جدد
ج - د - د
جذر- الورود: ١٠
- الآيات: ١٠
- الصيغ: ٤
- المعاجم: ٩
Cedid geniş yol demektir. Yeni açılmış yol, yeni oluşmuş dağlar demektir. “Cadde” geniş yol demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(٩)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Cedid geniş yol demektir. Yeni açılmış yol, yeni oluşmuş dağlar demektir. “Cadde” geniş yol demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٤٨٧باب الجيم مع الدال
ج د، د ج مستعملان
جد:
جَدُّ الرجُلِ: نحته ومدرَبَّنا: عَظَمتُه، ويقال: غِناه.
والجدُّ: نقيضُ الهَزل.
وجَدَّ فلان في أمره وسيره أي: انكَمَشَ عنه بالحقيقة.
والجدَّةُ: مصدر الجَديد، وفلانٌ أجد ثَوباً واستجدَّه، قال: "يَجدُّ ويَبْلى والمَصيرُ إلى بِلىً" والجديدُ يستَويَ فيه الذُّكرُ والأنثى لأنه مفعُول بمعنى مُجَدَّد، ويَجيء "فعيل" معنى المفعول المخالف لِلفظ من تصريف المُفَعل.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬٩١٠الجَدُّ: أبو الأَبِ وأبو الأُمِّ. والجَدُّ: الحظ والبَخْتُ؛ والجمع الجُدودُ. تقول: جُدِدْتَ يا فلان، أي صرْت ذا جَدٍّ، فأنت جَديدٌ حظيظٌ، ومَجْدودٌ محظوظٌ، وجَدٌّ حظٌّ، وجَدِّيٌّ حَظِّيٌّ. وفي الدُعاء: ولا ينفع ذا الجَدِّ منك الجَدُّ. أي لا ينفع ذا الغنى عندك غناه، وإنما ينفعه العمل بطاعتك. ومنك، معناه عندك. وقوله: "تَعالى جَدُّ رَبِّنا" أي عظمة ربنا، ويقال غِناه. والجَدَدُ: الأرض الصلبة. وفي
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٧٠٠ج د د
رجل مجدود وجد: ذو جد وهو أجد من فلان ويقال: أغطي فلان جداً فلو بال لجد ببوله أي لكان الجد في بولـه أيضـاً.
وجـد فـي عينـي: عظـم.
وسلـك الجـدد.
وقـد أجـددت فسـر ومشـى على الجادة وامشوا على الجواد.
وجد في الأمر وأجد وأجد المسير.
وأجاد أنت أم هازل وأجدك تفعل كذا.
وأرض جداء: لا ماء بها.
وشاة جداء وجدود: لا لبن بها.
وعلى ظهره جدة وفي السماء جدة وهي الطريقة.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣بلا ترجمةالحروف: ٢١٬٨٠٦الجَدُّ، أَبو الأَب وأَبو الأُم معروف، والجمع أَجدادٌ وجُدود. والجَدَّة: أُم الأُم وأُم الأَب، وجمعها جَدّات. والجَدُّ: والبَخْتُ والحَِظْوَةُ. والجَدُّ: الحظ والرزق؛ يقال: فلان ذو جَدٍّ في كذا أَي ذو حظ؛ وفي حديث القيامة: قال، صلى الله عليه وسلم: قمت على باب الجنة فإِذا عامّة من يدخلها الفقراء، وإِذا أَصحاب الجدِّ محبوسون أَي ذوو الحظ والغنى في الدنيا؛ وفي الدعاء: لا مانع لما أَعطيت ولا معطي لما
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٬٦٥٠* ج د د * * الجَدُّ * أبو الأب وأبو الأم والجد أيضا الحظ والبخت والجمع * الجُدُودُ * تقول منه * جُدِدْتَ * يا فلان على ما لم يسم فاعله أي صرت ذا جد فأنت * جَدِيدٌ * حظيظ و * مَجْدُودٌ * محظوظ و * جَدٌّ * بوزن حد و * جَدِّيٌّ * بوز نمكي وفي الدعاء ﴿ولا ينفع ذا * الجَدِّ * منك الجد أي لا ينفع ذا الغنى عندك غناه وإنما ينفعه العمل بطاعتك ومنك معناه عندك وقوله تعالى﴾ جد ربنا { أي عظمة ربنا وقيل غناه
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٦٬٨٧٩الجد: أبو الأب وأبو الأم، معروف. ج أجداد وجدود وجدودة، وهذه عن الصغاني، قال: هو مثل الأبوة والعمومة. وفلان صاعد الجد، معناه البخت والحظ في الدنيا. وفلان ذو جد في كذا، أي ذو حظ. وفي حديث القيامة وإذا أصحاب الجد محبوسون، أي ذوو الحظ والغنى في الدنيا، وفي الدعاء: لا مانع لما أعطيت، ولا معطي لما منعت، ولا ينفع ذا الجد منك الجد، أي من كان له حظ في الدنيا لم ينفعه ذلك منه في الآخرة. والجمع أجداد وأجد
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٣٧٦جَدَّ
جَدَّ I ( n. ac. جِدَّة 2t ),
a. Was new.
