شيأ

اختصارات لوحة المفاتيح

البحث
/
ملاحظة جديدة
n
الآية السابقة / التالية
[ ]
وضع القراءة
f
وضع الشبكة
g
كون القرآن
e
إغلاق / رجوع
Esc
تخطَّ الشبكة

شبكة الجذر

شبكة الجذر: ش-ي-أالصيغ: ٢٤ · الجذور المجاورة: ٣٨١ · الآيات: ٤٤٩ · السور: ٧٣؛ المحتوى نفسه مسرود في بطاقات «الصيغ» و«الجذور المجاورة» و«الآيات».شَاءَشَيْءٌشيأألهتَشَاءُقدرخلقشَيْئًانَشَاءُعلمبسطهديشَيْءٍ

الجذرالصيغ ٢٤الآيات ٤٤٩السور ٧٣المجاورة ٣٨١

▶ افتح الشبكة (ثلاثية الأبعاد)

شيأ

ش - ي - أ

جذر
  • الورود: ٥١٩
  • الآيات: ٤٤٩
  • الصيغ: ٢٤
  • المعاجم: ١٢

معناه في القرآن: Şey

تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: شيء

ملاحظاتي

المعاجم(١٢)

كتاب العين

الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٣٬٣١٤
باب اللّفيف من الشين ش ي أ، أ ش أ، ش أ و، ش و ي شيء: الشيءُ واحدُ الأشياء، والعرب لا تضرب أشياء، وينبغي أن يكون مصروفاً، لأنه على حد فيءٍ وأفياء.. واختلف فيه جهل النَّحو، إنما كان أصلُ بناء شيء: شيِّىء بوزن فيعل، ولكنهم اجتمعوا قاطبةً على التَّخفيف، كما اجتمعوا على تخفيف ميِّت. وكما خففوا السيئة، كما قال: والله يعفو عن السَّيئات والزَّللِ فلما كان الشيء مخففاً وهو اسم الآدميين وغيرهم من
اقرأ المدخل كاملًا

الصحاح

الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣١٢
الشَيْءُ تصغيره شُيَيْءٌ وشِيَيْءٌ أيضاً بكسر الشين وضمِّها، ولا تقل شُوَيٌّ، والجمع أشياءُ غيرُ مصروفٍ. والمشيئة: الإرادة، وقد شئتُ الشَّيْءَ أَشاؤُهُ. وقولهم: كل شيء بِشِيئَةِ الله، بكسر الشين أي بمشيئة الله تعالى. الأصمعي: شَيَّأتُ الرَّجُلَ على الأمر: حَمَلْتثهُ عليه. وأشاءَهُ لغة في أَجاءَهُ أي أَلْجَأَهُ.
اقرأ المدخل كاملًا

تهذيب اللغة

الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٠٬٨٧٢
المدخل: شيءباب اللفيف من حرف الشين شيء ، شيشاء ، شوى ، شاء ، شأي ، وشي ، أش ، أشا . شيء : قال الله تبارك وتعالى : ( ياأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لاَ تَسْأَلُواْ عَنْ أَشْيَآءَ ) ( المائدة : 101 ) . قلت : لم يختلف النحويّون في أن ) أشياء جمع شيء ، وأنها غير مجراة ، واختلفوا في العِلّة فكرهت أن أحكيَ مقالة كلّ واحد منهم ، واقتصرت على ما ذكره أبو إسحاق الزجاج في كتابه ، لأنه جمع أقاويلَهم على اختلافها ،
اقرأ المدخل كاملًا

مقاييس اللغة

ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬٩٦٧
(باب الشين والياء وما يثلثهما) (شيأ) الشين والياء والهمزة كلمةٌ واحدة. يقال شَيَّأ الله وجْهَه؛ إِذا دعا عليه بالقُبح. ووجهٌ مُشَيَّأٌ.وأنشد: إِنَّ بَنِي فزارةَ بنِ ذُبيانْ *** قد طَرَّقَتْ ناقتُهم بإنسانْ مُشَيَّأٍ أعجِبْ بِخَلْقِ الرَّحمن([1]) (شيب) الشين والياء والباء. هذا يقرب من باب الشين والواو والباء، وهما يتقاربان جميعاً في اختلاط الشّيء بالشيء. من ذلك الشَّيب: شَيب الرأس؛ يقال شاب
رابط المدخل

