يبس
ي - ب - س
KÖK- 4 geçiş
- 4 ayet
- 3 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Kurular
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.170 harfباب السين والباء و و ا ي ء معهما
و س ب، س ب ي، س ي ب، ب ي س، ي ب س، س ب أ، س أ ب، ب س أ، أ س ب، ب أ س، أ ب س مستعملات
وسب:
الوَسْبُ من الغنم: ما كثرُ صُوفُه، ومن الأَرْض: ما كثر عُشيه، أو يَبِيسُه، وقد أوسبت.
سبي:
السَّبنيُ: معروف. تسابَى القوم: سَبَى بعضُهم بعضاً وهؤلاءِ سَبْيٌ كثير. وقد سبيتهم سَبْياً وسِباءً.
وسبتِ الجاريةُ قلبَ الفتى تَسْبِيهِ، أي: ذهبتُ به.
والسّابِياء. كالحِوَلاء من
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.214 harfاليُبْسُ بالضم: مصدر قولك يَبِسَ الشيءُ ييْبَسُ. وفيه لغة أخرى: يَبِسَ ييْبِسُ بالكسر فيهما، وهو شاذّ. واليَبْسُ بالفتح: اليابِسُ. يقال: حطبٌ يَبْسٌ. قال ثعلب: كأنَّه خِلْقَةٌ. قال علقمة:
تَخَشْخَشُ أبْدانُ الحديدِ عـلـيهـمُكما خَشْخَشَتْ يَبْسَ الحصادِ جنوبُ
وقال ابن السكيت: هو جمع يابِسٍ، مثل راكبة ورَكْبٍ. وقال أبو عبيدٍ في قول ذي الرمّة:
ولم يبقَ للخَلْصاءِ ممَّا عَنَتْ لـهمن الرُطبِ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR14.733 harfس ب ( و ا ى ء )
سيب ، سبي ، وسب ، يبس ، بسأ ، بيس ، أسب ، أبس ، سأب ، بأس ، سبأ : ( مستعملة ) .
سيب : الحراني عن ابن السكّيت : السَّيْب : العَطاء ، والسِّيبُ : مَجرَى الماء ، وجمعُهُ سُيُوب . وقد سابَ الماءُ يَسِيب : إذا جَرَى .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : سابَ الأَفعَى وانسابَ : إذا خَرَج من مَكمَنِه .
وقال الليث : الحيّة تَسِيب وتَنْساب إذا مَرّت مستمرّة .
قال : وسَيّبْتُ الدابّة أو الشيءَ : إذا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.246 harf(باب الياء وما بعدها مما جاء على ثلاثة أحرف وكتبت ذلك كلّه باباً واحداً لقلّته([1]))
(يأس) الياء والهمزة والسين. كلمتان: إحداهما اليأس: قَطْعُ الرَّجاء. ويقال إنَّه ليست ياء في صَدرِ كلمةٍ بعدها همزة إلاّ هذه. يقال منه: يَئِس يَيْأَس ويَيْئِس، على يَفْعَل ويَفْعِل.
والكلمة الأخرى: ألم تَيْأَس، أي ألم تَعْلَم. وقالوا في قوله تعالى: ﴿أفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا﴾ [الرعد 31]، أي أفلم يَعلَمْ.
(باب الياء وما بعدها مما جاء على ثلاثة أحرف وكتبت ذلك كلّه باباً واحداً لقلّته([1])) (يأس) الياء والهمزة والسين. كلمتان: إحداهما اليأس: قَطْعُ الرَّجاء. ويقال إنَّه ليست ياء في صَدرِ كلمةٍ بعدها همزة إلاّ هذه. يقال منه: يَئِس يَيْأَس ويَيْئِس، على يَفْعَل ويَفْعِل. والكلمة الأخرى: ألم تَيْأَس، أي ألم تَعْلَم. وقالوا في قوله تعالى: ﴿أفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا﴾ [الرعد 31]، أي أفلم يَعلَمْ. وأنشدوا: أقولُ لَهُم بالشِّعْبِ إذ يأسِرُونَني *** ألم تَيأَسُوا أنِّي ابنُ فارِسِ زَهْدَمِ([2])(يبس) الياء والباء والسين: أصلٌ صحيح يدلُّ على جفاف. يقال: يَبِس الشّيءُ يَيْبَس ويَيْبِس. واليَبْس: يابس النَّبت. قال ابن السِّكِّيت: هو جمع يابس. واليَبَس بفتح الباء: المكان يفارقه الماء فيَيْبَس. ويقال يَبِسَتِ الأرضُ: ذَهَبَ ماؤها ونَداها؛ وأيْبَسَتْ: كَثُر يَبْسها. وقال الشَّيبانيّ: امرأة يَبَسٌ، إذا لم تَنَلْ خيراً. قال: * إلى عجوزٍ شَنّة الوجهِ يَبَسْ([3]) * ويَبِيس الماء: العَرَقُ إذا يَبِس. والأيْبَسانِ: ما لا