يبس
ي - ب - س
KÖK- 4 geçiş
- 4 ayet
- 3 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Kurular
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.170 harfباب السين والباء و و ا ي ء معهما
و س ب، س ب ي، س ي ب، ب ي س، ي ب س، س ب أ، س أ ب، ب س أ، أ س ب، ب أ س، أ ب س مستعملات
وسب:
الوَسْبُ من الغنم: ما كثرُ صُوفُه، ومن الأَرْض: ما كثر عُشيه، أو يَبِيسُه، وقد أوسبت.
سبي:
السَّبنيُ: معروف. تسابَى القوم: سَبَى بعضُهم بعضاً وهؤلاءِ سَبْيٌ كثير. وقد سبيتهم سَبْياً وسِباءً.
وسبتِ الجاريةُ قلبَ الفتى تَسْبِيهِ، أي: ذهبتُ به.
والسّابِياء. كالحِوَلاء من
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.214 harfاليُبْسُ بالضم: مصدر قولك يَبِسَ الشيءُ ييْبَسُ. وفيه لغة أخرى: يَبِسَ ييْبِسُ بالكسر فيهما، وهو شاذّ. واليَبْسُ بالفتح: اليابِسُ. يقال: حطبٌ يَبْسٌ. قال ثعلب: كأنَّه خِلْقَةٌ. قال علقمة:
تَخَشْخَشُ أبْدانُ الحديدِ عـلـيهـمُكما خَشْخَشَتْ يَبْسَ الحصادِ جنوبُ
وقال ابن السكيت: هو جمع يابِسٍ، مثل راكبة ورَكْبٍ. وقال أبو عبيدٍ في قول ذي الرمّة:
ولم يبقَ للخَلْصاءِ ممَّا عَنَتْ لـهمن الرُطبِ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR14.733 harfس ب ( و ا ى ء )
سيب ، سبي ، وسب ، يبس ، بسأ ، بيس ، أسب ، أبس ، سأب ، بأس ، سبأ : ( مستعملة ) .
سيب : الحراني عن ابن السكّيت : السَّيْب : العَطاء ، والسِّيبُ : مَجرَى الماء ، وجمعُهُ سُيُوب . وقد سابَ الماءُ يَسِيب : إذا جَرَى .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : سابَ الأَفعَى وانسابَ : إذا خَرَج من مَكمَنِه .
وقال الليث : الحيّة تَسِيب وتَنْساب إذا مَرّت مستمرّة .
قال : وسَيّبْتُ الدابّة أو الشيءَ : إذا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.246 harf(باب الياء وما بعدها مما جاء على ثلاثة أحرف وكتبت ذلك كلّه باباً واحداً لقلّته([1]))
(يأس) الياء والهمزة والسين. كلمتان: إحداهما اليأس: قَطْعُ الرَّجاء. ويقال إنَّه ليست ياء في صَدرِ كلمةٍ بعدها همزة إلاّ هذه. يقال منه: يَئِس يَيْأَس ويَيْئِس، على يَفْعَل ويَفْعِل.
والكلمة الأخرى: ألم تَيْأَس، أي ألم تَعْلَم. وقالوا في قوله تعالى: ﴿أفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا﴾ [الرعد 31]، أي أفلم يَعلَمْ.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR228 harf- يبس الشيء ييبس، واليبس: يابس النبات، وهو ما كان فيه رطوبة فذهبت، واليبس: المكان يكون فيه ماء فيذهب. قال تعالى: ﴿فاضرب لهم طريقا في البحر يبسا﴾ [طه/77] والأيبسان (انظر: جنى الجنتين ص 24) : ما لا لحم عليه من الساقين إلى الكعبين.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.681 harfي ب س
يبس الشيء ييبس وييبس وسمع بعض العرب: جمّرت الخبزكي يابس ظهره: جعلت عليه الجمر ويبّسته وأيبسته وأرض يابسة وقد يبست إذا ذهب نداها.
وعود يابس وعيدان يبّسٌ.
ومكان يبسٌ السفينة لا تجري على يبس " طريقاً في البحر يبساً ".
وهي ترعى اليبس واليبيس: ما يبس من النبات.
وأيبست الأرض وأرض موبسة: يبس نباتها.
ومن المجاز: قد يبس ما بينهما إذا تقاطعا.
