حذر
ح - ذ - ر
جذر- الورود: ٢١
- الآيات: ١٩
- الصيغ: ١٦
- المعاجم: ١٣
Hızr (ha, zal) : Savaşta kullanılan savunma aleti, zırh gibi.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Hızr (ha, zal) : Savaşta kullanılan savunma aleti, zırh gibi.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٨٩٢باب الحاء والذال والراء معهما
ح ذ ر، ذ ر ح يستعملان فقط
حذر:
الحَذَر مصدرُ قولِكَ: حَذِرْتُ أحْذَرُ حَذَراً فأنا حاذِرٌ وحَذِر. وتُقَرأ الآية "وإنّا لجميعٌ حاذرون" أي مُسْتَعدّون" ومن قَرَأ: حَذِرون فمعناه: إنّا نخاف شَرَهَّم.
وأنا حذيرُك منه أي أُحذَرِّكُهَ. وحَذارِ يافُلان أي: احذَر، قال:
حَذارِ من أرماحنا حَذارِ
جُرَّتْ للجَزْم الذي في الأمر، وأُنِّثَتْ لأنَّها كلمة، يقال: سَمِعْتُ حَذارِ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٧١٧الحَذَرُ والحِذْرُ: التَحَرُّزُ. وقد حَذَرْتُ الشيءَ أَحْذُرُهُ حَذَراً. ورجل حَذِرٌ وحَذُرٌ، متيَقِّظٌ مُتَحَرِّزٌ، والجمع حَذِرونَ وحَذارى وحَذُرونَ. وأنشد سيبويه في تعدِّيه:
حَذِرٌ أموراً لا تُخاف وآمِنٌما ليس مُنْجيهِ من الأقدار
والتَحْذيرٌ: التخويفُ. والحِذارُ: المُحاذَرَةُ. وقولهم: إنَّه لابنُ أَحْذارٍ، أي لابنُ حزْمٍ وحَذرٍ. وحَذارِ، بمعنى احْذَرْ.
وقال الشاعر:
حَذارِ من أرماحنا
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬٧٤٦ح ذ ر
حذر ، ذرح
استعمل من وجوهها : حذر ، ذرح .
قال الليث : ينظر في ذحر فإن وجد مستعملاً ذكر ما فيه قلت : ولم أجذه مستعملاً في شيء من كلامهم .
حذر : قال الليث : الحَذَرُ : مَصْدَر قَوْلِك : حَذِرْتُ أحْذَرُ حَذَراً فأنا حاذِرٌ وحَذِرٌ قال : وتُقرأُ هَذِه الآية : ( وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ ) ( الشُّعَرَاء : 56 ) أي مُسْتَعِدُّون ومن قَرأَ ( حَذِرون ) فمعْناهُ إنَّا نخَافُ شَرَّهُم .
وقال
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٣٩٣(باب الحاء والذال وما يثلثهما)
(حذر) الحاء والذال والراء أصلٌ واحد، وهو من التحرُّز والتيقُّظ. يقال حَذِر يَحْذَر حَذَراً. ورَجُلٌ حَذِرٌ وحَذُورٌ وحِذْرِيانٌ: متيقِّظٌ متحرّز.
وحَذَارِ، بمعنى احذَرْ. قال:
* حَذَارِ من أرْماحِنا حَذَارِ(1) *
وقرئت: ﴿وَإنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ(2)﴾ [الشعراء 56]، قالوا: متأهِّبون. و(حَذِرُونَ): خائفون. والمحْذُورة: الفزَع. فأمّا الحِذْرِيَةُ فالمكانُ الغليظ:
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٣٨- الحذر: احتراز من مخيف، يقال: حذر حذرا، وحذرته، قال عز وجل: ﴿يحذر الآخرة﴾ [الزمر/9]، وقرئ: ﴿وإنا لجميع حذرون﴾، و ﴿حاذرون﴾ (سورة الشعراء: آية 56. وقرأ ﴿حاذرون﴾ ابن ذكوان وهشام من طريق الدجواني، وعاصم وحمزة والكسائي وخلف، وقرأ الباقون ﴿حذرون﴾. راجع: الإتحاف ص 232)، وقال تعالى: ﴿ويحذركم الله نفسه﴾ [آل عمران/28]، وقال عز وجل: ﴿خذوا حذركم﴾ [النساء/71]، أي: ما فيه الحذر من السلاح وغيره، وقوله تعالى:
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٤٧٨ح ذ ر
حذرته وحاذرته وفر حذر الموت وحذا الموت.