لحمَ عليه من السَّاق والكَعْب. (يتم) الياء والتاء والميم. يقال: اليُتم في النَّاس من قِبَل الأب، وفي سائر الحيوان من جهة الأمّ. ويقولون لكلِّ منفردٍ يتيم، حتَّى قالوا بَيْتٌ [من الشِّعر([4])] يتيم. وقال الشَّاعر يصف رامياً أصاب أتاناً وأيتم *أطفالَها: فناط بها سهماً شِداداً غِرارُه *** وأيْتَمتِ الأطفالَ منها وجوبُها (يتن) الياء والتاء والنون: كلمةٌ واحدة، وهي اليَتْنُ، وهو الفصيل يَخرجُ رجلاهُ عند الولادة قَبْلَ رأسِه. يقال: أيْتَنَت النّاقةُ والمرأةُ، إذا وَلدَتْ يَتْناً. (يدع) الياء والدال والعين: كلمتان متباينتان، إحداهما الأيْدَع: صِبْغٌ أحمر. ويقال منه يَدَّعْتُ الشَّيء أُيَدِّعُه تَيدِيعاً. والأخرى يقولون: أيْدَعَ الحَجَّ على نَفْسِه: أوْجَبَه. قال جرير: [ورَبِّ الراقصاتِ إلى الثَّنايا *** بشُعْثٍ أيْدَعُوا حَجَّاً تَماما([5])](يزن) الياء والزاء والنون. ليس فيه إلا ذو يَزَن، من ملوك حِمْيَر، ينسب إليه الرِّماح، فيقال يَزَنيّة وأزَنيَّة. (يسر) الياء والسين والراء: أصلانِ يدلُّ أحدُهما على انفتاحِ شيءٍ وخِفّته، والآخرُ على عُضوٍ من الأعضاء. فالأول: اليُسْر: ضِدُّ العُسْر. واليَسَرات: القوائم الخِفاف. ويقال: فرسٌ حَسَنُ التَّيْسُور، أي حَسَنُ نَقلِ القوائم. قال: قد بَلَوْناهُ على عِلاَّتِهِ *** وعَلَى التَّيْسورِ منه والضُّمُرْ([6])ومن الباب: يسَّرت الغنم، إذا كثر لبنها ونسلها. قال: هما سَيِّدانا يَزْعُمانِ وإنَّما *** يَسُودَانِنا أنْ يَسَّرَتْ غَنَماهُما([7])ويقال رجل يَسْرٌ ويَسَرٌ، أي حَسَنُ الانقياد. واليَسَار: الغِنَى. وتَيسَّرَ الشَّيءُ واستَيْسَر. ويُسْرٌ([8]): مكان. ومن الباب الأيْسار: القوم يجتمعون على الميْسِر، واحِدُهم يَسَر. قال: وهُمُ أيسارُ لُقمانَ إذا *** أَغْلَتِ الشَّتْوَةُ أبْداءَ الجُزُرْ([9])والمَيْسِر: القِمار. ومن الباب اليَسَرَةُ: أسرارُ الكَفِّ إذا كانت غيرَ ملتزِقة. والكلمة الأخرى: اليَسَارُ لليَدِ. يقال: تَياسَرُوا، إذ أخذوا ذاتَ اليَسار. ويقال ياسَرُوا، وهو أجْوَد. (يعر) الياء والعين والراء. يقال: اليَعْر: الجَدْي. قال: * كما رُبِط اليَعْرُ([10]) * [أي كما رُبِط([11])] عند الزُّبْيَة للذِّئب. واليُعَار: صوت الشَّاء. يقال: يَعَرَت تَيْعَِر([12]) يُعاراً. (يعط) الياء والعين والطاء. يقولون للذِّئب إذا زَجَرُوه: يعاط([13]). قال: ويقال أيْعَطتُ به قال: * يَهفو إذا قيل له يَعاطِ([14]) * (يفن) الياء والفاء والنون. يقولون: اليَفَنُ: الشَّيخ الكبير. (يفع) الياء والفاء والعين: كلمةٌ تدلُّ على الارتفاع. فاليَفَاع: ما عَلاَ من الأرض. ومنه يقال: أيْفَعَ الغُلامُ: إذا عَلاَ شبابُه، فهو يافعٌ، ولا يقال مُوفِعٌ. (يقن) الياء والقاف والنون: اليَقَن([15]) واليَقين: زَوال الشَّكِّ. يقال يَقِنْت، واستَيْقَنْت، وأيْقَنْت. (يقه) الياء والقاف والهاء. سمعت عليَّ بن إبراهيمَ القَطَّانَ يقول: سمعت ثعلباً يقول: أيْقَه يُوقِهُ إيقاهاً، إذا فَهِمَ. يقال أيْقِهْ لهذا، أي افْهَمْه. ويقال بل ذلك من الطَّاعة. قال: * واستيقَهوا للمُحَلِّمِ([16]) * (يلب) الياء واللام والباء: كلمةٌ واحدة قد اختُلِفَ في معناها. وهي اليَلَبُ، قال قومٌ: اليَلَب: البِيْضُ من جُلودِ الإبل. وقال قومٌ: اليَلَب: التُّرْس. وأنشدوا: عَليْهمْ كلُّ سابغَةٍ دِلاصٍ *** وفي أيديهم اليَلَبُ المُدَارُ([17]) وقال الخليل: اليَلَب: الفُولاذ. [قال]: * ومِحْوَرٍ أُخْلِصَ مِن ماءِ اليَلَبْ([18]) * (يلق) الياء