ولا توبس الثرى بيني
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.683 harfاليُبْس، بالضم: نقيض الرطوبة، وهو مصدر قولك يَبِسَ الشيءُ يَيْبِسُ ويَيْبَس، الأَول بالكسر نادر، يَبْساً ويُبْساً وهو يابِسٌ، والجمع يُبَّس؛ قال:
أَوْرَدَها سَعْدٌ عَلَيَّ مُخْمِسا،
بِئْراً عَضُوضاً وشِناناً يُبَّسا
واليَبْسُ، بالفتح: اليابِسُ. يقال: حطب يَبْس؛ قال ثعلب: كأَنه خِلْفة؛ قال علقمة:
تُخَشْخِشُ أَبْدانُ الحَديدِ عَلَيهمُ،
كما خَشْخَشَتْ يَبْسَ الحَصادِ جَنُوبُ
وقال ابن السكيت: هو جمع
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR549 harf* ي ب س * * يَبِسَ * الشيء بالكسر * يَبْساً * و * يَبِسَ * ييبس بالكسر فيهما لغة وهو شاذ و * اليَبْسُ * ييبس بالكسر فيهما لغة وهو شاذ و * اليَبْسُ * بوزن الفلس * اليَابِس * يقال حطب * يَبْسٌ * قال بن السكيت هو جمع * يَابِس * كراكب ورَكْب وقال أبو عبيد * اليُبْسُ * بالضم لغة في اليَبْس و * اليَبَسُ * بفتحتين المكان يكون رطبا ثم ييبس ومنه قوله تعالى ﴿فاضرب لهم طريقا في البحر يَبَساً﴾ و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR5.511 harfيبس، بالكسر، بيبس، بالفتح، أي من حد علم، ويابس، بقلب الياء ألفا، وييبس، كيضرب، أي بالكسر فيهما، وهذا شاذ، فهو كيئس ييئس الذي تقدم في الشذوذ، صرح به الجوهري وغيره من أئمة الصرف، يبسا، بالفتح، ويبسا، بالضم، فهو يابس، ويبس، ككتف، ويبيس، كأمير، ويبس، بفتح فسكون: كان رطبا فجف، كاتبس، على افتعل فأدغم، قال ابن السراج: هو مطاوع يبسته فاتبس، وهو متبس. وقيل: ما أصله اليبوسة ولم يعهد رطبا قط فيبس، بالتحريك،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.845 harfيَبِسَ
1 يَبِسَ ذ , aor. يَيْبَسُ (S, M, A, Msb, K) and يَابَسُ (K) and يَيْبِسُ, (S, M, Msb, K,) which latter is extr., (S, M, K,) so that it is like يَئِسَ, (TA,) inf. n. يُبْسٌ (S, M, Msb *) and يَبَسٌ (M, Msb, * TA) and يَبْسٌ (M) and يُبُوسَةٌ, (K [but not there said to be an inf. n., being only mentioned there in an explanation of the word يَبَسٌ, and accord. to general rule it would be an
يَبِسَ 1 يَبِسَ ذ , aor. يَيْبَسُ (S, M, A, Msb, K) and يَابَسُ (K) and يَيْبِسُ, (S, M, Msb, K,) which latter is extr., (S, M, K,) so that it is like يَئِسَ, (TA,) inf. n. يُبْسٌ (S, M, Msb *) and يَبَسٌ (M, Msb, * TA) and يَبْسٌ (M) and يُبُوسَةٌ, (K [but not there said to be an inf. n., being only mentioned there in an explanation of the word يَبَسٌ, and accord. to general rule it would be an inf. n. of يَبُسَ, which is probably an obsolete form,]) It was, or became, dry; or it dried, or dried up; after having been moist, humid, succulent, or the like: (A, Msb, K:) or, [rather,] it was, or became, dry; or it dried, or dried up: and also, [but perhaps tropically,] it was, or became, stiff, rigid, tough, firm, resisting pressure, or hard: [contr. of رَطُبَ:] يُبْسٌ signifying the contr. of رُطُوبَةٌ: (M:) يُبُوسَةٌ is a quality which necessarily implies difficulty of assuming form and of becoming separated and of becoming united: (KT:) and ↓ اِتَّبَسَ, (S, M, K,) of the measure اِفْتَعَلَ, (S,) the ى being changed into ت, (M,) as well as [its original form] اِيتَبَسَ, (TA [there written اتَبَسَ because it has the conjunction وَ prefixed to it]) aor. [of the former] يَتَّبِسُ and [of the latter] يَاتَبِسُ, (M,) signifies the same as يَبِسَ: (M, K:) or is quasipass. of ↓ يَبَّسَهُ [and therefore signifies it became dried, or dried up; &c.]; (Ibn-Es-Sarráj, S;) [as also ↓ تيبّس, occurring in the TA, art. عكس.] You say, يَبِسَ النَّبَاتُ [The plant, or herbage, became dry; &c.] (S, K.) And يَبِسَتِ الأَرْضُ The land lost its water and moisture; its water and moisture went away. (M.) ― -b2- [Hence, يَبِسَتْ طَبِيعَتُهُ (assumed tropical:) He became costive. And] يَبِسَ مَا بَيْنَهُمَا (tropical:) [That friendship which was between them two became withered; (see 2, and see also ثَرًى;) i. e.,] they became disunited, each from the other; the bond of friendship that united them, each to the other, became severed; syn. تَقَاطَعَا. (A, TA.) ― -b3- Hence also, (M,) ↓ اِيبَسْ, (so in a copy of the M [agreeably with an explanation of its part. n. يَابِسٌ, q. v., and in a copy of the A written ايْبَسْ,]) or أَيْبِسْ, [from أَيْبَسَ,] like أَكْرِمْ, (K,) (tropical:) Be thou silent; or cease thou from speaking: (M, A, K:) said to a man. (M.)
