ثم
ث - م
جذر- الورود: ٣٤٢
- الآيات: ٣٠٢
- الصيغ: ٤
- المعاجم: ٤
معناه في القرآن: Sonra
هذا الجذر أداة؛ مجاوراته عامة وضعيفة الدلالة.
ملاحظاتي
المعاجم(٤)
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٬٩٤٩باب الثاء والميم
ثم ، مث .
ثم : أبو العبّاس ، عن ابن الأعْرابيّ : ثُمّ : إذا حُشِي ؛ وثُمَّ : إذا أُصْلِح .
قال : والثَّمْثمُ : كَلْبُ الصَّيْد .
ورَوى عُرْوة بن الزُّبير أنه ذكر أُحَيْحة بن الجُلاح وقَوْلَ أخواله فيه : كُنَّا أَهْل ثُمَّةٍ ورُمَّة حتى اسْتَوى على عُمَمه وعَمَمه .
قال أبو عُبيد : المُحدِّثون هكذا يَرْوُونه بالضَّم ، ووَجْهُه عندي بالفتح .
قال : والثَّمُّ : إصلاح الشّيء وإحكامُه .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬٠١٨(باب الكلام الذي أوله ثاء في المضاعف والمطابق والأصم)
(ثج) الثاء والجيم أصلٌ واحد، وهو صبُّ الشيء. يقال ثَجَّ الماءَ إذا صَبَّه؛ وماءٌ ثَجّاجٌ أي صَبّابٌ. قال الله تعالى: ﴿وَأَنْزَلْنَا مِنَ المُعْصِرَاتِ مَاءً ثَجَّاجاً﴾ [النبأ 14]، يقال اكتظَّ الوادي بثجيج الماء، إذا بلغ ضَرِيرَيْه([1]). قال أبو ذؤيب:
سقى أمَّ عَمرٍو كلَّ آخِرِ لَيلةٍ *** حَناتِمُ مُزْنٍ ماؤُهُنَّ ثَجيجُ([2])وفي الحديث:
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٣٣١- حرف عطف يقتضي تأخر ما بعده عما قبله (راجع مغني اللبيب، والجنى الداني، باب ثم، والبصائر 2/344) ؛ إما تأخيرا بالذات؛ أو بالمرتبة، أو بالوضع حسبما ذكر في (قبل) وفي (أول). قال تعالى: ﴿أثم إذا ما وقع آمنتم به الآن وقد كنتم به تستعجلون *** ثم قيل للذين ظلموا﴾ [يونس/51 - 52]، وقال عز وجل: ﴿ثم عفونا عنكم من بعد ذلك﴾ [البقرة/52]، وأشباهه.
وثمامة: شجر، وثمت الشاة: إذا رعتها (انظر: المجمل 1/156)، نحو:
- حرف عطف يقتضي تأخر ما بعده عما قبله (راجع مغني اللبيب، والجنى الداني، باب ثم، والبصائر 2/344) ؛ إما تأخيرا بالذات؛ أو بالمرتبة، أو بالوضع حسبما ذكر في (قبل) وفي (أول). قال تعالى: ﴿أثم إذا ما وقع آمنتم به الآن وقد كنتم به تستعجلون *** ثم قيل للذين ظلموا﴾ [يونس/51 - 52]، وقال عز وجل: ﴿ثم عفونا عنكم من بعد ذلك﴾ [البقرة/52]، وأشباهه. وثمامة: شجر، وثمت الشاة: إذا رعتها (انظر: المجمل 1/156)، نحو: شجرت: إذا رعت الشجر، ثم يقال في غيرها من النبات. وثممت الشيء: جمعته، ومنه قيل: كنا أهل ثمه ورمة (انظر: أساس البلاغة ص 49؛ والمجمل 1/156. قال الزمخشري: أي: أهل إصلاح شأنه والاهتمام بأمره)، والثمة: جمعة من حشيش. و:
- إشارة إلى المتبعد من المكان، و (هنالك) للتقرب، وهما ظرفان في الأصل، وقوله تعالى: ﴿وإذا رأيت ثم رأيت﴾ [الإنسان/20] فهو في موضع المفعول (ومشى على هذا القول الفيروز آبادي في البصائر 1/345، ورده في القاموس، فقال: فقول من أعربه مفعولا ل (رأيت) في: ﴿وإذا رأيت ثم رأيت﴾ وهم. ومشى على هذا القول الفراء في معانيه، راجع 3/218، وكذا الأخفش. - وقالأبو جعفر النحاس: لأهل العربية فيه ثلاثة أقوال: فأكثر البصريين يقول: (ثم) ظرف، ولم تعد (رأيت)، كما تقول: ظننت في الدار، فلا تعدي ظننت، على قول سيبويه. وقال الأخفش - وهو أحد قولي الفراء -: ثم مفعول بها، أي: فإذا نظرت ثم. وقول آخر للفراء، قال: والتقدير: إذا رأيت ما ثم، وحذف (ما). قال أبو جعفر: وحذف (ما) خطأ عند البصريين؛ لأنه يحذف الموصول ويبقي الصلة. راجع إعراب القرآن للنحاس 3/579).