b. ( n. ac. جِدّ 2 ) [ Fī ], Was in earnest about, exerted himself over.
c. ( n. ac. جَدّ 1 ), Was serious, grave, important ( matter ).
d. Was wealthy, rich; was respected, honoured.
e. U ( n. ac. جَدّ 1 ), Cut, lopped; pruned.
جَدَّدَ
جَدَّدَ II ,
a. Renewed; renovated, repaired, restored.
b. Repeated, reiterated.
c. Returned to the
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٦١٬٧١٠جدد
جَدَّ - يَجِدُّ - جَدِيْد - جُدّّة - جُدَد
جَدَّ - يَجِدُّ + الكائن أو الأمر: يقع ويحدث ويكون بعد أمر سابق: يكون هو الحديث والجديد نسبة لآخر أقدم وأسبق، فينظر إليه أنه الأسلم والأفضل نسبة للسابق القديم والبالي والذي ألفناه وتعودنا عليه ومضى عليه الزمن
جَدِيْد: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة بمعنى مفعول من " جَدَّ - يَجِدُّ " ضد
جدد جَدَّ - يَجِدُّ - جَدِيْد - جُدّّة - جُدَد
جَدَّ - يَجِدُّ + الكائن أو الأمر: يقع ويحدث ويكون بعد أمر سابق: يكون هو الحديث والجديد نسبة لآخر أقدم وأسبق، فينظر إليه أنه الأسلم والأفضل نسبة للسابق القديم والبالي والذي ألفناه وتعودنا عليه ومضى عليه الزمن جَدِيْد: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة بمعنى مفعول من " جَدَّ - يَجِدُّ " ضد قديم: صفة للكائن أو الأمر الذي يكون ويصير ويقع الآن على شكل فريد وبديع وغير مسبوق، ولا مثيل له ، وغير واقع وغير كائن قبل الآن جُدَّة: على وزن "فـُعـْلـَة" اسم فعل للمرة من " جَدَّ - يَجِدُّ ": شيء محدد مراد " جَدَّ " وصار وتكون حديثاً على شكل بديع غير مسبوق: وهي في الجبال: الصخر الجديد النشأة: الذي يتكون من حمم بركانية جديدة بردت ولم تؤثر فيه السنين: وهو الرخام جُدَد: جمع "جُدّة " واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان مدة تأخر الفعل القريب في الوقوع عن الوقت الحالي مع الترتيب الأقرب فالأبعد"، وهي: أَنَى - يَأْنِي (آنَ - يَئِينُ)، حَانَ - يَحيْنُ، بَغَتَ - يَبْغَتُ، حَدَثَ - يَحْدُثُ، جَدَّ - يَجِدُّ، سَحِرَ - يَسْحَرُ يفرق لفظاً جَدَّ - يَجِدُّ + الكائن أو الأمر: يقع ويحدث ويكون بعد أمر سابق: يكون هو الحديث والجديد نسبة لآخر أقدم وأسبق جَدَّ - يَجُدُّ + الكائن أو الأمر: يعظم ويكون مهماً جليلاً فريداً غير مسبوق وغير موجود مثله أو منه
جديد ﴿وقالوا أئذا كنا عظاما ورفاتا أئنا لمبعوثون خلقا جديدا (49)﴾ الإسراء ﴿ذلك جزاؤهم بأنهم كفروا بآياتنا وقالوا أئذا كنا عظاما ورفاتا أئنا لمبعوثون خلقا جديدا (98)﴾ الإسراء { ألم ترى أن الله خلق السماوات والأرض بالحق إن يشأ يذهبكم ويأت بخلق جديد (19) إبراهيم ﴿إن يشأ يذهبكم ويأت بخلق جديد (16)﴾ فاطر ﴿وإن تعجب فعجب قولهم أئذا كنا ترابا أئنا لفي خلق جديد أولئك الذين كفروا بربهم وأولئك الأغلال في أعناقهم وأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون(5)﴾ الرعد ﴿وقالوا أئذا ضللنا في الأرض أئنا لفي خلق جديد بل هم بلقاء ربهم كافرون(10)﴾ السجدة ﴿وقال الذين كفروا هل ندلكم على رجل ينبئكم إذا مزقتم كل ممزق إنكم لفي خلق جديد (7)﴾ سبأ ﴿أفعيينا بالخلق الأول بل هم في لبس من خلق جديد (15)﴾ ق جدد ﴿ألم ترى أن الله أنزل من السماء ماء فأخرجنا به ثمرات مختلفا ألوانها ومن الجبال جدد بيض وحمر مختلف ألوانها وغرابيب سود (27)﴾ فاطر جاء في التفسير : جُدَدٌ : جمع " جدة" وهي طرائق وخطوط في الجبل - الطرائق المختلفة الألوان - القطع - طرائق وخطوط في ألوان جلد ظهر الحمار جد : ضد هزل : الجلال والعظمة جدد : شرائط أو خطوط أو طرائق ملونة مختار الصحاح ● [جدد] ج د د: الجَدُّ أبو الأب وأبو الأم والجد أيضا الحظ والبخت والجمع الجُدُودُ تقول منه جُدِدْتَ يا فلان على ما لم يسم فاعله أي صرت ذا جد فأنت جَدِيدٌ حظيظ و مَجْدُودٌ محظوظ و جَدٌّ بوزن حد و جَدِّيٌّ بوز نمكي وفي الدعاء ﴿ولا ينفع ذا الجَدِّ منك الجد﴾ أي لا ينفع ذا الغنى عندك غناه وإنما ينفعه العمل بطاعتك ومنك معناه عندك وقوله ﴿تعالى جد ربنا﴾ أي عظمة ربنا وقيل غناه وفي حديث أنس ﴿كان الرجل منا إذا قرأ البقرة وآل عمران جد فينا﴾ أي عظم في أعيننا تقول من العظمة ومن الحظ أيضا جَدِدْتَ يا رجل بالكسر جَدًّا بالفتح و الجَادَّةُ معظم الطريق والجمع جَوَادُّ بتشديد الدال و الجِدُّ بالكسر ضد الهزل تقول منه جَدّ في الأمر يجد ويجد و أجَدَّ أي عظم و الجِدُّ أيضا الاجتهاد في الأمر تقول منه جَدَّ يجد ويجد بكسر الجيم وضمها و أجَدَّ في الأمر أيضا يقال أن فلان لَجَادٌّ مُجِدٌّ باللغتين وفلان محسن جِداً بالكسر لا غير وقولهم في هذا خطر جِدٌّ عظيم أي عظيم جدا و الجُدَّةُ بالضم الطريقة والجمع جُدَد قال الله تعالى ﴿ومن الجبال جدد بيض وحمر﴾ أي طرائق تخالف لون الجبل و جَدَّ الشيء يجد بكسر الجيم فيهما صار جدِيدا وهو نقيض الخلق و جَدَّ الشيء قطعه وبابه رد وثوب جَدِيدٌ وهو في معنى مجدود يراد به حين جده الحائك أي قطعه قال الشاعر أبى حبي سليمى أن يبيدا وأمسى حبلها خلقا جديدا أي مقطوعا ومنه قيل ملحفة جديد بلا هاء لأنها بمعنى مفعولة وثياب جُدُدٌ بضمتين مثل سرير وسرر و تَجَدَّدَ الشيء صار جديدا و أجَدَّهُ و جَدَّدَهُ و اسْتَجَدَّهُ أي صيره جديدا و الجَدِيدانِ الليل والنهار وكذا الأَجَدَّانِ و جَدَّ النخل أي صرمه وبابه رد و أَجَدَّ النخل حان له أن يجد وهذا زمن الجِدَادِ و الجَدَادِ بفتح الجيم وكسرها الراغب جد - الجد: قطع الأرض المستوية، ومنه: جد في سيره يجد جدا، وكذلك جد في أمره وأجد: صار ذا جد، وتصور من: جددت الأرض: القطع المجرد، فقيل: جددت الثوب إذا قطعته على وجه الإصلاح، وثوب جديد: أصله المقطوع، ثم جعل لكل ما أحدث إنشاؤه، قال تعالى: }بل هم في لبس من خلق جديد﴿[ق/15]، إشارة إلى النشأة الثانية، وذلك قولهم:﴾أئذا متنا وكنا ترابا ذلك رجع بعيد﴿[ق/3] وقوبل الجديد بالخلق لما كان المقصود بالجديد القريب العهد بالقطع من الثوب، ومنه قيل لليل والنهار: الجديدان والأجدان (انظر: جنى الجنتين ص 33؛ والبصائر 1/370؛ والمجمل 1/169؛ ويقال: لا أفعله ما اختلف الجديدان) قال تعالى:﴾ومن الجبال جدد بيض{ [فاطر/27]، جمع جدة، أي: طريقة ظاهرة، من قولهم: طريق مجدود، أي مسلوك مقطوع (قال ابن مالك في مثلثه: قطع وحظ وجلال جد *** وضد هزل واجتهاد جد والبشر والشخص العظيم جد *** وسنوات القحط والإجداب)، ومنه: جادة الطريق، والجدود والجداء من الضأن: التي انقطع لبنها. وجد ثدي أمه على طريق الشتم (يقال ذلك إذا دعي عليه بالقطيعة)، وسمي الفيض الإلهي جدا، قال تعالى: }وأنه تعالى جد ربنا﴿[الجن/3]، أي: فيضه، وقيل: عظمته، وهو يرجع إلى الأول، وإضافته إليه على سبيل اختصاصه بملكه، وسمي ما جعل الله للإنسان من الحظوظ الدنيوية جدا، وهو البخت، فقيل: جددت وحظظت وقوله عليه السلام: (لاينفع ذا الجد منك الجد) (الحديث عن المغيرة بن شعبة أن رسول الله صلى الله عليه وسلم كان يقول في دبر كل صلاة: (لا إله إلا الله وحده لا