واللام والقاف. يقولون: اليَلَق: الأبيضُ من كلِّ شيء. وأنشدوا: وأتْركُ القِرْنَ في الغُبار وفي *** حِضْنَيْهِ زرقاءُ متنُها يَلَقُ([19])ويقال اليَلَقَة([20]): العَنْز البيضاء. (يمن) الياء والميم والنون: كلماتٌ من قياسٍ واحد. فاليَمين: يَمين اليَدِ. [و] يقال: اليَمِين: القُوَّة. وقال الأصمعيُّ في قول الشَّماخ: إذا ما رايةٌ رُفِعَتْ لمَجْدٍ *** تلقَّاها عَرَابةُ باليَمِين([21]) أراد اليَدَ اليُمْنى. واليُمْن: البَرَكة، وهو ميمونٌ. واليمين: الحَلِف، وكلُّ ذلك من اليد اليُمْنى. وكذلك اليَمَنُ، وهو بلدٌ. يقال: رجلٌ يَمانٍ، وسيفٌ يَمانٍ. وسمِّي الحَلِف يميناً لأنَّ المتحالِفَينِ كأنَّ أحدَهما يَصْفِقُ بيمينه على يمينِ صاحبه.
(ينف)* الياء والنون والفاء. يَنُوفُ في شعر امرئ القيس([22]): هَضْبةٌ في جبَلَيْ طَيّ. (ينم) الياء والنون والميم. اليَنَمة: نَبْتٌ. (يهر) الياء والهاء والراء. يقولون: اليَهْر([23]): اللَّجاج. واستَيْهَرَ الرَّجُل: لَجّ. (يهم) الياء والهاء والميم. اليهماء: المفازةُ لا عَلمَ بها. ويقال الأيْهمانِ: السَّيل والحَريق. ويقال الأيْهَمُ من الرِّجال: الأصَمُّ. ويقال للشُّجاع أيْهَم، وهو من الباب، كأنَّه لا مَأتَى لأحدٍ إليه. (يوح) الياء والواو والحاء: كلمةٌ واحدة، وهو يُوح: اسمٌ من أسماء الشمس. (يوم([24])) الياء والواو والميم: كلمةٌ واحدة، هي اليَوم: الواحدُ من الأيّام، ثم يستعيرونه في الأمر العظيم ويقولون([25]) نِعْمَ فلانٌ في اليَوم إذا نَزَل. وأنشد: * نِعَمْ أخُو الهيجاء في اليَومِ اليَمِي([26]) * وقال قوم: هو مقلوبٌ كان في اليَوِم. والأصل في أيَّامٍ أيْوَام، لكنَّه أُدغِم. أما ما زاد على الثَّلاثة في هذا الباب، مثل (اليَرْبُوع) وهي دوَيْبَّة، و(يَبْرِين) وهو موضعٌ، و(يَمْؤُود) و(يَلَمْلَم) وهما موضعان، و(اليَرَنْدَج)، وهي جلودٌ سودٌ، وما أشْبَهَ ذلك- فإنَّ سبيل الياء في أوائلها سبيلُ الهمزة في الرُّباعيِّ والخماسيّ، فإنَّهما زائدتان، وإنَّما الاعتبارُ بما يجيء بعد الياء، كما هو الاعتبار في باب الهمزة بما يجيء بعدها. وقد مضى ذلك في أبواب الكتاب. ال الشيخ الإمام الأجلُّ السعيد، أبو الحسين أحمد بن فارس رحمَةُ الله عليه وأجْزَلَ له الثَّواب. قد ذكرنا ما شَرَطْنا في صدر الكتاب أن نَذكُرَه، وهو صدرٌ من اللُّغةِ صالح. فأمَّا الإحاطة بجميع كلامِ العرب [فهو] مما لا يقدِرُ عليه إلاَّ الله تعالى، أو نبيٌّ من أنبيائه عليهم السَّلاَمُ، بوحْي الله تعالى وعَزّ. ذلك إليه، والحمد لله أوّلاً وآخراً، وباطِناً وظاهراً. والصَّلاةُ والسَّلامُ على رسوله محمدٍ وآله أجمعين، الطيِّبين الطَّاهرين. قد وقعت الفراغة من كتابة كتاب المقاييس اللغة([27]) ---------------------__ ([1]) ورد هذا الباب بدون عنوان خلافاً للمألوف، وقد أثبت ما كتبه ابن فارس في المجمل في مثل هذا الموضع. ([2]) لسحيم بن وثيل اليربوعي، أو لولده جابر بن سحيم، كما في اللسان (يأس، يسر، زهدم). وزهدم: فرس سحيم، وعلى ذلك فالوجه نسبة الشعر إلى جابر. ويروى: " ابن قاتل زهدم" وزهدم في هذه الرواية رجل من عبس، فنصح إذن نسبة الشعر إلى سحيم. ويروى: "ابن فارس لازم" مع نسبته إلى جابر، ولازم اسم فرس لسحيم. انظر خيل ابن الكلبي 17. ويروى: "إذ ييسرونني". ([3]) أنشده في المجمل واللسان (يبس). ([4]) التكملة من المجمل. ([5]) التكملة من اللسان (يدع). والبيت لم يرو في ديوان جرير. ([6]) للمرار بن منقذ، في المفضليات (1: 82) برواية: "وعلى التيسير"، وأنشده