ووقـاك اللـه كـل مكـروه ومحـذور.
وتقـول: ذر لا تحذر.
وقال: حذار من أرماحنا حذار أي احذر.
وصبحتهم المحذورة وهي الخيل المغيرة أو الصيحة.
قال الأعشى: قـوم بيوتهـم أمـن لجارهـم يوماً إذا ضمت المحذورة الفزعا أي جمعت الفزع كله.
ورجل حذريانٌ: شديد الحذر.
ومن الكناية: رجل حذر وحذر: متيقظ محترز.
وحاذر: مستعد.
قال:
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٣٬٦٠٢الحِذْرُ والحَذَرُ: الخيفة. حَذِرَهُ يَحْذَرُهُ حَذَراً واحْتَذَرَهُ؛ الأَخيرة عن ابن الأَعرابي، وأَنشد:
قلتُ لقومٍ خَرجُوا هَذالِيلْ:
احْتَذِرُوا لا يَلْقَكُمْ طَمالِيلْ
ورجلُ حَذِرٌ وحَذُرٌ
(* قوله: «وحذر» بفتح الحاء وضم الذال كما هو
مضبوط بالأَصل، وجرى عليه شارح القاموس خلافاً لما في نسخ القاموس من ضبطه بالشكل بسكون الذال) وحاذُورَةٌ وحِذْرِيانٌ: متيقظ شديد الحَذَرِ والفَزَعِ، متحرّز؛
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٣٦١* ح ذ ر * * الحَذَرُ * و * الحِذْرُ * التحرز وقد * حَذِرَهُ * وبابه طرب ورجل * حَذِرٌ * بكسر الذال وضمها أي متيقظ متحرز والجمع * حَذِرُونَ * و * حَذَارَى * بفتح الراء و * التحذِيرُ * التخويف و * الحِذَارُ * بالكسر * المُحَاذَرةُ * وقُرئ قوله تعالى ﴿وإنا لجميع حاذرون﴾ و * حَذِرُون * و * حَذُرونَ * أيضا بالضم ومعنى * حاذِرون * متأهبون ومعنى * حذِرُون * خائفون
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٣٧٩الحذر، بالكسر، ويحرك: الخفية، وقيل: هو الاحتراز وفسره قوم بالتحرز، وقوم بالاستعداد والتأهب، وقوم بالفزع. قال شيخنا: ولعلها متقاربة في المعنى، ورجح بعض التحريك، كالاحتذار وهذه عن اللحياني. حذره يحذره حذرا، واحتذره، وأنشد:
قلت لقوم خرجوا هذاليل احتذروا لا يلقكم طماليل. والمحذورة، كالمصدوقة والمكذوبة. والفعل حذر، كعلم وهو حاذورة، وحذريان، بالكسر على فعليان،
الحذر، بالكسر، ويحرك: الخفية، وقيل: هو الاحتراز وفسره قوم بالتحرز، وقوم بالاستعداد والتأهب، وقوم بالفزع. قال شيخنا: ولعلها متقاربة في المعنى، ورجح بعض التحريك، كالاحتذار وهذه عن اللحياني. حذره يحذره حذرا، واحتذره، وأنشد:
قلت لقوم خرجوا هذاليل احتذروا لا يلقكم طماليل. والمحذورة، كالمصدوقة والمكذوبة. والفعل حذر، كعلم وهو حاذورة، وحذريان، بالكسر على فعليان، وحذر ككتف، وحذر كندس، ج حذرون وحذارى، أي متيقظ شديد الحذر، والفزع. وحاذر: متأهب معد، كأنه يحذر أن يفاجأ. وأنشد سيبويه في تعديه: حذر أمورا لا تخاف وآمن ما ليس منجيه من الأقدار. وهذا نادر، لأن النعت إذا جاء على فعل لا يتعدى إلى مفعول. من المجاز: يقال: هو ابن أحذار، أي ابن حزم وحذر. والمحذورة: الفزع بعينه. المحذورة: الداهية التي تحذر. في الأساس: وصبحتهم المحذورة. وهي الخيل المغيرة، أو الصيحة. قيل: المحذورة الحرب. يقال: حذار حذار يا فلان، وقد ينون الثاني، وقد جاء في الشعر. وأنشد اللحياني: حذار حذار من فوارس دارم أبا خالد من قبل أن تتندمـا. فنون الأخيرة، قال: ولم يكن له ذلك، غير أن الشاعر أراد أن يتم به الجزء. أي احذر. قال أبو النجم: حذار من أرماحنا حذار أو تجعلوا دونكم وبار. وربيعة بن حذار بن عامر العكلي كغراب جواد، م أي معروف، وهو الذي تحاكم إليه عبد المطلب بن هاشم، وحرب بن أمية، وفي هذا يقول الأعشى: وإذا أردت بأرض عكل نائلا فاعمد لبيت ربيعة بن حذار. وذكر ابن حبيب عن ابن الكلبي مثل ذلك، وفيه زيادة بعد قوله: عكلي: من بني عوف بن عبد مناة بن أد بن طابخة. وفيه: فحكم لعبد المطلب. قلت: وهو غير ابن حذار الأسدي، حكم العرب الآتي ذكره. قال الصغاني: وإياه عنى الذبياني بقوله: رهط ابن كوز محقبى أدراعهم فيها ورهط ربيعة بن حـذار. وذو حذار من ألهان بن مالك بن زيد بن أوسلة بن ربيعة بن الخيار أخي همدان بن مالك. وحبيبة بنت عبد العزى بن حذار، شاعرة توصف بالكرم، وهي من بني ثعلبة بن سعد بن ذبيان. وربيعة بن حذار الأسدي من بني أسد بن خزيمة، ثم بني سعد بن ثعلبة بن دودان وحذار هو ابن مرة بن الحارث بن سعد بن ثعلبة بن دودان، والمشهور بالنسبة إليها: قبيصة بن جابر بن وهب بن مالك بن عميرة بن حذار بن مرة الأسدي الحذاري: من التابعين، ذكره السمعاني، وذكر ابن الكلبي قيس بن الربيع الأسدي الكوفي من ولد عميرة بن حذار بن مرة: حكم العرب وقاضيها في الجاهلية، ويقال له أيضا: حكم بني أسد، وفيه يقول الأعشى: وإذا طلبت المجد أين محلـه فاعمد لبيت ربيعة بن حذار. أو هو حذار ككتاب، وهكذا كان يروي الأصمعي قول الذبياني. يقال: أنا حذيرك منه، أي محذرك منه، أحذركه: قال الأصمعي: لم أسمع هذا الحرف لغير الليث، وكأنه جاء به على لفظ: نذيرك وعذيرك. عن النضر: الحذرية كالهبرية: القطعة الغليظة من الأرض. وقال أبو الخيرة: أعلى الجبل إذا كان صلبا غليظا مستويا فهو حذرية. الحذرية: حرة لبني سليم، وهما حرتان، وهذه إحداهما.