يبّسهُ 2 يبّسهُ ذ , (S, A, K;) inf. n. تَيْبِيسٌ, (S,) He dried it; made it dry; [&c.; see 1;] (S, A, K;) as also ↓ أَيْبَسَهُ. (M, A, K.) ― -b2- [Hence the saying,] أُعِيذُكَ بِاللّٰهِ أَنْ تُيَبِّسَ رَحِمًا مَبْلُولَةً (tropical:) [I pray that thou mayest be preserved by God from thy withering a freshened tie of relationship]. (A, TA.) And لَا تُوبِسِ الثَّرَى بَيْنِى وَبَيْنَكَ (tropical:) [Wither not the fresh and vigorous friendship, between me and thee; i. e., sever not thou the firm bond of friendship that unites me and thee: see يَبِسَ مَا بَيْنَهُمَا; and see also ثَرًى]. (A, TA.)
يابسهُ 3 يابسهُ ذ (assumed tropical:) He treated him with dryness and hardness, or niggardliness; syn. قَاسَحَهُ; (L, K, art. قسح;) i. e. عامله باليبس والشدّه. (TK, in that art.) [See يَابِسٌ.]
ايبست الأَرْضُ 4 ايبست الأَرْضُ ذ The land had its plants or herbage, (A,) or its leguminous plants, (Yaakoob, S, K,) drying up, or dried up: (Yaakoob, S, A, K:) or became abundant in its dry plants or herbage. (M.) ― -b2- ايبست النَّاقَةُ The she-camel became milkless. (TA, voce وَجَّبَتْ.) ― -b3- ايبس القَوْمُ The people journeyed in the land: (K:) or in the dry land; (TA;) like as you say أَجْرَزُوا from الأَرْضُ الجُرُزُ. (S, TA.) ― -b4- أَيْبِسْ: see 1, last signification. -A2- ايبسهُ: see 2, in two places.
5 تَيَبَّسَ see 1.
٨ 8 اِتَّبَسَ ذ and اِيتَبَسَ , aor. يَتَّبِسُ and يَاتَبِسُ: see 1.
يَبْسٌ يَبْسٌ ذ : see 1: -A2- and see يَابِسٌ, throughout.
يُبْسٌ يُبْسٌ ذ : see 1: -A2- and see يَابِسٌ, in two places.
يَبَسٌ يَبَسٌ ذ : see 1: -A2- and see يَابِسٌ, throughout.
يَبِسٌ يَبِسٌ ذ : see يَابِسٌ.
يَبَاسٌ يَبَاسٌ ذ : see يَابِسٌ. -A2- يَبَاسِ, like قِطَامِ, [as a proper name,] The pudendum; syn. السَّوْءَةُ: or the anus; syn. الفُنْدُورَةُ; (K, TA [in one copy of the K, القُنْدُورَةُ; and in the CK, القِنْدَءْوَةُ;]) i. e., الاِسْتُ: on the authority of IAar. (TA.)
يَبُوسٌ يَبُوسٌ ذ : see يَابِسٌ; for the latter, throughout.
يَبِيسٌ يَبِيسٌ ذ : see يَابِسٌ; for the latter, throughout.