في المجمل واللسان (يسر) برواية المقاييس. ([7]) لأبي أسيدة الدبيري في اللسان (يسر). وانظر تهذيب الألفاظ 135 والحيوان (6: 65-66). ([8]) كذا ضبط في المجمل والقاموس. قال في القاموس: "جبل تحت ياسرة، لماءة من مياه أبي بكر ابن كلاب". وضبط في اللسان ومعجم البلدان بضمتين. قال في معجم البلدان: "نقب تحت الأرض يكون فيه ماء لبني يربوع بالدهناء". وفي اللسان: "دحل لبني يربوع". وأنشدوا لطرفة: أرق العين خيال لم يقر *** طاف والركب بصحراء يسر ([9]) لطرفة في ديوانه 73 واللسان (يسر، بدأ). ([10]) للبريق الهذلي في بقية أشعار الهذليين 43 واللسان (يعر) ومعجم البلدان (الأملاح) قال ياقوت: "وقد تكرر ذكره في شعر هذيل فلعله من بلادهم". والبيت بتمامه: أسائل عنهم كلما جاء راكب *** مقيماً بأملاح كما ربط اليعر ويروى أيضاً لعامر بن سدوس الخناعي، كما في البقية. ([11]) بمثلها يلتئم الكلام. ([12]) بكسر العين، وفتحها عن كراع. ([13]) في الأصل: "يعط". ويعاط بتثليث الياء، كما في المجمل واللسان والقاموس. ونبه في المجمل واللسان أن لغة الكسر قبيحة. وفي اللسان: "قال الأزهري وهو قبيح، لأن كسر الياء زادها قبحاً، لأن الياء خلقت من الكسرة". وليس في كلام العرب كلمة على فعال في صدرها ياء مكسورة. وقال غيره يسار لغة في اليسار. ([14]) قبله في المجمل واللسان: صب على شاء أبي رياط *** ذؤالة كالأقدح المراط وفي اللسان: "إذا قيل لها يا عاط". ويا عاط: لغة في يعاط. والضمير في "لها" راجع إلى لفظ "ذؤالة"، وهو علم جنس للذئب. ([15]) كذا ضبط في المجمل بالتحريك. ويقال بالفتح أيضاً. ([16]) للمخبل السعدي في اللسان (يقه، حلم). وهو بتمامه: فردوا صدور الخيل حتى تنهنهت *** إلى ذي النهى واستيقهوا للمحلم ورواية اللسان (يقه): "واستيقهت". قال: "ويروى: واستيدهوا". وقد ورد بهذه الأخيرة في اللسان (حلم). ([17]) أنشده في المجمل واللسان (يلب). ([18]) لرؤبة، كما في مجالس ثعلب 160. وأنشده في اللسان (يلب) بدون نسبة. قال ثعلب: ظن رؤبة أنه من حديد، وإنما هو جلود. وانظر أخطاء الشعراء في المزهر (2: 500-504). ([19]) أنشده في المجمل واللسان (يلق). ([20]) وكذا في المجمل والقاموس. وفي اللسان وتاج العروس: "اليلق". ([21]) ديوان الشماخ 97 واللسان (يمن). ([22]) هو قوله في ديوانه 130 واللسان (نوف) ومعجم البلدان (ينوف): كأن دثاراً حلقت بلبونه *** عقاب ينوف لا عقاب القواعل ويروى: "ينوفى" بالقصر، و"وتنوفي"، و"تنوف". ([23]) وكذا في المجمل والقاموس، مع ضبطه في المجمل بالتحريك وفي القاموس بالضبطين. لكن في اللسان: "اليَهْيَرّ". ([24]) وردت هذه المادة في الأصل بعد مادة (يدي)، فرددتها إلى نصابها. ([25]) في الأصل: "يوم"، صوابه في المجمل واللسان. ونص المجمل: "نعم الرجل في اليوم" واللسان: "نعم الأخ فلان في اليوم". ([26]) لأبي الأخزر الحماني في اللسان (يوم، كرم). ([27]) كذا وردت عبارة ناسخ الأصل.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR228 harf- يبس الشيء ييبس، واليبس: يابس النبات، وهو ما كان فيه رطوبة فذهبت، واليبس: المكان يكون فيه ماء فيذهب. قال تعالى: ﴿فاضرب لهم طريقا في البحر يبسا﴾ [طه/77] والأيبسان (انظر: جنى الجنتين ص 24) : ما لا لحم عليه من الساقين إلى الكعبين.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.681 harfي ب س
يبس الشيء ييبس وييبس وسمع بعض العرب: جمّرت الخبزكي يابس ظهره: جعلت عليه الجمر ويبّسته وأيبسته وأرض يابسة وقد يبست إذا ذهب نداها.