الحذرية: الأرض الخشنة، والأكمة الغليظة، الحذرياء. الحذرية: عفرية الديك، وزنا ومعنى، يقال: نفش الديك حذريته. ج حذارى وحذار. وحذرى، كغلبى صيغة مبنية من الحذر، وهي اسم حكاها سيبويه، ومعناه الباطل، نقله الصغاني. وحذران وحذير، كعثمان وزبير: علمان، وكذلك محذر، كمحدث. والحذاريات، وفي بعض النسخ زيادة: بالضم: القوم الذين يحذرون، أي يخوفون، ولو قال: المنذرون، كما عبر به غيره لكان أحسن. واحذأر الرجل: غضب فاحرنفش وتقبض، وفي بعض النسخ: وتغيظ، والأولى هي الموافقة لما في الأصول. من أسماء الفعل قولك: حذرك زيدا، وحذاريك زيدا، إذا كنت تحذره منه. وحذارك، وحكى اللحياني: حذارك، بكسر الراء. وقيل: معنى التثنية أنه يريد: ليكن منك حذر بعد حذر. وأبو حذر، محركة: كنية الحرباء لتقلبه كثيرا. وأبو محذورة: سمرة بن معير ويقال: أوس بن معير بن لوذان أحد بني جمح، مؤذن النبي صلى الله عليه وسلم، له صحبة ورواية. وعمر بن محمد بن علي بن حيذر بالذال المعجمة: محدث عن أبي الخير بن أبي عمران هكذا ضبطه تلميذه الإمام أبو القاسم بن عساكر في تاريخ دمشق. قال الحافظ: وهو نقطها. قلت: فالعهدة عليه. والمحاذرة والحذار بين اثنين كما هو مقتضى باب المفاعلة. ومما يستدرك عليه: التحذير: التخويف. وفي الكتاب العزيز: وإنا لجميع حاذرون وقرأ: حذرون و حذرون أيضا، بضم الذال، حكاه الأخفش، ومعنى: حاذرون: متأهبون، ومعنى: حذرون: خائفون، وقيل: معدون. وروي عن ابن مسعود أنه قال: مؤدون: ذو أداة من السلاح. وقال الزجاج: الحاذر: المستعد. والحذر: المتيقظ. وقال شمر: الحاذر: المؤدي الشاك في السلاح،وأنشد: وبزة فوق كمـي حـاذر. ونثرة سلبتها عن عامـر. وحربة مثل قدامى الطائر. وقوله تعالى: ويحذركم الله نفسه أي يحذركم إياه. وعن أبي زيد: في العين الحذر، وهو ثقل فيها من قذى يصيبها. وقد حذره الأمر. وتقول: سمعت حذار في عسكرهم، ودعيت نزال بينهم. وسموا محذورا. وكعب بن الحذارية، له صحبة وذكر في حديث لابن رزين العقيلي.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٬٩٨٤حَذِرَ
1 حَذِرَ ذ , aor. حَذَرَ , inf. n. حَذَرٌ; and ↓ احتذر; (Msb, K;) He was cautious, wary, or vigilant; was on his guard; took care; (K, TA;) was in a state of preparation; (Msb;) was in fear; feared. (TA.) [You say, حَذِرَ مِنْ أَمْرٍ and ↓ احتذر مِنْهُ He was cautious, &c., of a thing, or an event. And حَذِرَ عَلَيْهِ مِنْ كَذَا and ↓ احتذر He was cautious, &c., for him, of such a thing.
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٥٢حَذِرَ
حَذِرَ A ( n. ac. حِذْر 2 , حَذَر 4 )
a. [ Min ], Was on his guard against, was beware of; mistrusted.
حَذَّرَ
حَذَّرَ II ,
a. Put on his guard, warned, cautioned.
b. Alarmed, frightened.
حَاْذَرَ
حَاْذَرَ III ,
a. Avoided, mistrusted one another.
b. see V (b) . V, VIII [ Min ], see I (a) .
b. Feared, apprehended.