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٣٬٦٤٦ثَمَّهُ
1 ثَمَّهُ ثمه ثمة , (S, M, * K,) aor. ثَمُ٣َ , (S, M,) inf. n. ثَمٌّ, (T, S, M,) He repaired it; or put it into a good, sound, or right, state; (T, S, M, K;) [by filling up its interstices, &c.,] with ثُمَام [q. v.]. (S.) Hence the saying, ثَمَمْتُ أُمُورِى (assumed tropical:) I put my affairs into a good, sound, right, or proper, state; restored them to such a state; or set them right,
الجذور المجاورةالمجاورة: ٢٦٧ (الإجمالي: ٦٥٣)
- بعد
الآيات المشتركة: ٤١ · Baid uzak demektir
- رجع
الآيات المشتركة: ٢٣ · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
- توب
الآيات المشتركة: ١٨ · Eveye yuva demektir
- بدأ
الآيات المشتركة: ٨ · Badiye çöl demektir
- خلق
الآيات المشتركة: ٢٩ · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
- عود
الآيات المشتركة: ١٠ · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
- سدس
الآيات المشتركة: ٦ · سندس Hint kumaşıdır
- نطف
الآيات المشتركة: ٦ · Duvarda aşağı doğru akan sıvı damlasıdır
- موت
الآيات المشتركة: ٢٠ · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
- علق
الآيات المشتركة: ٤ · Sülük demektir
- نظر
الآيات المشتركة: ١٧ · Korkuluk demektir
- بعث
الآيات المشتركة: ١٢ · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
الآيات التي ورد فيها(٣٠٢)
عدد الآيات التي يرد فيها هذا الجذر: ٣٠٢؛ ضيّق النطاق من شريط السور.
كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
Sonra
كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
Sonra
كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
Sonra
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
Sonra
وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Sonra
وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ
Sonra
ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
Sonra
ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
Sonra
ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ
Sonra
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ …
Sonra
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ثم |
| Yapı | İki harfli edat ve işlev sözü |
| Özel Durum | Şeddeli edat formu ve mekan zarfı kullanımı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | و, ف, هنا |
| Zıt Kök | الان |
| Çekirdek Özet 1 | Dağınık ve hafif nesneleri derleyip toparlama, biriktirme ve ıslah etme |
| Çekirdek Özet 2 | Zamanda gecikmeli sıralama bildiren atıf edatı ve uzaklık gösteren mekan zarfı |
| Çekirdek Özet 3 | Süreçler arası niteliksel veya zamansal mesafe koyarak aşamalı tekamülü kurma |
| Kritik Hata Riski | Edatın bildirdiği terahi ve aşamalılığı anlık veya bitişik ardışıklıkla karıştırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ثم | Dağınık unsurları yumuşaklıkla bir araya getirme, toparlama ve aralıklı sıralanma | Veri bulunamadı | Asli çekirdek iki harfli olup üçüncü bir harf eklenmeksizin şeddeleme veya hareke değişimiyle işlevsel edat ve zarf formlarına dönüşmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ث | İşaret, sınır ve yoğunlaşma | Bir önceki durum ile sonraki durum arasına konulan belirgin işaret ve mesafe ayrımı |
| م | Su, akış ve süreklilik | Zamanın ve mekanın akışı içinde biriken, toparlanan ve yayılan hareket |
| ثم | Mesafeli toparlanma ve akış | Akıp giden süreç içinde belirli bir fasıla ve işaretle bir sonraki aşamaya intikal etme |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kuru otları ve ufalanmış çalı çırpıyı elle toplayıp derleme, bir şeyi derleyip toparlayarak ıslah etme |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde zayıf ve yumuşak çöl bitkisini anlatmak üzere kullanılmıştır: جعلت لها عودين من / نشم وآخر من ثمامه |