يَابِسٌ يَابِسٌ ذ Dry, or dried up, after having been moist, humid, succulent, or the like: (A, Msb, K:) or, [rather,] dry, or dried up, or exsiccated: and also, [but perhaps tropically,] stiff, rigid, tough, firm, resisting pressure, or hard: [see 1:] (M:) pl. يُبَّسٌ (M) and ↓ يَبْسٌ, which latter is like رَكْبٌ as pl. of راكِبٌ: (ISk, S, Msb:) and ↓ يُبْسٌ is a dial. form. of يَبْسٌ: (A'Obeyd, S:) or يَبْسٌ is [rather] a quasi-pl. of يَابِسٌ, as is also ↓ يَبَسٌ: (M:) or this last is used by poetic license for يَبْسٌ: (TA:) also, (S, M,) ↓ يَبْسٌ signifies the same as يَابِسٌ, (S, M, Msb, K,) as also ↓ يَبَسٌ, (M,) and ↓ يَبِسٌ, (M, K,) and ↓ يَبِيسٌ, (K,) and ↓ يَبْوسٌ, (M,) and ↓ يَبَاسٌ, (TA,) and ↓ أَيْبَسُ: (K:) or ↓ يَبَسٌ signifies dry from its origin, not having been known moist: (K:) but ↓ يَبْسٌ is applied to a thing dry after having been known to be moist: (TA:) and as to the path of Moses, [to which the former of the last two epithets is applied in the Kur. xx. 79,] it had never been known as a path either moist or dry, for God only showed it to them created such; but the epithet is also read with sukoon to the ب, because, though it had not been a path, it was a place wherein had been water and which had dried up: (K, TA:) the latter reading is that of El-Hasan El-Basree: and El-Aamash read the word with kesr to the ب: (TA:) Th [however] says, (S,) you say ↓ حَطَبٌ يَبْسٌ, dry fire-wood, as though it were so naturally: (S, Msb:) [and J says,] ↓ يَبَسٌ signifies a place dry after having been moist; and so in the instance in the Kur. mentioned above: (S:) [and Fei says,] it signifies a place that has had in it water which has gone away; or, as Az says, a path in which is no moisture: (Msb:) [and ISd says,] ↓ يَبْسٌ and ↓ يَبَس signify a place that is dry: and in like manner, applied to land (أَرْض), of which the water and pasturage have dried up: and the latter, so applied, (assumed tropical:) hard; (M;) as also يَابِسٌ (tropical:) applied to a stone: (A:) ↓ يَبيسٌ is [generally] applied to a plant, or herbage, as signifying dry, or dried up; (S, M, A, Msb, K;) as also [sometimes] يَابِسٌ; (M, K;) the former being of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure فَاعِلٌ: (Msb:) or it is so applied to herbs, or leguminous plants, of the sort termed أَحْرَار [that are eaten without being cooked, or that are slender and succulent, &c.], (As, K,) and of the sort termed ذُكُور [that are hard and thick, or thick and rough, &c.]; (As, TA;) and [so As, in the TA; and so in some copies of the K; but in the CK, or] those herbs and leguminous plants that become scattered when they dry up; (As, K;) as also ↓ يُبْسٌ and ↓ يَبْسٌ; (TA;) but not to what is dry of the حَلِىّ and صِلِّيَان and حَلَمَة. (As, TA.) ― -b2- [Hence,] المَفْلُوجُ اليَابِسُ الشِّقِّ (assumed tropical:) The palsied of whom the half is without sensation and without motion. (Mgh.) And رَجُلٌ يَابِسٌ مِنَ السُّكْرِ (AHn) app. meaning (assumed tropical:) A man as though he were dead and dried up in consequence of much intoxication. (M.) [And ياَبِسُ الطَّبِيعَةِ (assumed tropical:) Costive.] And سَكْرَانُ يَابِسٌ (assumed tropical:) Intoxicated so much as not to speak; as though the wine had dried him up by its heat. (M.) And ↓ أَتَانٌ يَبْسَةٌ (IAar, M) and ↓ يَبَسَةٌ (Th, M) (assumed tropical:) A she-ass dry and lean. (M.) And ↓ شَاةٌ يَبْسٌ and ↓ يَبَسٌ (AO, S, M, K) (assumed tropical:) A ewe, or she-goat, without milk: (AO, S, M, K:) or whose milk has stopped, and her udder become dry. (M.) And ↓ اِمْرَأَةٌ يَبَسَةٌ (assumed tropical:) A woman who has no milk: pl. يَبَسَاتٌ and أَيْبَاسٌ and [quasi-pl. n.] يَابِسٌ [like جَامِلٌ and بَاقِرٌ]. (TA, from the Moheet.) And ↓ عِرْقٌ يَبِيسٌ (assumed tropical:) [A dry duct], meaning, penis. (Lh, M.) And شَعَرٌ يَابِسٌ (tropical:) Hair upon which no effect is produced by moistening with water nor with oil; (A, TA *;) which is the worst sort thereof. (TA.) And ↓ يَبِيسُ المَآءِ (tropical:) Dry sweat: (M, A:) or [simply] sweat. (AA, S, K.) And رَجُلٌ يَابِسٌ and ↓ يَبِيسٌ (tropical:) A man having little good: (A:) and اِمْرْأَةٌ يَابِسَةٌ and ↓ يَبِيسٌ (A, TA) and ↓ يَبَسٌ (S, K, TA) (tropical:) a woman having little good: (A:) or in whom is no good: (K, TA:) or who does not cause one to obtain any good. (S.) And ↓ بَيْنَهُمَا ثَرًى أَيْبَسُ (tropical:) Between them two is disunion. (A, TA.)