حِذْر
حِذْر 2 , حَذَر 4 , ( pl. أَحْذَاْر 38 ),
a. Care,
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ١٧٬٥١٨حذر
حَذِرَ - يَحْذَرُ - حَذَر - حاذِر - حاذِرُوْن - حِذْر - مَحْذُوْر - حَذَّرَ - يُحَذِّرُ
حَذِرَ - يَحْذَرُ + كائن + كائناً أو شيئاً أو أمراً: يستعد ويتهيأ لأمر بتوقع الأسوأ منه، فيدخله في حسبانه: يبني استجابته على توقع الأسوأ من احتمالات التعامل مع موقف أو فعل، وذلك عندما تكون المعلومات عنه غير واضحة وغير ظاهرة
﴿هم العدو فاحذرهم﴾
الصيغ(١٦)
- حَذَرَSakınmak(فَعَلَ)×٢
- حِذْرَكُمْOnların tedbiriمعانٍ أخرى: ١(فِعْلَكُمْ)×٢
- وَيُحَذِّرُكُمُSizi sakındırır(وَيُفَعِّلُكُمُ)×٢
- يَحْذَرُSakınır(يَفْعَلُ)×٢
- يَحْذَرُونَSakınırlar(يَفْعَلُونَ)×٢
- تَحْذَرُونَSakınırsınız(تَفْعَلُونَ)×١
- حَاذِرُونَSakınanlar(فَاعِلُونَ)×١
- حِذْرَهُمْOnların tedbiri(فِعْلَهُمْ)×١
- فَاحْذَرُواÖyleyse sakının(فَافْعَلُوا)×١
- فَاحْذَرُوهُHemen ondan sakının(فَافْعَلُوهُ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٥٧ (الإجمالي: ١٩٢)
- صوب
الآيات المشتركة: ٣ · Sağanak yağmur demektir
- فتن
الآيات المشتركة: ٣ · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
- أله
الآيات المشتركة: ١٣ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- ثبي
الآيات المشتركة: ١ · Küme küme
- خشب
الآيات المشتركة: ١ · Haşeb (hı) : “Hatab” odun demektir
- سلح
الآيات المشتركة: ١ · Silahlarınız
- سند
الآيات المشتركة: ١ · “Sindiyan” palamut, pelit, meşe ağacı demektir
- لوذ
الآيات المشتركة: ١ · لِوَاذًا mufaale babından mastardır
- نفر
الآيات المشتركة: ٢ · Avcılıkta veya savunmada oluşturulmuş çatışma grubu, sonra…
- وضع
الآيات المشتركة: ٢ · Koyar
- رجو
الآيات المشتركة: ٢ · Recv kuyunun çevresi demektir
- ودد
الآيات المشتركة: ٢ · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
الآيات التي ورد فيها(١٩)
أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ
Sakınmak
… تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ إِنَّ …
Sakınmak
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حذر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خوف, وجل, رهب, تقي |
| Zıt Kök | أمن |
| Çekirdek Özet 1 | Yaklaşan bir tehlikeye karşı duyuları açarak teyakkuza geçme ve savunma tedbiri alma |
| Çekirdek Özet 2 | Kötülüğe, cezaya veya gaflet anında gelebilecek saldırıya karşı fiilî ve zihnî hazırlık |
| Çekirdek Özet 3 | Pasif korku psikolojisinden sıyrılarak koruyucu donanım ve stratejik uyanıklık geliştirme |
| Kritik Hata Riski | Kökü çaresizce dehşete düşmek ve felç edici içsel korku duymak sanarak somut tedbir ve teyakkuz boyutunu yok saymak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حذ | Keskinlik, sınır koyma, sert ve keskin biçimde çevirme veya koparma; nitekim حذف eksiltip budamayı, حذق maharetle kesip ayırmayı, حذو ise tam ölçüsünde biçip eşitlemeyi gösterir | ر | Çekirdekteki keskin sınır ve uyanıklık hissine süreklilik, akış ve zihnî teyakkuz boyutu ekleyerek yaklaşan tehdide karşı savunma hattı kurma anlamını pekiştirmiştir |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Tehlikeye karşı bir sınır ve muhafaza alanı çekme, dış etkilere karşı set oluşturma |
| ذ | Kapı; türetilmiş hareket | Eşiği ve geçiş noktasını sürekli gözetleme, sızma ihtimalini dikkate alma |
| ر | İnsan başı | Zihnin uyanıklığı, bilincin devrede olması ve tehlikeyi öngörme yetisi |