| Erken Arapça kullanım | Klasik rivayette evin ve eşyanın bakımını, derlenip toparlanmasını ifade etmek üzere كنا أهل ثمه ورمه ibaresinde geçmektedir |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Kitābü'l-ʿAyn ve Lisānü'l-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde ثم yapısı, yön ve uzak mekan işaretçisi olarak geniş bir morfolojik tabana dayanır. İbranice ve Aramicede orası ve öte taraf anlamlarına gelen zarf yapılarıyla biçimsel ve anlamsal bir paralellik sergiler. Fenike ve Ugarit metinlerinde de benzer biçimde mekan ve uzaklık belirten işaret unsurları mevcuttur. Arapçada bu yapı iki ana hatta çatallanmıştır: İlki, harekesi fetha olan ve mekanda uzaklığı bildiren zarf formu; ikincisi, harekesi damme ve şeddeli olan, hadiseler arasına süre ve mertebe mesafesi koyan atıf edatıdır. Dilin leksikal katmanında ise kuru otların derlenip toparlanması anlamı bu morfolojik çatıyla semantik olarak örtüşür; dağınık parçaların belirli bir zaman aralığından sonra bir araya getirilmesi fikri hem lafzi hem de işlevsel katmanda korunmuştur.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Derleme, toparlama, mesafe ve sıralama | Mekan zarfı ve zaman aralıklı atıf edatı olarak iki temel işlevde kurumsallaşmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice uzaklık zarfları | Mekanda öteyi ve uzak bir noktayı işaret eden Sami ortak işaret tabanına aittir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde doğrudan soydaşlık tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Lisānü'l-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ثم | Anlamlı | Toparlama, aralıklı sıralama ve uzaklık | Kuru otu toplama, zamanda terahi ile atfetme ve mekanda uzağı işaret etme | Hedef kök olup Kur'an'da çokça geçer |
| مث | Anlamlı | Dağıtma, sürtme ve açığa çıkarma | Bir şeyi ezerek veya sıvazlayarak dağıtma, yayma | Zıt yönlü hareket taşır ve Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ثم | Merkez | Gecikmeli sıralama ve uzak mekan | Olaylar arasına zaman ve derece mesafesi koyarak bağlar | Süreçli geçiş ve terahi bildirir |
| و | Komşu | Mutlak birliktelik | Zamansal sıra ve fasıla gözetmeksizin salt bir araya getirmeyi ifade eder | Sıralama veya gecikme zorunluluğu taşımaz |
| ف | Komşu | Bitişik sıralama ve takip | Olayların araya fasıla girmeksizin hemen peş peşe geldiğini bildirir | Ta'kib ve tesbib ifade eder |
| هنا | Komşu | Yakın mekan işaretçisi | Bulunulan veya yakın olan noktayı gösterir | Mekanda yakınlığa hastır |
| الان | Zıt | Şimdiki an ve bitişiklik | Fasıla ve gecikmenin bulunmadığı hazır zamanı gösterir | Zamansal ayrışmanın zıddıdır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ثم | Sonra, daha sonra, orası | Zamanda fasılalı sıralama veya mekanda uzaklık | Kesin |
| Latince | Deinde, ibi | Sonradan, orada | Zaman sıralaması ve mekan işaretini karşılar fakat terahi derinliğini tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Then, thereafter, there | Ardından, sonrasında, orada | Zamansal ardışıklık ve uzak mekan anlamlarını kısmen karşılar | Güçlü |
| Almanca | Dann, daraufhin, dort | Sonra, akabinde, orada | Olayların sıralanışını ve mekan bildirimini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Puis, ensuite, là | Sonra, daha sonra, orada | Aşamalı sıralama ve bulunulan uzak yeri anlatır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary ve Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ثُمَّ | Zamanda gecikmeli sıralama | Yaratılış aşamaları, diriliş ve ardışık ilahi fiiller bağlamında (Bakara 2:28) |
| ثُمَّ | Derece ve mertebe üstünlüğü | Bildirilen haberin veya nimetin öncekine kıyasla daha büyük olduğunu vurgulayan bağlamlarda (Yûnus 10:103) |
| ثَمَّ | Uzak mekan zarfı | İlahi tecellinin ve yönelişin kuşatıcılığını bildiren mekan bağlamında (Bakara 2:115) |
| ثَمَّ | Ahiret nimetlerinin mekanı | Cennetteki geniş nimetlerin ve saltanatın bulunduğu yeri niteleyen bağlamda (İnsân 76:20) |