شريك له، له الملك وله الحمد وهو على كل شيء قدير، اللهم لا مانع لما أعطيت ولا معطي لما منعت، ولا ينفع ذا الجد منك الجد) وهو صحيح أخرجه البخاري في باب الذكر بعد الصلاة (انظرك الفتح 2/325)، والاعتصام 13/264؛ ومسلم برقم (593) ؛ وانظر: شرح السنة 3/225. وللسيوطي رسالة في معناه، انظرها في الحاوي للفتاوي 1/383)، أي: لا يتوصل إلى ثواب الله تعالى في الآخرة بالجد، وإنما ذلك بالجد في الطاعة، وهذا هو الذي أنبأ عنه قوله تعالى:﴾من كان يريد العاجلة عجلنا له فيها ما نشاء لمن نريد﴿[الإسراء/18]،﴾ومن أراد الآخرة وسعى لها سعيها وهو مؤمن فأولئك كان سعيهم مشكورا﴿[الإسراء/19]، وإلى ذلك أشار بقوله:﴾يوم لا ينفع مال ولا بنون{ [الشعراء/88]. والجد: أبو الأب وأبو الأم. وقيل: معنى (لا ينفع ذا الجد) : لا ينفع أحدا نسبه وأبوته، فكما نفى نفع البنين في قوله: }يوم لا ينفع مال ولا بنون{ [الشعراء/88]، كذلك نفى نفع الأبوة في هذا الحديث. ملخص اللسان وجوه اللفظ: صار جديداً، - نقيض الخَلَقِ - القطعُ - والبَخْتُ والحَِظْوَةُ - نقيضُ الهزلِ - الاجتهاد في ا
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤٧ (الإجمالي: ٦٤)
- خلق
الآيات المشتركة: ٨ · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
- رفت
الآيات المشتركة: ٢ · Rufet saman gibi döküntü demektir
- عيي
الآيات المشتركة: ١ · Kekemedir
- مزق
الآيات المشتركة: ١ · Pamuk tüyüdür
- ذهب
الآيات المشتركة: ٢ · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
- بعث
الآيات المشتركة: ٢ · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
- كفر
الآيات المشتركة: ٤ · Hufre, çukur demektir
- حمر
الآيات المشتركة: ١ · Yaban eşeği demektir
- صحب
الآيات المشتركة: ٢ · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
- دلل
الآيات المشتركة: ١ · Dell : Delv kova demektir
- لون
الآيات المشتركة: ١ · Her çeşit renk demektir
- سود
الآيات المشتركة: ١ · Kararan
الآيات التي ورد فيها(١٠)
… فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ …
Yeni
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ
Yeni
وَقَالُوا أَئِذَا ضَلَلْنَا فِي الْأَرْضِ أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ بَلْ هُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ كَافِرُونَ
Yeni
وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ
Yeni
إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ
Yeni
أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ
Yeni
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جدد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حدث, بدع, خلق |
| Zıt Kök | بلي |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi kesip ayırmak, sert ve düz zemin açmak, belirgin iz veya yol oluşturmak |
| Çekirdek Özet 2 | Yaratılışın kesintisiz biçimde yeniden tazelenmesi, varlığın aşınmaya karşı yeni bir evreye girmesi ve ilahi şanın yüceliği |