(باب الشين والياء وما يثلثهما) (شيأ) الشين والياء والهمزة كلمةٌ واحدة. يقال شَيَّأ الله وجْهَه؛ إِذا دعا عليه بالقُبح. ووجهٌ مُشَيَّأٌ.وأنشد: إِنَّ بَنِي فزارةَ بنِ ذُبيانْ *** قد طَرَّقَتْ ناقتُهم بإنسانْ مُشَيَّأٍ أعجِبْ بِخَلْقِ الرَّحمن([1]) (شيب) الشين والياء والباء. هذا يقرب من باب الشين والواو والباء، وهما يتقاربان جميعاً في اختلاط الشّيء بالشيء. من ذلك الشَّيب: شَيب الرأس؛ يقال شاب يَشيب. قال الكسائيّ: شيّب الحُزنُ رأَسَه وبرأسه، وأشابَ الحُزْن رأسَه وبرأْسه. والرجل إِذا شابَ فهو أَشْيَب. والشِّيب: الجبال يسقُط عليها الثلج، وهو من الشَّيْب. وقال الشاعر: شيوخٌ تَشِيب إِذا ما شتَت *** وليسَ المشيبُ عليها معيبا يريد الجبال إِذا ابيضَّت من الثلج. ووجدت في تفسير شعر عبيد في قوله: * والشَّيبُ شَينٌ لمن يشِيبُ([2]) * أنَّ الشَّيب والمَشِيب واحد. قال: وقال الأصمعيّ: الشَّيب: بياض الشَّعر، والمشيبُ: دخولُ الرَّجُل في حدِّ الشِّيبِ من الرِّجال ذوي الكِبَر والشَّيب. وقال أيضاً في هذا الموضع: قال ابن السّكّيت في قول عديٍّ: * والرأسُ قد شابَهُ المَشِيبُ([3]) * أراد بَيّضه المَشيب، وليس معناه خالَطَه، وأنشد: قد رابَه ولِمِثْلِ ذلك رابَهُ *** وَقَعَ المَشيبُ على المشيبِ فشابَهُ([4])أي بَيَّضَ مسوَدَّه. وشِيبان ومِلْحان: شهرا *قِماح، وهما أشدُّ الشتاء برداً؛ سمِّيا بذلك لبياض الأرض بما عليها من الصَّقيع. ومما شذَّ عن هذا الباب قولُهم: باتت فلانة بليلةِ شَيْباءَ، إِذا افْتُضَّت. وباتَتْ بليلةِ حُرّةٍ، إِذا لم تُفْتَضّ. (شيح) الشين والياء والحاء أصلان متباينان، يدلُّ أحدهما على جِدٍّ وحَذَرٍ، والآخر على إعراض. فأمَّا الأوَّل فقول العرب: أشاحَ على الشيءِ، إِذا واظَبَ عليه وَجَدّ فيه قال الراجز: * قُبَّاً أطاعَت راعياً مُشِيحاً([5]) * وقال آخر: * وشايَحْتَ قبل اليَومِ إِنَّكَ شِيحُ([6]) * وأمَّا الشِّياح فالحِذَار. ورجل شائحٌ. وهو قوله: * شايَحْن منه أَيَّما شِيَاحِ([7]) * والمَشْيُوحاء: أَنْ يكون القومُ في أمرٍ يَبْتَدِرونه؛ يقال هم في مَشْيُوحاءَ. وأما الآخر فيقال: أشاحَ بوجهه، أي أعرض. ويقال إِنَّ اشتقاقَه من قولهم أشاحَ الفرسُ بذنَبه، إذا أرخاه. ومما شذَّ عن البابين جميعاً: الشِّيح، وهو نبتٌ. (شيخ) الشين والياء والخاء كلمة واحدة، وهي الشَّيخ. تقول: هو شيخٌ، وهو معروف، بيِّن الشَّيخوخة([8]) والشَّيَخ والتّشييخ. وقد قالوا أيضاً كلمةً، قالوا: شَيَّخت عليه([9]). (شيد) الشين والياء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رفعِ الشّيء. يقال شِدْت القَصر أَشِيدُهُ شَيْداً. وهو قصرٌ مَشِيدٌ، أي معمولٌ بالشِّيد. وسمِّي شِيداً لأنَّ به يُرفَعُ البناء. يقال قَصرٌ مَشِيدٌ أي مُطَوّل. والإشادة: رفْع الصَّوت والتنويه. (شيص) الشين والياء والصاد. يقال إنَّ الشِّيص أردأ التَّمْر. (شيط) الشين والياء والطاء أصلٌ يدلُّ على ذَهاب الشيء، إمّا احتراقاً وإما غَيْرَ ذلك. فالشَّيْط مِنْ شاط الشَّيءُ، إِذا احترق. يقال شيَّطت اللَّحم. ويقولون: شَيَّطه، إذا دَخَّنه ولم يُنْضِجْه. والأوَّلُ أصحُّ وأقيَس. ومن المشتقّ من هذا : استشاط الرَّجلُ، إذا احتدَّ غضَباً. ويقولون: ناقةٌ مِشياط، وهي التي يطير فيها السِّمَن. ومن الباب الشَّيطان، يقارب الياء فيه الواو، يقال شَاط يَشِيط، إِذا بَطَل. وأشاطَ السُّلطانُ دمَ فلانٍ، إِذا أبطَلَه. وقد مضى الكلامُ في اشتقاقِ اسم الشَّيطان. (شيع) الشين والياء والعين أصلان، يدلُّ أحدُهما على معاضدة ومساعفة، والآخر على بَثٍّ وإشادة. فالأوّل: قولُهم شَيَّعَ فلانٌ فلاناً عند شُخوصه. ويقال آتِيكَ غداً أو شَيْعَه، أي اليوم الذي بعده، كأنَّ الثاني مُشَيِّع للأوّل في المضيّ. وقال الشّاعر([10]): قال الخليطُ غداً تَصَدُّعُنا *** أو شَيْعَه أفلا تُوَدِّعُنا وقال للشجاع : المشيَّع؛ كأنَّه لقُوَّته قد قَوِي وشُيِّع بغيره، أو شُيِّع بقُوّة. وزعم ناسٌ أنَّ الشَّيْعَ شِبل الأسد، ولم أسمْعه من عالمٍ سَماعاً. ويقول ناس: إنَّ الشَّيْع المِقدار، في قولهم: أقام شهراً أو شَيْعَه. والصَّحيح ما قلته، في أنَّ المشيِّع هو الذي يُساعِد الآخَر ويقارنه. والشِّيعة: الأعوان والأنصار. وأما الآخر [فقولهم] : شاع الحديث، إِذا ذاع وانتشر. ويقال شَيَّع الراعي إِبلَه، إِذا صاح فيها. والاسم الشِّيَاع: القصبة التي ينفُخُ فيها الراعي. قال: * حنينَ النِّيبِ تَطربُ للشِّياع * ومن الباب قولهم في ذلك: له سهم شائع، إذا كان غير مقسومٍ. وكأنَّ من لـه([11]) سهمٌ ونَصِيب انتشرَ في السَّهم حتَّى أخذه، كما يَشِيعُ الحديثُ في الناس فيأخذ سَمع كلِّ أحد. ومن هذا الباب: شيَّعت النّارَ في الحطب، إِذا ألهَبْتَها. (شيق) الشين والياء والقاف كلمة. يقال إنَّ الشِّيق الشّق الضّيق في رأس الجبل. قال: * شغْواء تُوطنُ بين الشِّيقِ والنِّيقِ([12]) * (شيم) الشين والياء والميم أصلان متباينان، وكأنَّهما من باب الأضداد إِذْ أحدُهما يدلُّ على الإظهار، والآخَر يدلُّ على خلافه. فالأول قولهم: شِمْت السّيفَ، إذا سللَتَه. ويقال للتُّراب الذي يُحفَر فيستخرج من الأرض الشِّيمة، والجمع الشِّيَم.* ومن الباب: شِمْت البرقَ أشِيمُه شَيماً، إِذا رَقَبْتَه تنظر أينَ يَصُوب. وهذا محمول على الذي ذكرناه من شَيْم السَّيف. وقال الأعشى: فقلتُ للشَّرْبِ في دَُرْنا وقد ثَمِلوا *** شيموا وكيف يَشيم الشَّارِبُ الثَّمِلُ([13])كأنّه لما رَقَبَ السَّحاب شام بَرقَه كما يُشامُ السَّيف. والأصل الآخَر: قولُهم شِمت السّيفَ، إِذا قَرَبْتَه([14]). ومن الباب الشِّيمة: خَلِيقة الإنسان، سمِّيت شيمةً لأنَّها كأنها مُنْشامة فيه داخلةٌ مستكِنّة. والانشيام: الدُّخول في الشيء؛ يقال: انشام في الأمر، إذا دخلَ فيه. والمَشِيمَة: غِشاءُ وَلَدِ الإنسان، وهو الذي يقال لـه مِنْ غيرِهِ السَّلَى. وسمِّيت بذلك كأن الولد قد انشام فيها. فأمَّا الشَّامَة فيمكن أن يكون من الباب الأول؛ لأنَّها شيء بارزٌ، يقال منها رجلٌ أشيم، وهو الذي به شامة. (شين): الشين والياء والنون كلمةٌ تدلُّ على خلاف الزينة. يقال شانَه خلافُ زانه. والله أعلم بالصواب. --------------ـــــ ([1]) الرجز لسالم بن دارة، كما في الخزانة (1: 293). ([2]) ديوان عبيد بن الأبرص 6 والقصائد العشر 304 وصدره: * إِما قتيل وإما هالك * ([3]) صدره في اللسان (شيب): * تصبو وأنى لك التصابي* على أنَّ الصواب نسبته إلى عبيد بن الأبرص. انظر المرجعين السابقين. ([4]) البيت في المجمل واللسان (شيب). ([5]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (شيح). ([6]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 116، واللسان (شيح) وصدره: * بدرت إلى أولاهم فسبقتهم * ([7]) لأبي السوداء العجلي، كما في اللسان (شيح). وقبله : * إذا سمعن الرز من رباح *. ([8]) في المجمل: "الشيخ معروف، وهو بين الشيخوخة". ([9]) في المجمل: "وذكر أبو عبيد: شيَّخت عليه، أي عبت وشنعت". ([10]) هو عمرو بن أبي ربيعة. ديوانه 106 واللسان (شيع). ([11]) في الأصل: "وكأنَّه من الأول". ([12]) أنشده في اللسان (شيق). ([13]) البيت من معلقته المشهورة. ([14]) قرب السيف: جعله في قرابه، وهو الغمد.