وعود يابس وعيدان يبّسٌ.
ومكان يبسٌ السفينة لا تجري على يبس " طريقاً في البحر يبساً ".
وهي ترعى اليبس واليبيس: ما يبس من النبات.
وأيبست الأرض وأرض موبسة: يبس نباتها.
ومن المجاز: قد يبس ما بينهما إذا تقاطعا.
ولا توبس الثرى بيني
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.683 harfاليُبْس، بالضم: نقيض الرطوبة، وهو مصدر قولك يَبِسَ الشيءُ يَيْبِسُ ويَيْبَس، الأَول بالكسر نادر، يَبْساً ويُبْساً وهو يابِسٌ، والجمع يُبَّس؛ قال:
أَوْرَدَها سَعْدٌ عَلَيَّ مُخْمِسا،
بِئْراً عَضُوضاً وشِناناً يُبَّسا
واليَبْسُ، بالفتح: اليابِسُ. يقال: حطب يَبْس؛ قال ثعلب: كأَنه خِلْفة؛ قال علقمة:
تُخَشْخِشُ أَبْدانُ الحَديدِ عَلَيهمُ،
كما خَشْخَشَتْ يَبْسَ الحَصادِ جَنُوبُ
وقال ابن السكيت: هو جمع
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR549 harf* ي ب س * * يَبِسَ * الشيء بالكسر * يَبْساً * و * يَبِسَ * ييبس بالكسر فيهما لغة وهو شاذ و * اليَبْسُ * ييبس بالكسر فيهما لغة وهو شاذ و * اليَبْسُ * بوزن الفلس * اليَابِس * يقال حطب * يَبْسٌ * قال بن السكيت هو جمع * يَابِس * كراكب ورَكْب وقال أبو عبيد * اليُبْسُ * بالضم لغة في اليَبْس و * اليَبَسُ * بفتحتين المكان يكون رطبا ثم ييبس ومنه قوله تعالى ﴿فاضرب لهم طريقا في البحر يَبَساً﴾ و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.511 harfيبس، بالكسر، بيبس، بالفتح، أي من حد علم، ويابس، بقلب الياء ألفا، وييبس، كيضرب، أي بالكسر فيهما، وهذا شاذ، فهو كيئس ييئس الذي تقدم في الشذوذ، صرح به الجوهري وغيره من أئمة الصرف، يبسا، بالفتح، ويبسا، بالضم، فهو يابس، ويبس، ككتف، ويبيس، كأمير، ويبس، بفتح فسكون: كان رطبا فجف، كاتبس، على افتعل فأدغم، قال ابن السراج: هو مطاوع يبسته فاتبس، وهو متبس. وقيل: ما أصله اليبوسة ولم يعهد رطبا قط فيبس، بالتحريك،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.845 harfيَبِسَ
1 يَبِسَ ذ , aor. يَيْبَسُ (S, M, A, Msb, K) and يَابَسُ (K) and يَيْبِسُ, (S, M, Msb, K,) which latter is extr., (S, M, K,) so that it is like يَئِسَ, (TA,) inf. n. يُبْسٌ (S, M, Msb *) and يَبَسٌ (M, Msb, * TA) and يَبْسٌ (M) and يُبُوسَةٌ, (K [but not there said to be an inf. n., being only mentioned there in an explanation of the word يَبَسٌ, and accord. to general rule it would be an
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.062 harfيَبِسَ
يَبِسَ A [&
a. يَأْبَسُ ] ( n. ac. يُبْس 3 , يَبَس 4 ), Dried; withered.
يَبَّسَ
يَبَّسَ II ,
a. Dried; withered.
b. Treated dryly.
أَيْبَسَ
أَيْبَسَ IV ,
a. see II (a) .
b. Was dry, arid.
c. Walked over dry ground.
d. Was silent.
اِيْتَبَسَ
اِيْتَبَسَ VIII ( t ),
a. see I .
يَبْس
يَبْس 1 ,
a. see 4 (a) & 21 .
c. [ art. ], The dry land, terra firma.
