سود
س - و - د
جذر- الورود: ١٠
- الآيات: ٩
- الصيغ: ٩
- المعاجم: ١٢
معناه في القرآن: Kararan
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٤٬٨٧٣باب السين والدال و و ا ي ء معهما
س د و، س و د، د س و، د و س، و س د، و د س، س ي د، س د ي، س أ د، أ س د مستعملات
سدو:
السَّدْوُ: مدُّ اليَد نحوَ الشّيء كما تَسْدُو الإبلُ في سَيرها بأيدها، وكما يَسدُو الصِّبيانُ إذا لعبوا بالجَوْز فرَمَوْا بها في الحُفْرة، والزَّدْ ولغةٌ في السَّدْو، صِبيانيّة، مثل أزْد للأسد وفلانٌ يَسدُ وسَدْوَ وكذا، أي يَنحُو نَحوه.
سود:
السَّوْدُ: سَفْحٌ مُسْتَوٍ بالأرض،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬٣٧١سادَ قومَه يَسودُهُمْ سِيادَةً وسودَداً وسَيْدودَةً، فهو سَيِّدُهم. وهما سادَةٌ. وتقول: سَوَّدَهُ قومُه. وهو أَسْوَدُ من فلانٍ، أي أجلُّ منه. قال الفراء: يقال هذا سَيِّدُ قومِه اليومَ، فإذا أخبرْتَ أنَّه عن قليل يكون سَيِّدَهم قلت: هو سائِدُ قومِهِ عن قليل، وسَيِّد. وأَسادَ الرجلُ وأَسْوَدَ بمعنىً، أي ولد غلاماً سَيِّداً، وكذلك إذا ولد غلاماً أَسْوَدَ اللون. واسْتادَ القومُ بني فلان، أي قتلوا
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٨٬٥٣٣س د ( و ا ي ء )
سود ، سأد ، دوس ، دسا ، ودس ، وسد ، سدا ، أسد : ( مستعملة ) .
سود : قال الليث : السَّوْدُ : سَفْحٌ مستوٍ بالأرض كثير الحجارة خَشْنُها ، والغالب عليها لونُ السّواد ، والقِطعة منها سَوْدَة وقَلَّما يكون إلاّ عند جَبَل فيه مَعدِن ، والجميع الأسْواد .
قال : والسِّوادُ : نقيضُ البَياض . والسَّوادُ : السِّرار .
وفي حديث ابن مسعودٍ : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال له : ( أُذُنُك على
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٩٬١٤٣(باب السين والواو وما يثلثهما)
(سوي) السين والواو والياء أصلٌ يدلُّ على استقامةٍ واعتدالٍ بين شيئين. يقال هذا لا يساوي كذا، أي لا يعادله. وفلانٌ وفلانٌ على سَوِيّةٍ من هذا الأمر، أي سواءٍ. ومكان سُوىً، أي مَعْلَمٌ قد عَلِمَ القومُ الدّخولَ فيه والخروج منه. ويقال أسْوَى الرّجلُ، إذا كان خَلَفُهُ وولدُهُ سَوِيّاً.
وحدَّثنا علي بن إبراهيم القَطّان، عن علي بن عبد العزيز، عن أبي عُبيد، عن الكسائيّ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٨٤١- السواد: اللون المضاد للبياض، يقال: اسود واسواد، قال: ﴿يوم تبيض وجوه وتسود وجوه﴾ [آل عمران/106] فابيضاض الوجوه عبارة عن المسرة، واسودادها عبارة عن المساءة، ونحوه: ﴿وإذا بشر أحدهم بالأنثى ظل وجهه مسودا وهو كظيم﴾ [النحل/58]، وحمل بعضهم الابيضاض والاسوداد على المحسوس، والأول أولى، لأن ذلك حاصل لهم سودا كانوا في الدنيا أو بيضا، وعلى ذلك دل قوله في البياض: ﴿وجوه يومئذ ناضرة﴾ [القيامة/22]، وقوله:
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٩٧١س و د
ساد قومه يسودهم سوددا وساودته فسدته: غلبته فـي السـودد وسـوده قومـه وهـو سيـد مسود.
وصاد سودانية وهي طؤير قبضة الكف يأكل التمر والعنب.
وأسودت فلانة: ولدت سوداً.
ومن المجاز: رأيت سواداً وأسودة وأساود: شخوصاً.
قال الأعشى: ومنه ساودته: ساررته لأنك تدني سوادك من سواده.