أَيْبَسُ أَيْبَسُ ذ [comp. and superl. of يَابِسٌ]. ― -b2- [Hence the saying,] أَيْبَسُ مِنَ الصَّخْرِ (tropical:) Harder than rock. (A.) -A2- See also يَابِسٌ, near the beginning and at the end. -A3- الأَيْبَسُ, as a subst., not an epithet, (AHeyth,) The part of the shin-bone, in the middle of the shank, which, when pressed, pains one, (AHeyth, K,) and when it is broken, the leg is lost: (AHeyth:) or الأَيْبَسَانِ signifies the parts of the two shanks upon which is no flesh: (S:) or the parts of the two shanks of a horse upon which the flesh is dry, or tough: (AO:) or the shank-bones (M, TA) of the fore leg and hind leg: (TA:) or what appears of these: (M, TA:) or the parts above the كَعْباَنِ and زَنْدَانِ [app. here meaning the two ankles and wrists]: (A:) pl. أَيَابِسُ: (S, K:) which is also applied to such parts as are like the hock, or hough, and the shank. (TA.) ― -b2- Also, the pl., Hard things upon which swords are tried. (K.)
أَرْضٌ مُوبِسَةٌ أَرْضٌ مُوبِسَةٌ ذ [originally مُيْبِسَةٌ] Land of which the plants, or herbage, are drying up, or dried up. (A.)
رِيجٌ مِيبَاسٌ رِيجٌ مِيبَاسٌ ذ [A very drying wind]. (TA, voce نَكْبَآءُ.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.062 harfيَبِسَ
يَبِسَ A [&
a. يَأْبَسُ ] ( n. ac. يُبْس 3 , يَبَس 4 ), Dried; withered.
يَبَّسَ
يَبَّسَ II ,
a. Dried; withered.
b. Treated dryly.
أَيْبَسَ
أَيْبَسَ IV ,
a. see II (a) .
b. Was dry, arid.
c. Walked over dry ground.
d. Was silent.
اِيْتَبَسَ
اِيْتَبَسَ VIII ( t ),
a. see I .
يَبْس
يَبْس 1 ,
a. see 4 (a) & 21 .
c. [ art. ], The dry land, terra firma.
يَبَس
يَبَس 4 ,
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok16.105 harfيبس
يَبِسَ - يَيْبَسُ - يَابِس - يَابِسَة - يَابِسَات - يَبِسٌ
يَبِسَ - يَيْبَسُ + الكائن أوالشيء: يفقد ماءه ونداه ويصير صلباً قاسياً بعد أن كان طرياً ليناً
يَابِس: اسم فاعل صفة مشبهة من " يَبِسَ - يَيْبَسُ ": الذي صار صلباً قاسياً بعد أن كان طرياً ليناً لفقده ماءه
يَابِسَة: مؤنث " يَابِس "
يَابِسَات: جمع " يَابِسَة "
يَبِسٌ: اسم فاعل
Mücavir kökler43 mücavir (53 toplam)
- عجف
2 ortak ayet · Cılızlar
- سمن
2 ortak ayet · Yağ
- سنبل
2 ortak ayet · Başaklar
- خضر
2 ortak ayet · Hudr : Sebzedir
- بقر
2 ortak ayet · Sığır
- فتي
2 ortak ayet · Kepçe, kefe demektir
- سبع
2 ortak ayet · Yırtıcı hayvan demektir
- بحر
2 ortak ayet · Bahr deniz demektir
- رطب
1 ortak ayet · Olgunlaşmış yaş hurma demektir
- أكل
2 ortak ayet · Ekel pas demektir
- ورق
1 ortak ayet · Yaprak
- سقط
1 ortak ayet · Sikat(sin,kaf,tı): olgunlaşmadan düşen ham meyvedir
Geçtiği ayetler(4)
… سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ يَاأَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا …
KurularHükümdar dedi ki: Ben gördüm ki; yedi semiz ineği yedi zayıf inek yemektedir. Yedi yeşil başak ve bir o kadar da kurumuş başak. Ey ileri gelenler; eğer rüya yorumlayabiliyorsanız şu benim rüyamın anlamını söyleyin.
… سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ
KurularYusuf, ey doğru sözlü; bildir bakalım bize: Yedi semiz ineği, yedi zayıf ineğin yemesini ve yedi yeşil başakla bir o kadar da kuru başağı. Geri dönüp insanlara haber vereyim de onlar bilsinler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | يبس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (misâl-i yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جفف, قحل, عطش, صلد |
| Zıt Kök | رطب |
| Çekirdek Özet 1 | Sıvının, nemin veya yaşlığın çekilmesiyle sertleşme ve kuruma hali |
| Çekirdek Özet 2 | Canlılığı sağlayan öz suyun kesilmesi, katılaşma ve hayat emarelerinin durması |
| Çekirdek Özet 3 | Üretkenliğin tükenişi ile mutlak zeval eşiği arasındaki fiziksel ve varlıksal sınır |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca cansızlık veya mutlak yokluk sayılarak potansiyel barındırma ve zemin olma vasfının göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| يب | Suyun ve akışkanlığın çekilmesiyle ortaya çıkan sertleşme, katılık ve durağanlık | س | Çekirdeğin bildirdiği kuruluk halini nesnenin dokusuna işleterek ufalanabilir, gevrek, ses çıkaran bir katılık ve temas sertliği boyutuna taşımıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Dış tesirin, tasarrufun veya temasın nesne üzerindeki çekici ve tutucu etkisini başlatır. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Yaşlığın ve nemin nesnenin iç yapısından çekilerek iç hacmin boşalmasını ve sıkılaşmasını temsil eder. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Nemin gitmesiyle geriye kalan sert, pürüzlü, gevrek ve batıcı iskelet yapıyı tamamlar. |
| يبس | Suyun çekilmesiyle iç yapının sertleşip kırılgan ve dayanıklı bir kabuk haline gelme hareketi | Dış etkiyle içteki nemin tahliyesi sonucu yumuşaklığın kaybolup katı, ses veren ve kırılgan bir direnç noktasına dönüşme sürecini ifade eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yaratılışında yaşlık ve nem bulunan bir varlığın bünyesindeki suyun çekilerek katılaşması, otun sararıp kuruması ve suyun çekildiği zemin. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Alkame b. Abede zırhların sesini kuru ekinin rüzgarda çıkardığı hışırtıya benzetirken kökü kuru hasat anlamında kullanır: تُخَشْخِشُ أَبْدانُ الحَديدِ عَلَيهمُ / كَما خَشْخَشَتْ يَبْسَ الحَصادِ جَنُوبُ |
| Erken Arapça kullanım | Ubeyd b. el-Ebras mızrağın esnekliğini ve sertliğini tasvir ederken kuru olmayan dal anlamında kökü zikreder: أَمَّا إِذا اسْتَقْبَلْتَها فَكَأَنَّها / ذَبُلَتْ مِنَ الهِنْدِيِّ غَيْرَ يَبُوسِ |
Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde يبس kökü, batı ve güney Sami kollarında düzenli ses denklikleriyle korunan köklü bir morfolojik mirastır. İbranicede kuru olmak ve kurumak fiili יבשׁ (yāḇēš), kuruluk ve kuru zemin ise יַבָּשָׁה (yabbāšāh) kelimeleriyle karşılanır. Süryanicede kök ܝܒܫ (yabbīš / īḇaš) biçiminde aynı temel semantik izi sürdürür. Ge'ez (Etiyopya) dilinde de kuruluk anlamı mevcuttur. Akatça katmanında doğrudan kökdeş biçim seyrek olmakla birlikte kuruma kavramı daha ziyade başka fonetik köklerle temsil edilir. Sami dünyasında kökün çekirdek anlamı hiçbir zaman mutlak bir boşluk veya yokluk değil, önceden var olan suyun ya da nemin tahliye edilmesiyle katılaşan madde durumudur. İbranicede Tekvin anlatısında suların çekilip karanın görünmesi hadisesinde de bu kök kullanılır; bu durum Arapçadaki طريقا يبسا ifadesinin zemin mantığıyla doğrudan örtüşmektedir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ي-ب-س kök dizilimi | Nemi doğuştan olan şeylerin nemini yitirmesini (yubs) arızi kuruluktan (cefâf) ayıran özgün niteleme. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice יבשׁ, Süryanice ܝܒܫ | Batı Sami dillerinde suların çekilmesi ve karanın açığa çıkması anlamında ortak leksikal taban. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çöl leksikonu | Kurak iklim kuşağında suyun çekilmesiyle sertleşen toprak ve bitki örtüsünün adlandırılması. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| يبس | Anlamlı | Kuruma ve katılaşma | Yaşlığın gitmesiyle nesnenin sertleşmesi, suyun çekildiği yol veya kuru ot. | Hedef köktür, Kur'an'da geçer. |
