hallerden geçerek ışık ve biçimce tam bir nizam ve doluluğa ulaşması (ittisâk). |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnşikâk suresindeki ilahi kasemlerin tabiatın ritmi, insanın aşama aşama kemale veya hesaba doğru derlenişi (لَتَرْكَبُنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ) ile olan varoluşsal irtibatını kaybetmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık sahnesindeki dağınıklığı nasıl bir nihai düzene, örtüye ve toparlanmaya bağladığını gösteren anahtar bir kozmolojik tasvir sunduğu için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmik yeminlerin, kıyamet kopuşunun ve insanın hallerden hallere geçerek olgunlaşmasını anlatan İnşikâk suresi bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Geceyi sadece karanlık ve atalet, ayı ise sadece ışık kaynağı sanma yüzeyselliğini yıkar; onların varlığı toparlayıcı ve kemale erdirici ilahi fonksiyonlarını açığa çıkarır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDağınık nesneleri, yükleri veya hayvanları bir araya toplayıp denk yapmak, devenin taşıyacağı standart bir yük haline getirmek.
- Soyut anlamDağınık, eksik ve parçalı durumdaki unsurların toparlanarak düzenli, eksiksiz ve dengeli bir kemal derecesine ulaşması.
- Sistematik karşılıkParçaların bir merkez etrafında toplanıp yekpare bir nizam ve kütle oluşturduğu kozmik ve iktisadi derlenme ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , uzaya veya zamana dağılmış ayrık unsurları; toplam ve integral işlemi, bu parçaların süresi boyunca gecenin veya toplayıcı bir iradenin tesiriyle derlenip biriktirilmesini; anında ulaşılan durumu ise ayın dolunaya erişmesi (اتَّسَقَ) gibi sistemin eksiksiz, kararlı ve tam bir bütünlük haline kavuşmasını temsil eder.