| Çekirdek Özet 3 | Varlıkta mutlak tükenişin reddi, kesinti gibi görünen ölümün ardından açılan taze yaratılış ve kararlılık sistemi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca zamansal yenilik şeklinde anlaşılarak fiziki kesilme, ayrılma, yol ve ilahi azamet boyutunun göz ardı edilmesi |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جد | Kesmek, sertleşmek, düz ve belirgin bir hat veya sınır ortaya koymak anlamını taşır; nitekim aynı ikili çekirdekten türeyen جدث kabir veya yarık, جدر duvar örerek sağlam sınır koyma, جدل ise lifleri sertçe büküp mukavemet kazandırma anlamı verir. | د | İkinci dal harfinin eklenmesiyle kök katlanarak süreklilik ve pekiştirme kazanmış; kesilip ayrılan şeyin belirgin bir çizgi, iz veya aşınmamış taze bir durum hâline gelmesi yani yenilenme, yol ve azamet boyutuna odaklanmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir yükü yüklenip harekete geçmeyi, taşımayı ve mesafeyi katetmeyi temsil eder. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir durumdan diğerine geçişi, açılmayı ve sınır teşkil eden aralığı simgeler. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Geçiş hareketinin yinelenmesini, sınırın pekiştirilmesini ve geçidin sürekliliğini gösterir. |
| جدد | Harekete geçip sınır kapısını aralamak ve bu geçişi pekiştirmek | Taşınan varlığın eskiyen hâlden çıkarılarak taze bir hatta aktarılması, sert bir zeminde belirgin ve aşınmamış yeni bir güzergâhın açılması hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hurma veya mahsulü ağacından kesip koparmak (cidâd), sert ve taşlık zemin üzerinde açılan düzgün ve belirgin yol (ceded/câdde), kumaşın kesilip biçilerek henüz aşınmamış taze hâle getirilmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Sert ve çıplak yer yüzeyini ifade etmek üzere şair şöyle demiştir: حَتَّى إِذَا مَا خَرَّ لَنْ يُوَسَّدِ / إِلَّا جَدِيدَ الأَرْضِ أَوْ ظَهْرَ اليَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in dualarında geçen ve dünyevi talih, zenginlik veya soy üstünlüğünün Allah katında bir fayda vermeyeceğini bildiren şu ibare: وَلَا يَنْفَعُ ذَا الجَدِّ مِنْكَ الجَدُّ |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde جدد kökü, ilksel düzeyde kesme, ayırma, budama ve yarma somut eylemleriyle doğrudan irtibatlıdır. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede g-d-d kökü bir şeyi yarmak, kesik açmak, çizgi çizmek ve cerha açmak anlamlarında mevcuttur; nitekim İbranice gādadh biçimi kesip ayırma ve çentik açma eylemini gösterir. Süryanicede g-d-d kökü benzer şekilde kesme, ayırma ve paylaştırma semantiğini barındırır. Bu ilksel kesme anlamı, kumaşın dokuma tezgâhından kesilip çıkarılması anındaki el değmemiş, taze durumunu nitelemek üzere Arapçada zamanla aşınmamış ve yeni olan nesneye isim olmuştur. Aynı zamanda arazide kesilip açılarak beliren düz çizgi ve yollar için caddetün veya cudedün kelimeleri türetilmiştir. İlahi azamet ve dünya zenginliği manasındaki cedd ise kökün pay alma, kesilip ayrılan nasip ve talih katmanıyla ilişkilenerek gelişmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جدد kökü | Kesmek ve ayırmak eyleminden, tezgâhtan kesilen kumaşın yeniliğine, arazide kesilen yol çizgisine ve şanın büyüklüğüne evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice gādadh, Süryanice gadd | Kesmek, yarmak, çizgi açmak ve pay ayırmak anlamındaki ortak kök üzerinden fonetik ve semantik süreklilik gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik g-d matrisi | Kesme, bölme ve ayırma bildiren ilksel ikili ses öbeğinin türevleriyle uyumludur. | Muhtemel |