| يسب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| بيس | Anlamlı | Katılık ve şiddet | Güçlük, çetinlik ve şiddet bildiren kök yapısı (بأس ile fonetik yakınlık). | Kur'an'da geçmez. |
| بسي | Anlamlı | Yavaşlama ve gevşeme | Sakinleşme, durulma ve zaman geçirme anlamı taşıyan seyrek kullanım. | Kur'an'da geçmez. |
| سيب | Anlamlı | Akma ve serbest kalma | Suyun akması, hayvanın başıboş salınması (سائبة). | Kök olarak Kur'an'da geçer, zıt yönlü akışkanlık barındırır. |
| سبي | Anlamlı | Çekip alma ve esir etme | Bir şeyi yerinden alıp götürme, tutsak etme. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| يبس | Merkez | Kuruluk ve katılık | Doğasında nem bulunan bir nesnenin suyunu bütünüyle yitirip sertleşmesi. | Suyun çekildiği zemin ve ekin kuruluğu. |
| جفف | Komşu | Yüzeysel kuruma | Bir nesnenin dış yüzeyindeki ıslaklığın rüzgar veya ısıyla uçup gitmesi. | يبس gibi derinlemesine ve bünyevi sertleşme şart değildir. |
| قحل | Komşu | Deri ve kabuk kuruluğu | Açlık, susuzluk veya yaştan ötürü derinin kemiğe yapışacak derecede kuruması. | Daha çok organik dokudaki büzüşmeyi ifade eder. |
| عطش | Komşu | Suya duyulan ihtiyaç | İçsel hararet ve canlı varlığın su talep etme durumu. | Maddenin fiziksel kuruluğundan ziyade canlının susuzluk halidir. |
| صلد | Komşu | Taşlaşmış sertlik | Üzerinde hiçbir bitki bitirmeyen, su geçirmeyen çıplak ve pürüzsüz katılık. | Başlangıçtan itibaren taşsı bir yapıyı anlatır. |
| رطب | Zıt | Yaşlık ve tazelik | Bünyesinde su barındıran, yumuşak, esnek ve canlı olan hal. | يبس kökünün semantik alandaki tam karşıtıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | يبس | Suyunu yitirip katılaşan | Bünyesinde daha önce su varken suyun çekilmesiyle sertleşen nesne veya zemin. | Kesin |
| Latince | aridus, siccus | Kuru, çorak, nemsiz | Aridus sıcağın etkisiyle kavrulmuş kuruluğu, siccus ise nemin yokluğunu karşılar; zemin sertliği boyutunu tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | dry, arid, withered | Kuru, çorak, solgun | Dry genel kuruluğu, arid iklimsel çoraklığı, withered ise bitkisel solmayı ifade eder; yol olma vasfını tek başına kapsamaz. | Güçlü |
| Almanca | trocken, dürr | Kuru, cılız | Trocken nem yokluğunu, dürr ise susuzluktan sertleşip kavrulmuş ekin veya dalı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | sec, desséché | Kuru, kurumuş | Desséché önceden nemli olup sonradan suyun tahliyesini tam karşılar fakat zemin katılığı yönü eksik kalır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَابِسَاتٍ | Verimsiz, kurumuş ve bereketsiz ekin başakları | Rüyada ve tabirde kıtlık, kuraklık ve ekinsiz geçen yılların temsili; Yûsuf 12:43, 12:46. |
| يَابِسٍ | Cansız, kuru, nemini yitirmiş tüm varlık kategorisi | İlahi ilmin ve kaydın kuşatıcılığı bağlamında yaş olanın zıddı olarak evrendeki katı maddeler; En'âm 6:59. |
| يَبَسًا | Suyu çekilmiş, balçığı kurumuş, sert ve yürünebilir yol | Denizin yarılarak İsrailoğullarına zemin hazırladığı mucizevi kurtuluş hattı; Tâhâ 20:77. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlim ve kader sıfatı | En'âm 6:59 ayetindeki yaş ve kuru ifadesinin varlığın bütün zıt kutuplarını ve potansiyellerini kapsayıp kapsamadığı. | Maddi ve manevi tüm hallerin ilahi ilimde tescilli oluşunun somut ifadesi. |
| Fıkıh | Necaset ve taharet hükümleri | Kuru necaset ile ıslak necasetin temas anındaki geçişkenliği ve kurumuş toprağın temizleyici vasfı. | Temas halinde sirayet etmeyen, katılaşmış ve ayrışmış madde hali. |