ـ

المفردات في غريب القرآن

الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬٧١٧
المدخل: شيء- الشيء قيل: هو الذي يصح أن يعلم ويخبر عنه، وعند كثير من المتكلمين هو اسم مشترك المعنى إذا استعمل في الله وفي غيره، ويقع على الموجود والمعدوم. وعند بعضهم: الشيء عبارة عن الموجود (قال صاحب الجوهرة: وعندنا الشيء هو الموجود *** وثابت في الخارج الموجود)، وأصله: مصدر شاء، وإذا وصف به تعالى فمعناه: شاء، وإذا وصف به غيره فمعناه المشيء، وعلى الثاني قوله تعالى: ﴿قل الله خالق كل شيء﴾ [الرعد/16]، فهذا على
اقرأ المدخل كاملًا

أساس البلاغة

الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٣٧٢
ش ي أ أنت في لا شيء ورأى غير شيء‏.‏ وتأخرت عنه شيئاً أي تأخرا قليلاً‏.‏ وروى الكسائي‏:‏ يا شيء مالي‏:‏ في التلهف على الشيء‏.‏ وأنشد‏:‏ يا شيء مالي من يعمر يفنه مر الزمان عليه والتقليب وقال زهير بن مسعود‏:‏ يا شيء ما هم حين يدعوهم داع ليوم الروع مكروب وغلام مشيأ‏:‏ مختلف الخلق كأن فيه من كل قبح شيئاً‏.‏ وشيأ الله تعالى خلقه‏.‏ ويقولون لمن أرادوا قيامه‏:‏ إذا شئت‏.‏
اقرأ المدخل كاملًا