| حذر | Çitle çevrilen alanı korumak üzere zihnin kapı eşiğinde nöbet tutması | Zihnin yaklaşan zarara karşı duyuları keskinleştirip koruyucu bir savunma düzeni kurması hareketidir |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Pürüzlü, çetin ve basıldığında ayak inciten tehlikeli araziden حِذْرِيَة kaçınarak basacağı yeri kollamak; ani bir hücum ihtimaline karşı kalkan ve zırh kuşanarak tetikte beklemek |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair el-A‘şâ tehlike anındaki uyanıklığı ve toplanan orduyu şu mısra ile tasvir eder: قوم بيوتهم أمن لجارهم / يوما إذا ضمت المحذورة الفزعا |
| Erken Arapça kullanım | Mızrakların hücumundan sakınmak ve uyanık bulunmak üzere haykırılan savaş nidası: حَذارِ من أرماحنا حَذارِ |
المصدر Lisânü’l-Arab, Mekâyîsü’l-Luğa, Esâsü’l-Belâga, Kitâbü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dillerinde حذر kökü, duyu organlarının azami açıklığıyla bir tehlikeyi önceden sezme, sakınma, korunma zırhına bürünme ve teyakkuzda bulunma semantik çekirdeğine dayanır. Arapça kökteki ح ve ذ ses birleşimi, İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kökle korunmamış; kökün teyakkuz ve basiret boyutu İbranicede זהר (zâhar: aydınlanmak, uyarılmak, sakınmak) kökü ile fonetik ve semantik akrabalık gösterirken, gözetleme ve kalkan edinme yönü Aramice ve Süryanice حور / حزر biçimlerinde göz ucuyla dikkatlice bakma ve tedbir alma zemininde hissedilir. Güney Sami (Arapça) kolunda kök, hem psikolojik uyanıklık ve korku ile karışık basireti hem de somut savunma zırhını ve teçhizatını içine alan çift yönlü bir gelişim göstermiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisânü’l-Arab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حذر kökünün teyakkuz ve kalkan donanımı | Zihnin uyanık tutulması ve kalkan, silah gibi koruyucu nesneler kuşanılması tek bir koruma matrisinde birleşir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice זהר ve Aramice teyakkuz kökleri | Uyarılma, dikkat kesilme ve zarar verici unsurdan geri çekilme ortak semantik paydasıdır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış çeperde doğrulanmış düzenli fonetik soydaş tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
المصدر Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Mekâyîsü’l-Luğa.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حذر | Anlamlı | Sakınmak, teyakkuzda olmak | Tehlikeye karşı duyuları açarak somut tedbir almak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حرذ | Anlamlı | Çölde bir kertenkele cinsi, yere yapışıp kalma | Bir tehlike karşısında kımıldamadan yere sığınma hâli | Kur'an'da geçmez |
| ذحر | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişin kullanımda olmadığı kaydedilmiştir | Mühmel kök |
| ذرح | Anlamlı | Zehirli küçük böcek, serpmek | Yiyeceğe zehir karıştırmak veya tozu havaya saçmak | Kur'an'da geçmez |
| رحذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap fonetiğinde bu ses dizilimiyle kök türetilmemiştir | Mühmel kök |
| رذح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap fonetiğinde bu ses dizilimiyle kök türetilmemiştir | Mühmel kök |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حذر | Merkez | Tehlikeye karşı uyanıklık ve fiilî tedbir | Sebeplere sarılarak ve kalkan kuşanarak tetikte olmayı ifade eder | Hem içsel teyakkuz hem dışsal donanımdır |