المصدر Dictionnaire des racines sémitiques, Brown-Driver-Briggs.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جدد | Anlamlı | Kesmek, yenilemek, yol açmak, şan ve talih sahibi olmak | Hedef köktür; kumaşın kesilmesinden yenilik, arazinin yarılmasından yol, pay ayrılmasından talih doğmuştur. | Kur'an'da geçer |
| دجد | Anlamlı | Karanlık basması, yavaş yavaş yürümek | Gece karanlığının çökmesi veya adımları sıklaştırarak yürümeyi ifade eden ikincil kullanımdır. | Kur'an'da geçmez |
| ددج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu dizilişte kullanılan bir üçlü kök tespit edilmemiştir. | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جدد | Merkez | Yenilenme, taze oluş, yol ve azamet | Eski durumun kesilerek yerine aşınmamış, dipdiri bir evrenin veya belirgin bir hattın konulmasıdır. | Kökün merkez anlamıdır. |
| حدث | Komşu | Sonradan olma, zamansal başlangıç | Yokluktan sonra zamansal olarak ilk defa meydana gelen olguyu vurgular; eskimenin zıddı olmaktan çok önceliksizliği belirtir. | جدد kökünden zamansal başlangıca odaklanmasıyla ayrılır. |
| بدع | Komşu | Emsalsiz ve örneksiz var etme | Önceden hiçbir örneği ve modeli bulunmaksızın benzersiz biçimde ortaya koymayı ifade eder. | جدد kökünden modele dayanmama ve benzersizlik şartıyla ayrılır. |
| خلق | Komşu | Takdir ve inşa etme | Maddeden veya maddesiz olarak ölçüp biçerek yeni bir terkip oluşturma eylemidir. | جدد kökünden ölçme ve biçimlendirme ağırlıklı olmasıyla ayrılır. |
| بلي | Zıt | Eskime, çürüme, aşınma | Zamanın, kullanımın ve temasın etkisiyle nesnenin dayanıklılığını yitirip dağılması ve köhnemesidir. | جدد kökünün tam zıddıdır; aşınmayı temsil eder. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جدد | Kesip yenilemek, yol açmak, azamet | Kumaşın kesilip taze kalması, yolun belirginleşmesi ve varlığın tazelenmesi anlamlarını kuşatır. | Kesin |
| Latince | Novus, renovare | Yeni, yenilemek | Novus zamansal ve durumsal yeniliği karşılar; ancak kökteki kesme, sert yol ve ilahi azamet nüansını içermez. | Güçlü |
| İngilizce | New, renew, path, streak | Yeni, yenilenmiş, patika, damar | New kelimesi taze ve aşınmamış oluşu karşılar; path veya streak ise dağlardaki cüded tabirine denk gelir; kökün bütününü tek sözcük vermez. | Güçlü |
| Almanca | Neu, erneuern, Streifen | Yeni, yenilemek, şerit veya çizgi | Neu yenilik yönünü, Streifen ise arazideki renk çizgisi yönünü karşılar; kökün azamet anlamı dışarıda kalır. | Güçlü |