يَبَس
يَبَس 4 ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok16.105 harfيبس
يَبِسَ - يَيْبَسُ - يَابِس - يَابِسَة - يَابِسَات - يَبِسٌ
يَبِسَ - يَيْبَسُ + الكائن أوالشيء: يفقد ماءه ونداه ويصير صلباً قاسياً بعد أن كان طرياً ليناً
يَابِس: اسم فاعل صفة مشبهة من " يَبِسَ - يَيْبَسُ ": الذي صار صلباً قاسياً بعد أن كان طرياً ليناً لفقده ماءه
يَابِسَة: مؤنث " يَابِس "
يَابِسَات: جمع " يَابِسَة "
يَبِسٌ: اسم فاعل
Mücavir kökler43 mücavir (53 toplam)
- عجف
2 ortak ayet · Cılızlar
- سمن
2 ortak ayet · Yağ
- سنبل
2 ortak ayet · Başaklar
- خضر
2 ortak ayet · Hudr : Sebzedir
- بقر
2 ortak ayet · Sığır
- فتي
2 ortak ayet · Kepçe, kefe demektir
- سبع
2 ortak ayet · Yırtıcı hayvan demektir
- بحر
2 ortak ayet · Bahr deniz demektir
- رطب
1 ortak ayet · Olgunlaşmış yaş hurma demektir
- أكل
2 ortak ayet · Ekel pas demektir
- ورق
1 ortak ayet · Yaprak
- سقط
1 ortak ayet · Sikat(sin,kaf,tı): olgunlaşmadan düşen ham meyvedir
Geçtiği ayetler(4)
… سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ يَاأَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا …
KurularHükümdar dedi ki: Ben gördüm ki; yedi semiz ineği yedi zayıf inek yemektedir. Yedi yeşil başak ve bir o kadar da kurumuş başak. Ey ileri gelenler; eğer rüya yorumlayabiliyorsanız şu benim rüyamın anlamını söyleyin.
… سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ
KurularYusuf, ey doğru sözlü; bildir bakalım bize: Yedi semiz ineği, yedi zayıf ineğin yemesini ve yedi yeşil başakla bir o kadar da kuru başağı. Geri dönüp insanlara haber vereyim de onlar bilsinler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | يبس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (misâl-i yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جفف, قحل, عطش, صلد |
| Zıt Kök | رطب |
| Çekirdek Özet 1 | Sıvının, nemin veya yaşlığın çekilmesiyle sertleşme ve kuruma hali |
| Çekirdek Özet 2 | Canlılığı sağlayan öz suyun kesilmesi, katılaşma ve hayat emarelerinin durması |
| Çekirdek Özet 3 | Üretkenliğin tükenişi ile mutlak zeval eşiği arasındaki fiziksel ve varlıksal sınır |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca cansızlık veya mutlak yokluk sayılarak potansiyel barındırma ve zemin olma vasfının göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| يب | Suyun ve akışkanlığın çekilmesiyle ortaya çıkan sertleşme, katılık ve durağanlık | س | Çekirdeğin bildirdiği kuruluk halini nesnenin dokusuna işleterek ufalanabilir, gevrek, ses çıkaran bir katılık ve temas sertliği boyutuna taşımıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Dış tesirin, tasarrufun veya temasın nesne üzerindeki çekici ve tutucu etkisini başlatır. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Yaşlığın ve nemin nesnenin iç yapısından çekilerek iç hacmin boşalmasını ve sıkılaşmasını temsil eder. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Nemin gitmesiyle geriye kalan sert, pürüzlü, gevrek ve batıcı iskelet yapıyı tamamlar. |
| يبس | Suyun çekilmesiyle iç yapının sertleşip kırılgan ve dayanıklı bir kabuk haline gelme hareketi | Dış etkiyle içteki nemin tahliyesi sonucu yumuşaklığın kaybolup katı, ses veren ve kırılgan bir direnç noktasına dönüşme sürecini ifade eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yaratılışında yaşlık ve nem bulunan bir varlığın bünyesindeki suyun çekilerek katılaşması, otun sararıp kuruması ve suyun çekildiği zemin. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Alkame b. Abede zırhların sesini kuru ekinin rüzgarda çıkardığı hışırtıya benzetirken kökü kuru hasat anlamında kullanır: تُخَشْخِشُ أَبْدانُ الحَديدِ عَلَيهمُ / كَما خَشْخَشَتْ يَبْسَ الحَصادِ جَنُوبُ |
| Erken Arapça kullanım | Ubeyd b. el-Ebras mızrağın esnekliğini ve sertliğini tasvir ederken kuru olmayan dal anlamında kökü zikreder: أَمَّا إِذا اسْتَقْبَلْتَها فَكَأَنَّها / ذَبُلَتْ مِنَ الهِنْدِيِّ غَيْرَ يَبُوسِ |
Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde يبس kökü, batı ve güney Sami kollarında düzenli ses denklikleriyle korunan köklü bir morfolojik mirastır. İbranicede kuru olmak ve kurumak fiili יבשׁ (yāḇēš), kuruluk ve kuru zemin ise יַבָּשָׁה (yabbāšāh) kelimeleriyle karşılanır. Süryanicede kök ܝܒܫ (yabbīš / īḇaš) biçiminde aynı temel semantik izi sürdürür. Ge'ez (Etiyopya) dilinde de kuruluk anlamı mevcuttur. Akatça katmanında doğrudan kökdeş biçim seyrek olmakla birlikte kuruma kavramı daha ziyade başka fonetik köklerle temsil edilir. Sami dünyasında kökün çekirdek anlamı hiçbir zaman mutlak bir boşluk veya yokluk değil, önceden var olan suyun ya da nemin tahliye edilmesiyle katılaşan madde durumudur. İbranicede Tekvin anlatısında suların çekilip karanın görünmesi hadisesinde de bu kök kullanılır; bu durum Arapçadaki طريقا يبسا ifadesinin zemin mantığıyla doğrudan örtüşmektedir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ي-ب-س kök dizilimi | Nemi doğuştan olan şeylerin nemini yitirmesini (yubs) arızi kuruluktan (cefâf) ayıran özgün niteleme. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice יבשׁ, Süryanice ܝܒܫ | Batı Sami dillerinde suların çekilmesi ve karanın açığa çıkması anlamında ortak leksikal taban. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çöl leksikonu | Kurak iklim kuşağında suyun çekilmesiyle sertleşen toprak ve bitki örtüsünün adlandırılması. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| يبس | Anlamlı | Kuruma ve katılaşma | Yaşlığın gitmesiyle nesnenin sertleşmesi, suyun çekildiği yol veya kuru ot. | Hedef köktür, Kur'an'da geçer. |
| يسب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| بيس | Anlamlı | Katılık ve şiddet | Güçlük, çetinlik ve şiddet bildiren kök yapısı (بأس ile fonetik yakınlık). | Kur'an'da geçmez. |
| بسي | Anlamlı | Yavaşlama ve gevşeme | Sakinleşme, durulma ve zaman geçirme anlamı taşıyan seyrek kullanım. | Kur'an'da geçmez. |
| سيب | Anlamlı | Akma ve serbest kalma | Suyun akması, hayvanın başıboş salınması (سائبة). | Kök olarak Kur'an'da geçer, zıt yönlü akışkanlık barındırır. |
| سبي | Anlamlı | Çekip alma ve esir etme | Bir şeyi yerinden alıp götürme, tutsak etme. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| يبس | Merkez | Kuruluk ve katılık | Doğasında nem bulunan bir nesnenin suyunu bütünüyle yitirip sertleşmesi. | Suyun çekildiği zemin ve ekin kuruluğu. |
| جفف | Komşu | Yüzeysel kuruma | Bir nesnenin dış yüzeyindeki ıslaklığın rüzgar veya ısıyla uçup gitmesi. | يبس gibi derinlemesine ve bünyevi sertleşme şart değildir. |
| قحل | Komşu | Deri ve kabuk kuruluğu | Açlık, susuzluk veya yaştan ötürü derinin kemiğe yapışacak derecede kuruması. | Daha çok organik dokudaki büzüşmeyi ifade eder. |
| عطش | Komşu | Suya duyulan ihtiyaç | İçsel hararet ve canlı varlığın su talep etme durumu. | Maddenin fiziksel kuruluğundan ziyade canlının susuzluk halidir. |
| صلد | Komşu | Taşlaşmış sertlik | Üzerinde hiçbir bitki bitirmeyen, su geçirmeyen çıplak ve pürüzsüz katılık. | Başlangıçtan itibaren taşsı bir yapıyı anlatır. |
| رطب | Zıt | Yaşlık ve tazelik | Bünyesinde su barındıran, yumuşak, esnek ve canlı olan hal. | يبس kökünün semantik alandaki tam karşıtıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | يبس | Suyunu yitirip katılaşan | Bünyesinde daha önce su varken suyun çekilmesiyle sertleşen nesne veya zemin. | Kesin |
| Latince | aridus, siccus | Kuru, çorak, nemsiz | Aridus sıcağın etkisiyle kavrulmuş kuruluğu, siccus ise nemin yokluğunu karşılar; zemin sertliği boyutunu tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | dry, arid, withered | Kuru, çorak, solgun | Dry genel kuruluğu, arid iklimsel çoraklığı, withered ise bitkisel solmayı ifade eder; yol olma vasfını tek başına kapsamaz. | Güçlü |
| Almanca | trocken, dürr | Kuru, cılız | Trocken nem yokluğunu, dürr ise susuzluktan sertleşip kavrulmuş ekin veya dalı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | sec, desséché | Kuru, kurumuş | Desséché önceden nemli olup sonradan suyun tahliyesini tam karşılar fakat zemin katılığı yönü eksik kalır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَابِسَاتٍ | Verimsiz, kurumuş ve bereketsiz ekin başakları | Rüyada ve tabirde kıtlık, kuraklık ve ekinsiz geçen yılların temsili; Yûsuf 12:43, 12:46. |
| يَابِسٍ | Cansız, kuru, nemini yitirmiş tüm varlık kategorisi | İlahi ilmin ve kaydın kuşatıcılığı bağlamında yaş olanın zıddı olarak evrendeki katı maddeler; En'âm 6:59. |
| يَبَسًا | Suyu çekilmiş, balçığı kurumuş, sert ve yürünebilir yol | Denizin yarılarak İsrailoğullarına zemin hazırladığı mucizevi kurtuluş hattı; Tâhâ 20:77. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlim ve kader sıfatı | En'âm 6:59 ayetindeki yaş ve kuru ifadesinin varlığın bütün zıt kutuplarını ve potansiyellerini kapsayıp kapsamadığı. | Maddi ve manevi tüm hallerin ilahi ilimde tescilli oluşunun somut ifadesi. |