| خوف | Komşu | Genel korku ve ürperti | Bir zararın gelebileceği ihtimalinden kaynaklanan saf duygusal tedirginliktir | Harekete geçmekten ziyade kalbî sarsıntıdır |
| وجل | Komşu | Ani ürperme ve sarsılma | Beklenmedik bir heybet veya baskın karşısında yüreğin titremesidir | Donanımdan ziyade anlık fizyolojik tepkidir |
| رهب | Komşu | Sürekli saygı ve çekinme | Büyüklük karşısında duyulan ve süreklilik arz eden derin endişedir | Zihinsel tedbirden ziyade tazim kökenlidir |
| تقي | Komşu | Korunma ve takva | İki şey arasına engel koyarak cezadan korunmaktır | Ahlaki ve ilahi emirlere uyumla kalkan edinmedir |
| أمن | Zıt | Güvende olma, korkusuzluk | Tehdit algısının ortadan kalkması ve zihnin sükûnete kavuşmasıdır | Teyakkuz ve savunma ihtiyacının bulunmadığı hâldir |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حذر | Teyakkuz, sakınma, tedbir donanımı | Tehlikeyi fark edip kalkan kuşanarak korunma hâlidir | Kesin |
| Latince | Cautio, cavere | İhtiyat, sakınma, tedbir alma | Hukuki ve fiilî tedbiri içerir; zırh veya silah donanımı imgesini tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Caution, vigilance, precaution | Uyanıklık, önlem alma, teyakkuz | Tehlikeyi önceden sezme ve savunma hazırlığını karşılar; duygu ile eylemi birleştirir | Kesin |
| Almanca | Vorsicht, Wachsamkeit | İhtiyat, uyanıklık, sakınma | Önceden görme ve tetikte bekleme yönünü karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Précaution, vigilance | Önlem, uyanıklık | Zararı önceden kestirip hazırlıklı olma durumunu kapsar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حِذْر / خُذُوا حِذْرَكُمْ | Savunma donanımı, kalkan ve silah | Askerî tedbir, düşman baskınına karşı kalkan ve teçhizat kuşanma bağlamı (Nisâ 4:71, Nisâ 4:102) |
| يَحْذَرُ / يَحْذَرُونَ | Ahiret azabından veya ifşa olmaktan çekinme | Kalbî ve ahlaki teyakkuz, münafıkların sırlarının açığa çıkmasından korkması ve müminin ahiret endişesi (Tevbe 9:64, Zümer 39:9) |
| حَاذِرُونَ / حَذِرُونَ | Savaşa hazır, teçhizatlı ve uyanık ordu | Düşman tehdidine karşı silahlanmış, tetikte bekleyen topluluk (Şuarâ 26:56) |
| يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ | Allah'ın kullarını azabına karşı uyarması | İlahi tehdit ve kulların sorumluluk bilincine çağrılması (Âl-i İmrân 3:28, Âl-i İmrân 3:30) |
| حَذَرَ الْمَوْتِ | Ölüm korkusuyla kaçış ve sakınış | Gök gürültüsünden veya savaştan kaçarken ölümden korunma refleksi (Bakara 2:19, Bakara 2:243) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kader ve tedbir ilişkisi | Tedbirin (hizr) kaderi değiştirip değiştiremeyeceği, kulun iradesi ve sorumluluk sınırı | Sebeplere riayet ile takdire teslimiyet arasındaki ontolojik denge |
| Fıkıh | Savaş hukuku ve savunma | Düşmana karşı kalkan, silah edinme ve namazda dahi tedbiri elden bırakmama vecibesi | Bedensel ve stratejik korunma vasıtalarını kuşanmanın farziyeti |
| Tefsir | حاذرون ve حذرون kıraatleri | Firavun kavminin hem korku içinde olduğunu hem de tam teçhizatlı silahlandığını izah | Psikolojik ürperti ile fiilî askerî hazırlığın ayrıştırılması |