| Tefsir | Kıssa tahlili ve rüya tabiri | Tâhâ 20:77'deki deniz yolunun balçık kalmadan kuruması ile Yûsuf suresindeki kuru başakların kıtlık yıllarına tekabülü. | Suyun zıddı olarak yürümeye elverişli sağlam zemin ve hayatın çekildiği kıtlık dönemi. |
| Hadis | Ekin ve kabir tasvirleri | Müminin taze ekine, kafirin sert ve kuru ağaca benzetilmesi; kabirdeki yeşil dalın kuruyuncaya dek tesbihi rivayeti. | Esneklik ve hayat emaresinin zıddı olarak katılık ve zevale yaklaşma hali. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve ilahi kuşatıcılık | Kesin kayıt ve sınır | Kuşatma | Yaş ile birlikte varlığın bütün durumlarını kuşatarak ilahi ilmin hiçbir ayrıntıyı dışarıda bırakmadığını gösterir. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel faz dönüşümü | Dehidrasyon ve katılaşma | Zemin oluşturma | Akışkan ve batıcı olan sıvı ortamın nemini yitirerek üzerinde hareket edilebilir bir sertliğe kavuşması. | Güçlü |
| Siyasi | Kriz ve kurtuluş yolu | Aşılmaz engelin yarılması | Güvenli geçit | Firavun iktidarının baskısı altında sıkışan topluma denizin ortasında kuru ve sağlam bir kaçış koridoru açılması. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve stok yönetimi | Kıtlık ve kuraklık döngüsü | Rezerv planlaması | Yedi kuru başak metaforu üzerinden üretimin durduğu kriz dönemlerinde ihtiyat paylarının devreye sokulması zorunluluğu. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akışkanlıktan katı faza geçiş (faz diyagramında katılaşma) | Sistemin entropisini azaltarak moleküler hareketliliğin durması, viskozitenin sonsuza yaklaşması ve taşıyıcı bir matriks oluşması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal kemikleşme ve esneklik kaybı | Sosyal dokunun esnekliğini ve canlılığını yitirerek kırılgan hale gelmesi; fakat aynı zamanda sınırları belirgin bir zemin sunması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca cansız, çürümüş, işe yaramaz ve atıl bir çöp durumuna indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök aynı zamanda suyun tehlikesinden arındırılmış sağlam, taşıyıcı ve geçit veren bir zemin (Tâhâ 20:77) ile varlığın temel iki kurucu halinden biridir (En'âm 6:59). |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Denizin yarılmasında zeminin balçık değil يبس oluşunun sağladığı stratejik kurtuluş hızını ve kriz döneminde kuru ekinin işaret ettiği stok zorunluluğunu gözden kaçırmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da su hayatın, rahmetin ve hareketin kaynağıdır; suyun çekilmesiyle beliren يبس hali ise hayatın askıya alınışını, katılığı ve aynı zamanda suyun kaotik boğuculuğuna karşı katı zeminin emniyetini açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi ilmin evrensel tescilini anlatan ayetlerde (En'âm 6:59), kriz ve kıtlık iktisadını konu alan rüya anlatımlarında (Yûsuf 12:43, 46) ve mucizevi kurtuluş yollarında (Tâhâ 20:77). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kurumanın mutlak bir yok oluş değil, varlığın başka bir forma geçerek sertleşmesi olduğunu gösterir; böylece zeval ile zemin arasındaki ince diyalektiği kurar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin bünyesindeki suyun ve nemin bütünüyle çekilerek katı, gevrek veya çiğnenebilir sert bir hale gelmesi.
- Soyut anlamCanlılığın, esnekliğin ve akışkanlığın durması; hareketin yerini sabitliğe ve dirençli bir zemin kabiliyetine bırakması.
- Sistematik karşılıkKaotik akışkanlığın bertaraf edilmesiyle ortaya çıkan taşıyıcı zemin ile üretkenliğin son bulması arasındaki denge noktası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde zaman içindeki kuruluk halini temsil eder; parametresi nesnenin veya ortamın bünyesindeki nem ve su yoğunluğudur. Nem sıfıra yaklaştığında (), sistem iki farklı duruma ayrışır: göstergesi altında esnekliğin tükenip katı bir geçiş zeminine () dönüşmesi (deniz yolunun açılması), göstergesi altında ise biyolojik üretkenliğin () sıfırlanarak kırılgan bir kıtlık durumunun ortaya çıkması modellenmiştir.