وخرجوا إلى سواد المدينة وهو ما حولها من القرى والريف ومنه سواد العراق: لما بين البصرة والكوفة
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣بلا ترجمةالحروف: ٢٤٬٦٨٦السَّواد: نقيضُ البياض؛ سَوِدَ وَسادَ واسودَّ اسْوِداداً واسْوادّ اسْوِيداداً، ويجوز في الشعر اسْوَأَدَّ، تحرك الأَلف لئلاَّ يجمع بين ساكنين؛ وهو أَسودُ، والجمع سُودٌ وسُودانٌ. وسَوَّده: جعله أَسودَ، والأَمر منه اسْوادَدْ، وإِن شئت أَدغمْتَ، وتصغيرُ الأَسود أُسَيِّدٌ، وإِن شئت أُسَيْوِدٌ أَي قد قارب السَّوادَ، والنسْبَةُ إِليه أُسَيْدِيٌّ، بحذف الياء المتحركة، وتَصغير الترخيم سُوَيْدٌ.
وساوَدْتُ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٩٢٦* س و د * * سَادَ * قومه من باب كتب و * سُودَواً * أيضا بالضم و * سَيْدُودَةً * بالفتح فهو * سَيِّدٌ * والجمع * سَادَةٌ * و * سَوَّدَهُ * قومه بالتشديد وهو * أَسْوَدُ * من فلان أي أجل منه وتقول هو * سَيِّدُ * قومه إذا أردت الحال فان أردت الاستقبال قلت * سائِدُ * قومه وسائد قومه بالتنوين و * السَّوادُ * لون تقول منه * اسوَدَّ * الشيء * اسْوِداداً * و * اسْوَدَّ اسْوِيدَاداً * وتصغير * الأسْوَدِ
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٤٬٥٧٠السود، بالضم، وهو غريب. نقله الصاغاني، عن الفراء، والسودد بضم السين مع فتح الدال وضمها، غير مهموز والسؤدد، بالهمز، كقنفذ قال الأزهري: وهي لغة طيئ وكجندب، فهي أربع لغات، أغفل المصنف الأخيرة، وذكرها غير واحد من أئمة اللغةن واشتهر عند العامة فتح السين والسيادة: الشرف، يقال ساد يسود سودا، وسؤددا الجوهري وغيره. وفي المصباح: ساد يسود سيادة، والاسم السودد، وهو المجد والشرف، فهو سيد، والأنثى سيدة.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٣٬٣٩٠سَادَ
1 سَادَ ذ , aor. يَسُودُ, inf. n. سِيَادَةٌ (Msb, TA) and سُودٌ and سُودَدٌ [and its vars. mentioned in the next sentence] and سَيْدُودَةٌ, (TA,) or سُودَدٌ is a simple subst. signifying as expl. below, (Msb,) He was, or became, [a سَيِّد, i. e. chief, lord, master, &c.; or] possessed of glory, honour, dignity, eminence, exalted or elevated state, or nobility. (Msb, TA.) ― -b2- [It is also
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬١٠٩سَادَ
سَادَ ( w ) U ( n. ac. سُوْد 3 , سِيَادَة [ 23tI ] ,
سُوْدُد
سُوْدُد [ 54 ],
a. سُوْدَد , سَيْدُوْدَة ), Was, became chief, lord over; ruled.
سَوِدَ
سَوِدَ A ( n. ac. سَوَد [ 4 ] ),
a. Was black.
سَوَّدَ
سَوَّدَ II ,
a. Made, chose as chief, leader, ruler, lord.
b. Blacked, blackened; smirched, smudged; defamed, slandered; manured, dunged ( field ).