| أَثُمَّ | İnkar ve şaşkınlık sorusu | Azap vuku bulduktan sonraki gecikmiş imanın faydasızlığını bildiren bağlamda (Yûnus 10:51) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratılış ve diriliş nazariyesi | Göklerin ve yerin yaratılışındaki sıralamanın zamansal mı yoksa mertebe bakımından mı olduğu tartışması | Aşamalı yaratılış ve tekamül |
| Fıkıh | Hukuki tasarruflar ve şartlar | İkrar, talak ve abdest ayetinde tertip ile terahinin bağlayıcılık derecesi | Hükümler arası gecikme ve sıralama |
| Tefsir | Atıf harflerinin belagatı | Edatın zamanda gecikme mi yoksa haberin öneminde yükselme mi bildirdiği incelemesi | Terahi-i zamani ve terahi-i rütbi |
| Hadis | Rivayet ve sünnet metinleri | Amellerin fazileti ve tarihi süreçlerin aktarımında aşamaların tespiti | Olayların kronolojik takibi |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hidayet ve imtihan süreçleri | Manevi tekamül aşamaları | İnsanın günahtan tövbeye veya şirkten imana geçişindeki olgunlaşma payı | Dini dönüşümün anlık bir zorlama değil zamana yayılan bir bilinç olduğunu gösterir | Kesin |
| İlmi | Tabiat kanunları ve nedensellik | Süreçli nedensellik | Sebepten sonucun doğması için gereken olgunlaşma ve intikal süresi | Fiziksel ve biyolojik süreçlerin belirli bir zaman aralığı gerektirdiğini belirler | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal değişim ve yönetim | Tarihsel aşamalar | Toplumların inşa, yükseliş ve tasfiye evreleri arasındaki geçiş süresi | Siyasi inkılap ve değişimlerin birdenbire değil safhalar halinde geliştiğini ifade eder | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve yatırım döngüleri | Getiri ve vade aralığı | Emek ile semere arasına giren bekleme, olgunlaşma ve dağıtım süreci | İktisadi yatırımların karşılık bulması için gereken zaman maliyetini temsil eder | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık zaman adımı ve gecikme fonksiyonu | Bir girdinin sisteme verilmesi ile çıktının üretilmesi arasında geçen gecikme payı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Gelişimsel evre kuramı | Bireyin ve toplumun bir bilinç durumundan diğerine sıçramadan önce yaşadığı olgunlaşma evresi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Edatı yalnızca basit bir ve bağlacı veya mekanik bir sonra kelimesi gibi algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İki durum arasında niteliksel bir fark, değer üstünlüğü ve ilahi hikmet gereği bırakılan olgunlaşma mesafesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yaratılış ve tekamül süreçlerini aceleci bir bakışla anlık kabul etmek, süreçlerin hikmetini gözden kaçırmak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İlahi fiillerin, kozmik yaratılışın ve insani sorumluluğun aşamalı karakterini, arada bırakılan hikmetli zaman boşluğunu anlamayı sağlar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın anne karnındaki biyolojik evrelerini anlatan, göklerin ve yerin tanzimini bildiren ve ahiret safhalarını kuran ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Olayların sebep-sonuç ilişkisi olmaksızın aniden bittiği vehmini yıkar; sabır, tedricilik ve mertebe farkı ilkelerini yerleştirir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamDağınık ve kuru nesneleri aralıklarla toplayıp bir araya getirme, bakımını yapma ve mekanda uzakta olanı işaret etme.
- Soyut anlamBirbirini takip eden iki olay veya iki derece arasına zamansal, mantıksal ya da rütbi bir mesafe koyarak aşamalı intikal sağlama.
- Sistematik karşılıkSürecin anlık tepkilerle değil, olgunlaşma evreleri ve mertebe geçişleriyle nihayete erdiği aşamalı tekamül mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde başlangıçtaki durumu, ise sonraki durumu simgeler. fonksiyonu durumlar arasındaki niteliksel ve mertebevi dönüşümü ifade eder. ifadesi ise iki durum arasına zorunlu olarak giren zaman ve olgunlaşma aralığını, yani kökün kurduğu terahi ve fasılayı temsil eder.