لسان العرب

ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٩٬٨٦٩
الـمَشِيئةُ: الإِرادة. شِئْتُ الشيءَ أَشاؤُه شَيئاً ومَشِيئةً ومَشاءة ومَشايةً(1) (1 قوله «ومشاية» كذا في النسخ والمحكم وقال شارح القاموس مشائية كعلانية.): أَرَدْتُه، والاسم الشِّيئةُ، عن اللحياني. التهذيب: الـمَشِيئةُ: مصدر شاءَ يَشاءُ مَشِيئةً. وقالوا: كلُّ شيءٍ بِشِيئةِ اللّه، بكسر الشين، مثل شِيعةٍ أَي بمَشِيئتِه. وفي الحديث: أَن يَهُوديّاً أَتى النبيَّ صلى اللّه عليه وسلم فقال: إِنَّكم
اقرأ المدخل كاملًا

القاموس المحيط

الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١١٦
* ش ي أ * * المَشِيئةُ * الإرادة تقول منه * شاءَ * يشاء * مَشيئةً * قلت وفي ديوان الأدب * المَشئيةُ * أخص من الإرادة
اقرأ المدخل كاملًا

تاج العروس

الزبيدي · القرن ١٨بلا ترجمةالحروف: ١٦٬٧٠٠
شئته أي الشيء أشاؤه شيأ ومشيئة كخطيئة ومشاءة ككراهة ومشائية كعلانية: أردته قال الجوهري: المشيئة: الإرادة، ومثله في المصباح والمحكم، وأكثر المتكلمين لم يفرقوا بينهما، وإن كانتا في الأصل مختلفتين فإن المشيئة في اللغة: الإيجاد والإرادة: طلب أومأ إليه شيخنا ناقل عن القطب الرازي، وليس هذا محل البسط والاسم منه الشيئة كشيعة عن اللحياني، ومثله في الروض للسهيلي وقالوا: كل شيء بشيئة الله تعالى بكسر الشين،
اقرأ المدخل كاملًا

معجم لين

إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٢٬٧٥١
شَآءَهُ 1 شَآءَهُ ذ , (Msb,) [originally شَيِئَهُ,] like خَافَهُ, [which is originally خَوِفَهُ,] (MF,) first. pers. شِئْتُهُ, (S, K,) aor. يَشَاؤُهُ, (Msb,) [and by poetic license يَشَاهُ, without ء,] first pers. أَشَاؤُهُ, (S. K,) inf. n. شَىْءٌ (Msb, K) and مَشِيْئَةٌ, (S, * K,) or this is a simple subst., (Msb,) and مَشَآءَةٌ and مَشَائِيَةٌ, (K,) [or these two also are simple substs.,] He,
اقرأ المدخل كاملًا

قاموس سالمون

هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٠٧
المدخل: شيءشَآءَ شَآءَ ( y ) A ( n. ac. شَيْء [ 1 ] , مَشَآءَة [ 17tA ] , مَشِيْئَة [ 18t ] , مَشَائِيَة مَشَائِيَة ), a. Willed; wished, desired. شَيْء شَيْء [ 1 ] , ( pl. أَشْيَآء [ 38 ] , أَشْيَوَات أَشْيَوَات , أَشَاوَات , أَشَاوَى أَشَايَا أَشَايَا , أَشَاوه ), a. Thing; something. b. Affair, matter. شِيْئَة شِيْئَة [ 2t ] , مَشِيْئَة [ 18t ] , a. Will; wish. شُيَىْء شُيَىْء , شُوَيّ
اقرأ المدخل كاملًا