c. [ coll. ], Made a draft,
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٩١٬٣٤٤سود
سَادَ - يَسُودُ - سَيِّد - سَادَة
سَادَ - يَسُوْدُ + كائن + كائناً: فاق وغلب بقدراته العقلية والجسمية كائناً آخر فسيطر عليه وتحكم بأمره، فوجّهه حسب ما يراه صالحاً له
سَيِّد: على وزن " فـَيِعـِل اسم فاعل مبالغة من " سَادَ - يَسُودُ ": من يقوم بفعل " سَادَ - يَسُودُ " بكفاءة عالية: الفرد الذي له من الصفات العقلية والجسمية ما يتفوق به على
سود سَادَ - يَسُودُ - سَيِّد - سَادَة سَادَ - يَسُوْدُ + كائن + كائناً: فاق وغلب بقدراته العقلية والجسمية كائناً آخر فسيطر عليه وتحكم بأمره، فوجّهه حسب ما يراه صالحاً له سَيِّد: على وزن " فـَيِعـِل اسم فاعل مبالغة من " سَادَ - يَسُودُ ": من يقوم بفعل " سَادَ - يَسُودُ " بكفاءة عالية: الفرد الذي له من الصفات العقلية والجسمية ما يتفوق به على الآخرين فيقودهم ويوجههم سَادَة: جمع " سَيِّد " واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " قيادة وسوق آخر للوصول إلى الهدف"، وهي: رَأسَ - يَرْأسُ، حَنَكَ - يَحْنُكُ (حَنَكَ - يَحْنِكُ)، سَادَ - يَسُودُ، سَاقَ - يَسُوْقُ، وَجُهَ - يَوْجُهُ، بَعَلَ - يَبْعَلُ يفرق لفظاً: سَوِدَ - يَسْوَدُ + الكائن: يكون اسود اللون: يكون لونه هو اللون الأسود المعروف سَادَ - يَسُوْدُ + كائن + كائناً: فاق وغلب بقدراته العقلية والجسمية كائناً آخر فسيطر عليه وتحكم بأمره، فوجّهه حسب ما يراه صالحاً له سَيِّدٌ - سادة ﴿فنادته الملائكة وهو قائم يصلي في المحراب أن الله يبشرك بيحيى مصدقا بكلمة من الله وسيدا وحصورا ونبيا من الصالحين (39)﴾ آل عمران ﴿واستبقا الباب وقدت قميصه من دبر وألفيا سيدها لدى الباب قالت ما جزاء من أراد بأهلك سوءا إلا أن يسجن أو عذاب أليم(25)﴾ يوسف ﴿وقالوا ربنا إنا أطعنا سادتنا وكبراءنا فأضلونا السبيل(67)﴾ الأحزاب جاء في التفسير: سيداً: حليماً وشريفاً - سيدها: زوجها لأن القبط يسمون الزوج سيداً، سادة: جمع " سيد ": الكبراء مختار الصحاح ● [سود] س و د: سَادَ قومه من باب كتب و سُودَواً أيضا بالضم و سَيْدُودَةً بالفتح فهو سَيِّدٌ والجمع سَادَةٌ و سَوَّدَهُ قومه بالتشديد وهو أَسْوَدُ من فلان أي أجل منه وتقول هو سَيِّدُ قومه إذا أردت الحال فإن أردت الاستقبال قلت سائِدُ قومه وسائد قومه بالتنوين و السَّوادُ لون تقول منه اسوَدَّ الشيء اسْوِداداً و اسْوَدَّ اسْوِيدَاداً وتصغير الأسْوَدِ أُسَيِّدٌ و أُسَيْوِدٌ أي قد قارب السواد وتصغير الترخيم سُوَيْدٌ و الأَسْوَدَانِ التمر والماء و الأَسْوَدُ العظيم من الحيات وفيه سوادٌ والجمع الأَساوِدُ لأنه اسم ولو كان صفة لجمع على فُعْل و ساوَدَهُ فسادَهُ من سواد اللون والسودد جميعا و السَّيِّدُ من المعز المسن وفي الحديث ﴿ثني الضأن خير من السيد من المعز﴾ و السَّوَادُ أيضا الشخص و سَوادُ الأمير ثقله وسواد البصرة والكوفة قراهما وسواد القلب حبته وكذلك أَسْوَدُهُ و سَوْداؤُهُ و سُوَيْداؤُهُ و سَوادُ الناس عوامهم الراغب سود ... ويعبر به عن الجماعة الكثيرة، نحو قولهم: (عليكم بالسواد الأعظم) (الحديث عن النعمان بن بشير قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (من لم يشكر القليل لم يشكر الكثير، ومن لم يشكر الناس لم يشكر الله، والتحدث بنعمة الله شكر، وتركها كفر، والجماعة رحمة، والفرقة عذاب). قال: فقال أبو أمامة: عليكم بالسواد الأعظم، قال: فقال رجل: وما السواد الأعظم؟ فقال أبو أمامة: هذه الآية في سورة النور }فإن تولوا فإنما عليه ما حمل وعليكم ما حملتم﴿أخرجه أحمد 4/278، وأخرج الترمذي: (يد الله على الجماعة، اتبعوا السواد الأعظم، فإن من شذ شذ في النار). وانظر: كشف الخفاء 1/333)، والسيد: المتولي للسواد، أي: الجماعة الكثيرة، وينسب إلى ذلك فيقال: سيد القوم، ولا يقال: سيد الثوب، وسيد الفرس، ويقال: ساد القوم يسودهم، ولما كان من شرط المتولي للجماعة أن يكون مهذب النفس قيل لكل من كان فاضلا في نفسه سيد. وعلى ذلك قوله:﴾وسيدا وحصورا﴿[آل عمران/39]، وقوله:﴾وألفيا سيدها﴿[يوسف/25]، فسمي الزوج سيدا لسياسة زوجته، وقوله:﴾ربنا إنا أطعنا سادتنا{ [الأحزاب/67]، أي: ولاتنا وسائسينا. ملخص اللسان 1. السَّواد: نقيضُ البياض؛ سَوِدَ وَسادَ واسودَّ اسْوِداداً واسْوادّ اسْوِيداداً، وسَوَّده: جعله أَسودَ، 2. وسَوِدَ الرجلُ: كما تقول عَوِرَت عَيْنُه وَسَوِدْتُ أَنا؛ وسَوَّدْتُ الشيءَ إِذا غَيَّرْتَ بَياضَه سَوَاداً. 3. وأَسوَدَ الرجُلُ وأَسأَدَ:وُلِدَ له ولد أَسود. 4. وساوَدَه سِواداً: لَقِيَه في سَوادِ الليلِ. 5. وسَوادُ القومِ: مُعْظَمُهم. 6. وسوادُ الناسِ: عَوامُّهُم وكلُّ عددٍ كثير. 7. والسواد: جماعةُ النخلِ والشجرِ لِخُضْرَته واسْوِدادِه؛ 8. وسوادُ كلِّ شيءٍ: كُورَةُ ما حولَ القُرَى والرَّساتيق. 9. والسوادُ: الشخص؛ 10. وسوادُ العسكرِ: ما يَشتملُ عليه من المضاربِ والآلات والدوابِّ وغيرِها. 11. وسَوادُ الأَمر: ثَقَلُه. 12. وسادَ الرجلُ سَوْداً وساوَدَه سِواداً، كلاهما:سارَّه فأَدْنى سوادَه من سَوادِه، 13. والأَسْوَدُ: العظيمُ من الحيَّات 14. وفي الحديث: أَنه أَمر بقتل الأَسوَدَين في الصلاة؛ قال شَمِر: أَراد بالأَسْوَدَينِ الحيةَ والعقربَ. 15. والأَسْوَدان: التمر والماء، 16. والوَطْأَة السَّوْداءُ: الدارسة، 17. وسَواد القلب وسَوادِيُّه وأَسْوَده وسَوْداؤُه: حَبَّتُه، وقيل: دمه. 18. والسَّوَيْداء: حبة الشُّونيز؛ 19. والسَّوْدُ: سَفْحٌ من الجبل مُسْتَدِقٌّ في الأَرض خَشِنٌ أَسود، 20. والسُّودَدُ: الشرف، معروف، وقد يُهْمَز وتُضم الدال، 21. سادهم سُوداً وسُودُداً وسِيادةً وسَيْدُودة، واستادهم كسادهم وسوَّدهم هو. 22. والسَّيِّدُ يطلق على الرب والمالك والشريف والفاضل والكريم والحليم ومُحْتَمِل أَذى قومه والزوج والرئيس والمقدَّم، وأَصله من سادَ يَسُودُ فهو سَيْوِد، فقلبت الواو ياءً لأَجل الياءِ الساكنة قبلها ثم أُدغمت. 23. واستادَ القومَ واستاد فيهم: خطب فيهم سيدة؛ 24. السيد الذي فاق غيره بالعقل والمال والدفع والنفع، المعطي ماله في حقوقه المعين بنفسه، فذلك السيد. 25. السيدُ الله، 26. وسيد المرأَة: زوجها. 27. وسيِّد كلِّ شيء: أَشرفُه وأَرفَعُه؛ لسان العرب ●- والسُّودَدُ: الشرف، معروف، وقد يُهْمَز وتُضم الدال، طائية. الأَزهري: السُّؤدُدُ، بضم الدال الأُولى، لغة طيء؛ وقد سادهم سُوداً وسُودُداً وسِيادةً وسَيْدُودة، واستادهم كسادهم وسوَّدهم هو. والمسُودُ: الذي ساده غيره. والمُسَوَّدُ: السَّيّدُ. وفي حديث قيس بن عاصم: اتقوا الله وسَوِّدوا أَكبَرَكم. وفي حديث ابن عمر: ما رأَيت بعد رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَسْوَدَ من معاوية؛ قيل: ولا عُمَر؟ قال: كان عمر خيراً منه، وكان هو أَسودَ من عمر؛ قيل: أَراد أَسخى وأَعطى للمال، وقيل: أَحلم منه. قال: والسَّيِّدُ يطلق على الرب والمالك والشريف والفاضل والكريم والحليم ومُحْتَمِل أَذى قومه والزوج والرئيس والمقدَّم، وأَصله من سادَ يَسُودُ فهو سَيْوِد، فقلبت الواو ياءً لأَجل الياءِ الساكنة قبلها ثم أُدغمت. وفي الحديث: لا تقولوا للمنافق سَ
الصيغ(٩)
- مُسْوَدًّاKararan(مُفْعَلًّا)×٢
- اسْوَدَّتْKarardı(افْعَلَّتْ)×١
- الْأَسْوَدِSiyah(الْأَفْعَلِ)×١
- سَادَتَنَاYöneticilerimiz(فَعَلَتَنَا)×١
- سَيِّدَهَاOnun yöneticisi(فَيْعِلَهَا)×١
- سُودٌSiyahlar(فُعْلٌ)×١
- مُسْوَدَّةٌKararan(مُفْعَلَّةٌ)×١
- وَتَسْوَدُّVe kararır(وَتَفْعَلُّ)×١
- وَسَيِّدًاVe yönetici(وَفَيْعِلًا)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٨٧ (الإجمالي: ١١٦)
- بيض
الآيات المشتركة: ٣ · Biid yumurta demektir
- وجه
الآيات المشتركة: ٤ · Yüz demektir
- بشر
الآيات المشتركة: ٤ · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
- كظم
الآيات المشتركة: ٢ · İçerde tutan
- ظلل
الآيات المشتركة: ٢ · Gölge demektir