| Hadis | Tehlikelerden korunma adabı | Veba bulunan yerden kaçmama, tedbir alma ve fitnelerden sakınma ilkeleri | Gafletin zıddı olarak basiretli ve uyanık yaşama ahlakı |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Takva ve ilahi sorumluluk | Teyakkuz hali | Günaha ve azaba karşı kalkan edinme | Dindarlık sadece temenni değil, nefse ve saptırıcı unsurlara karşı zihnî bir kalkan kuşanmaktır | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve eleştirel düşünce | Şüphe ve tahkik | Bilgiye sızabilecek yanılgı ve safsataları engelleme | Zihnin verileri sorgusuz kabul etmeyip süzgeçten geçirmesi ve metodik uyanıklığıdır | Güçlü |
| Siyasi | Kamu güvenliği ve savunma | Erken uyarı ve istihbarat | Dış tehditlere ve iç fitnelere karşı önleyici tedbir geliştirme | Devletin zafiyet anı yaşamamak için savunma mekanizmalarını daima hazır tutmasıdır | Kesin |
| İktisadi | Risk yönetimi ve rezerv | Kriz kalkanı | Piyasa dalgalanmalarına ve iflas riskine karşı sermayeyi koruma | Beklenmedik darbelere karşı ihtiyat akçesi ve sigorta tedbirleri oluşturulmasıdır | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hata tespit ve koruma protokolü (error-checking / fault tolerance) | Sistemde bir sızıntı veya veri bozulması gerçekleşmeden önce eşik değerlerin sürekli taranması ve güvenlik duvarının devrede olması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Risk analizi ve savunmacı teyakkuz (proactive defense) | Bireyin ve toplumun maruz kalabileceği krizleri öngörerek savunma mekanizmalarını kurması ve zafiyet üretmemesi | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca ürkmek, çekinmek ve köşeye sinmek gibi edilgen bir iç korkuya indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök sadece zihnî bir sakınma değil; bizzat kalkan, zırh, teçhizat ve stratejik savunma tertibatı alarak düşmana karşı koyma eylemidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Müminlerin tedbir almayı terk edip pasif tevekküle kayması veya tehlike karşısında hazırlıksız kalarak mağlup olması |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insanı pasif korkulara hapsolmuş bir varlık olarak değil, tehlikeyi hesaplayıp donanım kuşanan basiretli bir özne olarak inşa ettiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Savaş ve güvenlik emirlerinin verildiği ayetlerde (Nisâ 4:71, 4:102), münafıkların deşifre olma psikolojisinde (Tevbe 9:64) ve Allah'ın zatından sakındırdığı uyarılarda (Âl-i İmrân 3:28) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tedbiri kaderin zıddı gören kaderci yaklaşımı ve tehlike anında kalkan veya silah edinmeyi tevekküle aykırı sayan zihniyeti kökten tashih eder |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamYaklaşan tehlikeye karşı kalkan kuşanmak, zırh giymek ve zemin pürüzlerini gözeterek tetikte yürümek.
- Soyut anlamZihnin duyuları tam kapasite açarak tehditleri önceden sezmesi, koruyucu zihinsel ve ahlaki tedbir geliştirmesi.
- Sistematik karşılıkBir sistemin zafiyet noktalarını önceden kapatmak üzere oluşturulan aktif koruma ve erken uyarı mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sakınma ve teyakkuz durumunu (حذر), tehlikeye karşı zihnî uyanıklık ve farkındalık katsayısını, öngörülen tehdit potansiyelini, ise kuşanılan fiilî donanım ve kalkan faktörünü temsil eder. Zihnî uyanıklık () sıfır olduğunda, fiilî donanım bulunsa dahi gerçek bir koruma () hasıl olmaz; kökün kemali zihnî teyakkuz ile somut tedbirin çarpımından doğar.