| Fıkıh | Necaset ve taharet hükümleri | Kuru necaset ile ıslak necasetin temas anındaki geçişkenliği ve kurumuş toprağın temizleyici vasfı. | Temas halinde sirayet etmeyen, katılaşmış ve ayrışmış madde hali. |
| Tefsir | Kıssa tahlili ve rüya tabiri | Tâhâ 20:77'deki deniz yolunun balçık kalmadan kuruması ile Yûsuf suresindeki kuru başakların kıtlık yıllarına tekabülü. | Suyun zıddı olarak yürümeye elverişli sağlam zemin ve hayatın çekildiği kıtlık dönemi. |
| Hadis | Ekin ve kabir tasvirleri | Müminin taze ekine, kafirin sert ve kuru ağaca benzetilmesi; kabirdeki yeşil dalın kuruyuncaya dek tesbihi rivayeti. | Esneklik ve hayat emaresinin zıddı olarak katılık ve zevale yaklaşma hali. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve ilahi kuşatıcılık | Kesin kayıt ve sınır | Kuşatma | Yaş ile birlikte varlığın bütün durumlarını kuşatarak ilahi ilmin hiçbir ayrıntıyı dışarıda bırakmadığını gösterir. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel faz dönüşümü | Dehidrasyon ve katılaşma | Zemin oluşturma | Akışkan ve batıcı olan sıvı ortamın nemini yitirerek üzerinde hareket edilebilir bir sertliğe kavuşması. | Güçlü |
| Siyasi | Kriz ve kurtuluş yolu | Aşılmaz engelin yarılması | Güvenli geçit | Firavun iktidarının baskısı altında sıkışan topluma denizin ortasında kuru ve sağlam bir kaçış koridoru açılması. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve stok yönetimi | Kıtlık ve kuraklık döngüsü | Rezerv planlaması | Yedi kuru başak metaforu üzerinden üretimin durduğu kriz dönemlerinde ihtiyat paylarının devreye sokulması zorunluluğu. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akışkanlıktan katı faza geçiş (faz diyagramında katılaşma) | Sistemin entropisini azaltarak moleküler hareketliliğin durması, viskozitenin sonsuza yaklaşması ve taşıyıcı bir matriks oluşması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal kemikleşme ve esneklik kaybı | Sosyal dokunun esnekliğini ve canlılığını yitirerek kırılgan hale gelmesi; fakat aynı zamanda sınırları belirgin bir zemin sunması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca cansız, çürümüş, işe yaramaz ve atıl bir çöp durumuna indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök aynı zamanda suyun tehlikesinden arındırılmış sağlam, taşıyıcı ve geçit veren bir zemin (Tâhâ 20:77) ile varlığın temel iki kurucu halinden biridir (En'âm 6:59). |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Denizin yarılmasında zeminin balçık değil يبس oluşunun sağladığı stratejik kurtuluş hızını ve kriz döneminde kuru ekinin işaret ettiği stok zorunluluğunu gözden kaçırmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da su hayatın, rahmetin ve hareketin kaynağıdır; suyun çekilmesiyle beliren يبس hali ise hayatın askıya alınışını, katılığı ve aynı zamanda suyun kaotik boğuculuğuna karşı katı zeminin emniyetini açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi ilmin evrensel tescilini anlatan ayetlerde (En'âm 6:59), kriz ve kıtlık iktisadını konu alan rüya anlatımlarında (Yûsuf 12:43, 46) ve mucizevi kurtuluş yollarında (Tâhâ 20:77). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kurumanın mutlak bir yok oluş değil, varlığın başka bir forma geçerek sertleşmesi olduğunu gösterir; böylece zeval ile zemin arasındaki ince diyalektiği kurar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin bünyesindeki suyun ve nemin bütünüyle çekilerek katı, gevrek veya çiğnenebilir sert bir hale gelmesi.
- Soyut anlamCanlılığın, esnekliğin ve akışkanlığın durması; hareketin yerini sabitliğe ve dirençli bir zemin kabiliyetine bırakması.
- Sistematik karşılıkKaotik akışkanlığın bertaraf edilmesiyle ortaya çıkan taşıyıcı zemin ile üretkenliğin son bulması arasındaki denge noktası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde zaman içindeki kuruluk halini temsil eder; parametresi nesnenin veya ortamın bünyesindeki nem ve su yoğunluğudur. Nem sıfıra yaklaştığında (), sistem iki farklı duruma ayrışır: göstergesi altında esnekliğin tükenip katı bir geçiş zeminine () dönüşmesi (deniz yolunun açılması), göstergesi altında ise biyolojik üretkenliğin () sıfırlanarak kırılgan bir kıtlık durumunun ortaya çıkması modellenmiştir.