كتاب الله

مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١١٤٬١٦٥
المدخل: شيءشيء شَاءَ - يَشَاءُ - شَيء - أَشْيَاء شاءَ - يَشاءُ + كائن + شيئاً أو أمراً: وضعه في اعتباره وحده دون غيره، ليوقع عليه فعلاً أو عملاً: يحدد ويعيـِّن واحداً فقط، من موجودين أو أكثر من موجودات الكون للتعامل معه بفعل أو عمل: ويشمل ذلك ضمناً، تحديد وتعيين معلومة من معلومتين أو أكثر، أو مسار من مسارين أو أكثر من احتمالات التعامل أو الحركة أو
اقرأ المدخل كاملًا

الصيغ(٢٤)

الجذور المجاورةالمجاورة: ٣٨١ (الإجمالي: ٨٠١)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.
  1. أله

    الآيات المشتركة: ٢٨٢ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  2. قدر

    الآيات المشتركة: ٦٤ · Kıdr kazandır

  3. ملك

    الآيات المشتركة: ٤٧ · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder

  4. بسط

    الآيات المشتركة: ١٥ · Bisat kilim demektir

  5. أرض

    الآيات المشتركة: ٧٤ · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir

  6. سمو

    الآيات المشتركة: ٥٣ · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır

  7. علم

    الآيات المشتركة: ٩٥ · Dağın sivri noktası demektir

  8. غني

    الآيات المشتركة: ٢٢ · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir

  9. خلق

    الآيات المشتركة: ٤١ · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir

  10. ضرر

    الآيات المشتركة: ٢١ · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir

  11. مثل

    الآيات المشتركة: ٢٩ · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir

  12. هدي

    الآيات المشتركة: ٤٢ · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…

الآيات التي ورد فيها(٤٤٩)

عدد الآيات التي يرد فيها هذا الجذر: ٤٤٩؛ ضيّق النطاق من شريط السور.

  1. … اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

    Şey

  2. هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

    Şey

  3. مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

    Şey

  4. … حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

    Şey

  5. وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ …

    Şey

  6. … النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ …

    Şey

  7. وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَمَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

    Şey

  8. … يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

    Şey

  9. … تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

    Şey

  10. … تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ

    Şey

تحليل الجذر

تعريف الجذر والخلاصة

AlanDeğer
Kökشيأ
YapıÜçlü
Özel DurumHemzeli ve ecvef-yâî
Bağlamsal Yakın Köklerرود, عزم, قصد
Zıt Kökأبي
Çekirdek Özet 1Bir şeyi varlık sahasına çıkarmaya yönelme, somut bir varlık ve nesne olarak belirleme
Çekirdek Özet 2İlahi meşîetin ontolojik belirleyiciliği ve varoluşun en genel kategorisi olan şeyiyet
Çekirdek Özet 3Varoluşun mutlak surette ilahi iradeye bağlılığı ve bilinebilir her gerçekliğin nesnel karşılığı
Kritik Hata RiskiMeşîeti heva veya keyfi arzu ile karıştırmak; şeyi ise sadece maddi nesneye indirgemek

التحليل الثنائي

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
شيBelirme, yayılma, ayrışarak görünür olma ve sınır kazanma (karşılaştır: saçta akların belirmesi شيب, yaşlılığın olgunlukla belirginleşmesi شيخ, yapının harçla yükselip belirginleşmesi شيد, topluluğun ayrılarak yayılması شيع)أYayılma ve belirme potansiyelini ani bir irade ve kesin bir ontolojik sınırla somut bir varlık hâline getirme

التحليل التصويري للحروف

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
شDiş; ısırma, parçalama, keskinlikBelirsiz bir bütünü keserek ayrıştırma, belirgin kılma
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaAyrıştırılan unsura müdahale etme, onu fiilen yönlendirme ve tutma
أÖküz başı; güç, öncülük, başlangıçEylemi başlatan mutlak güç, iradi kaynak ve var edici ilk vuruş
شيأGücün belirsizliği yarıp fiilen nesneyi belirlemesiBaşlangıçsal bir irade gücüyle belirsizlikten bir varlığı çekip çıkarma, onu el altında tutulur ve bilinebilir bir nesne hâlinde sınırlandırma