- خيط
الآيات المشتركة: ١ · Hayt iplik demektir
- رفث
الآيات المشتركة: ١ · Rft(te) ufalanmak, dağılmak anlamındadır
- لفي
الآيات المشتركة: ١ · Bulduk
- قدد
الآيات المشتركة: ١ · Sırım demektir
- حصر
الآيات المشتركة: ١ · Hisar kale duvarı demektir
- حمر
الآيات المشتركة: ١ · Yaban eşeği demektir
- قمص
الآيات المشتركة: ١ · Gömlek demektir
الآيات التي ورد فيها(٩)
وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ
Kararan
وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِمَا ضَرَبَ لِلرَّحْمَنِ مَثَلًا ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ
Kararan
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سود |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi vâv) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عظم, شرف, كبر, ظلم, حلك |
| Zıt Kök | بيض |
| Çekirdek Özet 1 | Işığın çekilmesiyle beliren koyuluk, gözle seçilen belirgin karaltı ve heybetli kütle |
| Çekirdek Özet 2 | Mahşerde ve dünyada keder, utanç ve suçluluk kararması ile toplumsal otorite ve sorumluluk liderliği |
| Çekirdek Özet 3 | Kütlesel ve ahlaki ağırlığın bir merkezde toplanarak çevreye gölge veya idari himaye oluşturması |
| Kritik Hata Riski | Siyahlığı ve seyitliği sadece ırkî renk veya soy üstünlüğü sayarak ahlaki, ruhsal ve idari sorumluluk özünü dışlamak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سو | Boşluk, yayılma, uzama, bir hatta veya zeminde belirginleşerek akma ya da genişleme hissi; nitekim سور kökünde çevreleme ve yükselme, سوق kökünde öne katıp sürme, سوط kökünde kamçılayıp yayma, سوم kökünde salıverme ve iz bırakma anlamları mevcuttur. | د | Kapı, sınır ve durdurma niteliği taşıyan sesin eklenmesiyle; yayılan veya uzanan şey bir kütlede yoğunlaşmış, sınırları görünür bir karaltı, yoğunluk ve sabit ağırlık (şahıs/siyadet) kazanmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Zemine tutunma, dayanma, dikkati çeken bir direk veya dayanak noktası oluşturma. |
| و | Çengel, çadır kazığı | Unsurları birbirine bağlama, kuvveti sabitleme ve süreklilik sağlama. |
| د | Kapı | Geçişi kontrol eden, içeri ile dışarıyı ayıran, sınır çizen ve yoğunluk oluşturan kütle. |
| سود | Çadır kazığı ve destekle sabitlenen kapı/kütle | Çevresinden ayrışarak belirginleşen, arkasını örten veya gölgeleyen, gözün ilk çarptığı sabit ve heybetli karaltı hareketi. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl zemininde uzaktan seçilen taşlık, koyu renkli yükselti, uzaktan beliren insan veya nesne karaltısı (şahıs) ve beyazın zıddı olan mutlak koyuluk. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ, bir kimseyle gizlice konuşup fısıldaşmayı kişinin kendi karaltısını diğerine yaklaştırması anlamında şu mısrada bu kökle anar: فأدْنِ إذَنْ سوادَك من سَوادي |
| Erken Arapça kullanım | İbnü’l-Hass’a çocuğun nereden ileri geldiği sorulduğunda yakınlığı ve ten temasını kastederek şöyle demiştir: قُرْبُ الوِساد وطول السِّواد |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça سود kökü, merkezi Sami dil katmanında renk tonu (siyahlık) ile hacimsel belirginlik (siluet, kütle, şahıs) arasındaki geçişkenliği temsil eder. İbranicede doğrudan renk bildiren soydaş biçimler farklı köklerle temsil edilse de Aramice ve Süryanicede karaltı, örtü ve gizlilik bildiren fonetik akrabalıklar görülür. Kökün en ilksel somut çekirdeği