| Fransızca | Nouveau, renouveler, voie | Yeni, tazelemek, hat veya cadde | Nouveau yeniliği, voie caddenin izini verir; ilksel kesme ve pay ayrılma anlamını taşımaz. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جَدِيدٍ / جَدِيدًا | Yeniden yaratılış (ba‘s), çürümeden sonraki taze varoluş | İnkârcıların ölüm sonrası bedenin dağılmasından sonra tekrar dirilmeyi akıldan uzak buldukları bağlamlarda geçer (Ra‘d 13:5, İsrâ 17:49, Secde 32:10, Sebe’ 34:7, Kâf 50:15). |
| جُدَدٌ | Dağlardaki farklı renk ve dokudaki belirgin yollar, çizgiler ve tabakalar | Tabiatın çeşitliliğini, jeolojik hatları ve ilahi sanatın yeryüzündeki yollarını anlatan bağlamda geçer (Fâtır 35:27). |
| جَدُّ | İlahi şan, azamet, büyüklük ve yücelik | Cinlerin Allah’ın eş ve çocuk edinmekten münezzeh olduğunu ve O'nun şanının yüceliğini ikrar ettikleri bağlamda geçer (Cin 72:3). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Diriliş (ba‘s) ve halk-ı cedîd meselesi | Yok olan cesedin aynen mi iade edileceği yoksa benzerinin mi sıfırdan inşa edileceği; ayrıca sürekli yaratma nazariyesi. | Yeniden yaratılışın ilahi kudret için bir ilk yaratılıştan daha zor olmadığı fikrinde yoğunlaşır. |
| Fıkıh | Ziraat, miras ve ihya hükümleri | Meyve ve hurma mahsulünün kesilip devşirilmesi (cidâd vakti), kamuya ait ana yolların (câdde) işgal edilmemesi ve hak sınırları. | Kesme işlemi, yol mülkiyeti ve sınırların tespiti ekseninde terimleşir. |
| Tefsir | جد ve جدد kelimelerinin semantiği | Cin 72:3 ayetindeki cedd lafzının Allah hakkında kullanıldığında azamet, celal ve gına manasına geldiği, asla mecazi dedelik veya soy olamayacağı. | Beşeri nitelemelerden arındırılmış mutlak ilahi yücelik ve kainattaki jeolojik çizgiler tefsir edilir. |
| Hadis | Namaz ve tesbihat duaları | لا ينفع ذا الجد منك الجد hadisi gereğince dünyevi baht, servet ve iktidarın uhrevi kurtuluşa tek başına yetmeyeceği ilkesi. | Dünyevi zenginlik, talih ve dünyalık itibarın ilahi adalet karşısındaki hükümsüzlüğü. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Eskimeyen inanç ve kesintisiz diriliş | Halk-ı cedîd ve tevhid azameti | Varlığın her an yenilenmesi ve ölümün bir son değil yeni evre olması | Yaratıcı’nın kudretinin bir kereye mahsus olmayıp her an devrede olduğunu ve şanının aşkınlığını temin eder. | Kesin |
| İlmi | Tabiat düzeni ve jeolojik izler | Cuded ve metodik yol | Yeryüzü katmanlarının, renk damarlarının ve bilimsel metodolojinin takibi | Doğadaki farklılaşmanın ve açık araştırma yollarının kavranmasını mümkün kılar. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve iktidar şanı | Câdde ve ciddiyet ilkesi | Kamusal ana hatların korunması ve devlet ciddiyeti | Toplumsal hareketin aktığı ana arterlerin açık tutulmasını ve hezeyandan uzak vakar yönetimini sağlar. | Güçlü |