çöl ortamında ufuk hattında ışığı kesen ve diğer nesnelerden ayrışarak kendini belli eden "karanlık kütle/şahıs" algısıdır. Bu somut temel, bir yandan ışığın yokluğu anlamında mutlak renge (siyah), diğer yandan toplum içinde sığınılan, etrafında toplanılan büyük ve heybetli kütleye (seyyid/lider) evrilmiştir. Çoğunluk ve halk kitlesi için kullanılan "sevâdü'n-nâs" tabiri de arazide uzaktan bakıldığında oluşan kitlesel karaltı algısından türemiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, HALOT.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سود kütle, şahıs, koyuluk | Somut karaltı ve şahıs algısından, rengin koyulaşmasına (esved) ve toplumun sığındığı koruyucu şahsiyete (seyyid) uzanan anlam genişlemesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami akrabalıkları | Aramice ve erken Arapça katmanında siluet, gizlilik ve kütlesellik bildiren kullanımlarla morfolojik paralellik. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik gölge/koyuluk tabanı | Çad ve Doğu Kuşitik dillerinde gölge, siyahlık ve kütle bildiren bazı yansıma köklerle muhtemel ortak arka plan. | Muhtemel |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سود | Anlamlı | Siyah olmak, şahıs, önder olmak | Karaltı, renk karşıtlığı, toplumun sığındığı reis ve kalabalık kitle. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| سدو | Anlamlı | Salıvermek, uzatmak, çözmek | Elini bir şeye uzatmak, deveyi salıvermek, dokuma tezgâhında çözgüyü hazırlamak. | Kur'an'da geçmez; serbest bırakma ve uzatma ilişkisi. |
| وسد | Anlamlı | Yastık koymak, dayanak yapmak | Başın altına yastık (visâde) koymak, birine bir işi havale etmek veya güvenip yaslanmak. | Kur'an'da geçmez; dayanak ve ağırlık taşıma ilişkisi. |
| ودس | Anlamlı | Yeşermek, gizlenmek | Yerin ilk otları bitirip kararmaya başlaması, gizlenip görünmez olmak. | Kur'an'da geçmez; renk koyulaşması ve gizlilik bağı. |
| دسو | Anlamlı | Gizlemek, gömmek, bastırmak | Bir şeyi bir şeyin altına sokmak, günahla veya kötülükle örtüp alçaltmak. | Kur'an'da دسس ile akraba kabul edilir; örtme ve karartma boyutu. |
| دوس | Anlamlı | Çiğnemek, basmak, düzeltmek | Ayağıyla çiğnemek, harman dövmek, kılıcı cilalayıp üzerindeki pası silmek. | Kur'an'da geçmez; baskı uygulama ve zeminle temas. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سود | Merkez | Karalık, şahıs, liderlik | Gözle seçilen belirgin kütle ve karaltı; hem fiziksel/ahlaki kararma hem himaye eden önderlik. | Işığın kesilmesi veya sorumluluk ağırlığıyla sivrilme. |
| عظم | Komşu | Büyüklük, ululuk | Kendi zâtında hacim ve kudret büyüklüğü iken سود daha çok çevresine nispetle sığınılan kütledir. | Kemik ve yapı sağlamlığı kökenlidir. |
| شرف | Komşu | Yükseklik, itibar | Yüksekte ve görünür mevkide olmak iken سود kütlesel ağırlık ve himaye sağlama yönüyle ayrılır. | Tepe ve mekân yüksekliği kökenlidir. |
| كبر | Komşu | Yaşça ve rütbece büyüklük | Hacim, yaş ve derece üstünlüğü iken سود toplumsal sevk ve idare ağırlığıdır. | Varlıkça genişleme ve büyüme esastır. |
| ظلم | Komşu | Karanlık, noksanlık | Işığın tamamen kaybolması ve adaletin bozulması iken سود görünür bir rengin veya siluetin adıdır. | Işıksızlık ve haddi aşma odaklıdır. |
| حلك | Komşu | Zifiri karanlık | Rengin mutlak ve katışıksız koyuluğu iken سود şahsiyet ve önderlik türevlerine açıktır. | Yalnızca şiddetli siyahlık bildirir. |