| İktisadi | Hasat ve değer dolaşımı | Cidâd ve servet akışı | Mahsulün kesilip piyasaya sürülmesi, aşınan sermayenin tazelenmesi | Üretimin belirli dönemlerde kesilerek toplanmasını ve ekonomik dinamizmin yenilenmesini sağlar. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropiye karşı dinamik yenilenme ve jeolojik stratigrafi | Termodinamikte sistemlerin bozulmaya yönelmesine karşın dış enerjiyle taze fazlara geçmesi; jeolojide dağ katmanlarındaki farklı renkli şeritler. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal yenilenme ve kamu ana arteri | Sosyolojide kurumların aşınmaya karşı kendini reforme etmesi; kentsel yapıda ana caddelerin dolaşımı ve hukuki ciddiyet ilkesi. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | جدد kökünün sadece kronolojik bir yenilik veya moda anlamında bir yenilenme olarak daraltılması; kökün taşıdığı kesme, ayrışma, sert yol çizgisi ve ilahi büyüklük boyutlarının terk edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem ölümden sonraki çürümenin ardından gelen kaçınılmaz ve taze dirilişi, hem dağlardaki jeolojik yolları ve katmanları, hem de Yaratıcı'nın zâtına layık olan mutlak yüceliği içine alan kuşatıcı bir çerçeveye sahiptir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Diriliş ayetlerinin felsefi bir soyutlamaya indirgenmesi; cedd kelimesinin antropomorfik çağrışımlarla soy bağı gibi algılanması; tabiat ayetlerindeki jeolojik yolların göz ardı edilmesi. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın fani oluşunun mutlak bir yok oluş demek olmadığını; aksine her tükenişin ilahi kudretle taze bir yaratılışa (halk-ı cedîd) kapı araladığını anlamak için anahtar kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yeniden dirilmeyi (ba‘s) imkânsız gören inkârcı zihniyete cevap veren Mekkî ayetlerde ve tabiatın rengârenk çeşitliliğini tefekküre sunan jeolojik tasvir ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ölümün nihai bir yokluk olduğu vehmini çürütür; Allah’ın şanının (cedd) yaratılmışların nesep veya çocuk edinme zaaflarından münezzeh olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir şeyi sertçe kesip ayırmak, arazide belirgin ve sert bir iz veya yol açmak, aşınmamış kumaş dokusunu ortaya çıkarmak.
- Soyut anlamEskime ve çürüme fazının kesilerek yerine taze, aşınmamış ve süreğen bir yaratılış boyutunun ikame edilmesi; şan ve kudretin en yüksek mertebede belirginleşmesi.
- Sistematik karşılıkBozunma ve tükenişe uğrayan sistemin, ilahi irade tarafından kesintiye uğratılarak yeni bir varoluş eksenine ve ana caddeye sevk edilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde zaman içinde bozunmaya ve aşınmaya maruz kalan mevcut varlık durumunu temsil eder. operatörü kökün ilksel anlamı olan kesme ve ayırma eylemidir. Bu operatörün uygulanmasıyla sistem olarak simgelenen taze, aşınmamış ve yeni yaratılış durumuna geçer. ise bu geçişin eskimeden arınma yönünde gerçekleştiğini gösteren değişim değeridir. Formüldeki tekil harfler varlığın aşınmadan sıyrılarak yeni bir evrede tecelli etmesini sembolize eder.