| بيض | Zıt | Beyazlık, aydınlık, neşe | Işığın tam yansıması, duruluk, sevinç ve açıklık; سود kökünün her düzlemdeki zıddıdır. | Yüzün ağarması huzur, kararması keder ve utançtır. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سود | Kararmak, kütle, efendi olmak | Hem renk koyuluğunu hem sığınılan otoriteyi kapsar. | Kesin |
| Latince | Niger, Dominus | Siyah; Efendi, hâkim | Renk için "niger", efendilik için "dominus" kullanılır; tek kelimede birleşmez. | Güçlü |
| İngilizce | Black, Master, Lord | Siyah; Önder, sahip | Fiziksel rengi "black", idari/ahlaki büyüklüğü "master/lord" karşılar; kütle/şahıs bağı kaybolur. | Güçlü |
| Almanca | Schwarz, Herr | Siyah; Efendi, bey | Renk "schwarz" ile, toplumsal mevki "Herr" ile verilir; iki alan ayrıdır. | Güçlü |
| Fransızca | Noir, Seigneur | Siyah; Bey, efendi | "Noir" fiziksel ve metaforik karanlığı, "seigneur" otoriteyi karşılar. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أسود / سود | Fiziksel renk (siyah) | Fecir vaktinde beyaz iplik ile siyah ipliğin ayrılması (Bakara 2:187); dağlardaki siyah patikalar ve çizgiler (Fâtır 35:27). |
| اسود / تسود / مسود | Ruhsal çöküş, utanç ve keder | Kız çocuğu müjdesi alan cahiliye babasının yüzünün kararması (Nahl 16:58, Zuhruf 43:17); dünyadaki ahlaki felaketin dışa vurumu. |
| اسودت / مسودة | Mahşer rezilliği ve inkâr zilleti | Ahirette kâfirlerin ve Allah'a iftira edenlerin yüzlerinin kararması (Âl-i İmrân 3:106, Zümer 39:60). |
| سيد | Aile reisi, eş, koca | Hz. Yûsuf kıssasında kapıya koşulduğunda kadının kocasının efendi olarak adlandırılması (Yûsuf 12:25). |
| سيد | Ahlaki ve manevi önderlik | Hz. Yahyâ'nın vasfı olarak nefsine hâkim, iffetli, topluma rehber şahsiyet (Âl-i İmrân 3:39). |
| سادة | Körükörüne uyulan zorba liderler | Cehennem ehlinin kendilerini saptıran idarecilerinden şikâyet ederken kullandığı çoğul form (Ahzâb 33:67). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve ceza | Yüzlerin kararmasının (isvidâd) hakiki bedensel bir kararma mı yoksa keder, zillet ve rezillik mecazı mı olduğu tartışması. | İftira ve küfrün ruhtan bedene yansıyan karanlığı. |
| Fıkıh | İmsak vakti ve aile hukuku | Siyah ipliğin beyaz iplikten ayrılması ile oruç vaktinin tayini; kocanın "seyyid" kabul edilerek aile reisliği sorumluluğu. | Şer'î sınırın tespiti ve aile içi velayet/idaresi. |
| Tefsir | Karşıtlık ve psikolojik tahlil | Âl-i İmrân 106 ve Nahl 58 ayetlerinde yüz kararmasının iç dünyadaki öfke (kezîm) ve mahşerdeki tefrika ile ilişkisi. | İç hâlin yüze yansıyan görsel alâmeti. |
| Hadis | Esmâ-i Nebî ve toplumsal hilm | Hz. Peygamber'in "Ben Âdemoğlunun seyyidiyim" hadisinde siyadetin tahakküm değil hizmet ve şefaat makamı oluşu; "kavmin seyyidi onlara hizmet edendir" ilkesi. | Tahakkümün terk edilip hilm ve himayenin esas alınması. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve haşir bilinci | İtikadi netlik ve nurlanma | Ayırt etme ve tezkiye | Hakikatten sapmanın ve tefrikanın doğurduğu manevi kararma ile teslimiyetin getirdiği aydınlık arasındaki zıtlık. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve ahlaki teşhis | Belirginlik ve şahıs tespiti | Görünür kılma | Karartının tespitiyle sınırın anlaşılması; ilimde kavramların netleşmesi ve cehalet karanlığının giderilmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal sevk ve idare | Seyyidlik / Meşru otorite | Himaye ve temsil | Toplumun sığındığı, öfkesini yutan (halim), kitleyi adaletle yöneten ve sorumluluk taşıyan meşru idareci. | Kesin |
| İktisadi | Üretim ve mülkiyet | Sevad arazisi ve tasarruf | Korumacılık ve bereket | Ziraata elverişli, karartısı uzaktan görünen verimli arazilerin (sevad) korunması ve kamusal yükümlülüklerin ifası. | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kara cisim ışıması ve mutlak soğurma (Fizik) | Gelen ışığın tamamını soğurarak geri yansıtmayan kütle; kütleçekim alanının yoğunlaşarak dışarıya ışık sızdırmaması durumu. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Otorite konsolidasyonu ve kriz yönetimi (Siyaset Bilimi) | Toplumsal gerilimlerin ve yüklerin tek bir merkezî şahsiyet üzerinde toplanıp absorbe edilmesi (hilm) suretiyle istikrarın sağlanması. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece kromatik bir renk tonuna (siyah deri, siyah nesne) veya siyasi unvan düzeyinde elitist/soylu bir saltanat payesine (seyyidlik) indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da renk tonunun ötesinde, içsel suçluluk, tefrika, inkâr ve utancın bedene yansıyan varoluşsal kararması; seyyidliğin ise hizmet, nefsine hâkimiyet ve adil reislik oluşu. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki yüz kararmasını ırksal bir aşağılama zannetmek; seyyid kelimesini ise dokunulmaz, mutlak ve sorgulanamaz otokratik bir hiyerarşi kılıfı haline getirmek. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem fiziksel gözlemleri (fecir, dağ yolları) hem ahlaki-psikolojik krizleri (cahiliye babasının utancı) hem de mahşer tablosunu (yüzlerin ağarması/kararması) aynı kütlesel/görsel metaforla ifade ettiğini kavramak için anahtar bir köktür. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkâr ve tefrikanın ahiretteki akıbetini tasvir eden ayetlerde (Âl-i İmrân 3:106, Zümer 39:60), cahiliye kadına bakışını mahkûm eden pasajlarda (Nahl 16:58) ve peygamberi/toplumsal liderliği niteleyen ayetlerde (Âl-i İmrân 3:39, Ahzâb 33:67) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahlaki çöküşün sadece soyut bir kavram olmayıp insanın simasına sirayet eden somut bir zillet olduğunu gösterir; yöneticilerin (sâde) körü körüne takip edilmesinin cehennem azabına yol açacağını vurgulayarak taklitçi itaati çürütür. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamUfukta veya zeminde beliren koyu renkli taşlık arazi, insan karaltısı, ışığın çekilmesiyle oluşan siyahlık ve kütlesel yoğunluk.
- Soyut anlamBir kütlenin veya şahsın sorumluluk, suç, keder yahut otorite ağırlığını üstlenerek çevresine merkez teşkil etmesi.
- Sistematik karşılıkIşığın ve neşenin emilip yok olduğu negatif keder/suç durumu ile toplumun yükünü çeken pozitif himaye/hilm merkezliği.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde kararma ve kütlesel yoğunlaşma halini (sevad/siyadet), bir merkezde toplanan kütlesel unsurları, sorumlulukları veya toplumsal yükleri, ise ortama yansıyan ışık, neşe ve aydınlık katsayısını temsil eder. Aydınlık katsayısı limitine yaklaştığında, yani ışık ve ferahlık çekildiğinde kütlenin kendi ağırlığıyla baş başa kalıp mutlak kararmaya dönüşmesi sembolize edilmiştir.