الاستعمال التاريخي والمبكر

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir şeyi varlık alanına yöneltmek, şekillendirmek ve belirginleştirmek; bedevi kullanımında yüzün belirgin izlerle şekillenmesi veya çirkinleşmesi anlamında شَيَّأَ اللّٰهُ وَجْهَهُ ifadesinde görülür.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şairlerinden Züheyr b. Mes‘ûd el-Dabbî, korku anında imdada çağrılan kimselerin hâlini tasvir ederken kökü hayret ve yönelme edatı bağlamında kullanır: يَا شَيْءَ مَا هُمْ حِينَ يَدْعُوهُمُ دَاعٍ لِيَوْمِ الرَّوْعِ مَكْرُوبُ
Erken Arapça kullanımKur'an öncesi ve erken dönem kabile dilinde bir kimsenin kalkmasını veya eyleme geçmesini istemek üzere kullanılan إِذَا شِئْتَ deyimi; bir şeyin varlığını ifade eden en yalın nesne ismi شَيْء.

المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

الطبقة الاشتقاقية السامية

Sami dillerinde شيأ kökü, özellikle güneybatı Sami sahasında ve klasik Arapçada meşîet (dilemek, irade etmek) ve şey' (varlık, nesne) ekseninde oldukça özelleşmiş bir semantik merkez oluşturur. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce) irade ve dileme anlamları çoğunlukla rṣy veya ḥpṣ kökleriyle ifade edilirken, Arapçadaki meşîet kavramının kökeni hem bir şeye doğru yönelme hem de bir şeyi var kılma, nesneleştirme fonksiyonu taşır. Ge'ez dilinde benzer kök biçimleri bir arzu veya nesne bağlamında uzak paralellikler gösterse de kökün en yetkin ve sistemik gelişimi Arapçada gerçekleşmiştir. Arapçadaki شَيْء kelimesi, hakkında haber verilebilen ve zihinde ya da hariçte gerçekliği olan en tümel mevcudu ifade eden bir isimleşme kazanmıştır.

درجة الثقة Güçlü

المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

التحليل الاشتقاقي

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönشيأ / شاء - يشاء - شيئاVarlık kazandırma iradesi ile varlık kazanan nesne arasındaki zorunlu ilişkiyi kuran iç türemeKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGüney Sami paralellikleriİrade ve nesneleşme bağlamında bölgesel Sami kullanım ayrışması; kuzeybatı kolunda zayıf, Arapçada merkezîGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik yönelim kökleriVeri bulunamadıVeri bulunamadı

المصدر David Cohen, Lisān al-ʿArab.

الجذور الشقيقة (التقاليب)

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
شيأAnlamlıDilemek, nesneBir şeyi varlık sahasına çıkarmayı murad etmek ve var olan nesneHedef kök; Kur'an'da geçer
شأيAnlamlıÖne geçmek, uzaklaşmakBir şeyin önüne geçip mesafeyi açması, yarışta başa geçmekKök Kur'an'da geçmez; hedef kökle zayıf semantik bağ
يشأKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıDüzenli kullanım dışı diziliş
يأشAnlamlıÜmitsiz olmakيئس kökünün kalb yoluyla ortaya çıkmış fonetik varyantıKök Kur'an'da geçmez; kalb kökü
أشيAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız müsta'mel kök olarak yer almaz
أيشAnlamlıYaşamak, maişetعيش köküyle bağlantılı veya soru edatlaşması biçimiKök Kur'an'da geçmez

الجذور المجاورة والجذر المضاد

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
شيأMerkezİrade ve var etmeVarlık alanına çıkarmayı doğrudan murad etme ve varlığın kendisiBir şeyin olmasını dilemek ve o şeyin ontolojik hakikati
رودKomşuİrade ve arayışBir gaye doğrultusunda zihnen yönelme, arama ve talep etmeشيأ var etme kudretiyle doğrudan bağlantılıyken رود talebe ve gayeye dönüktür
عزمKomşuKararlılıkİrade edilen şeyde tereddüdü kesip kesin karara varmaشيأ meşîet olarak başlangıç ve vücuttur; عزم iradenin pekişmiş kararlılık hâlidir
قصدKomşuYönelme ve itidalBir hedefe doğru orta yolu tutarak doğrudan yönelmeشيأ varlık belirlemesidir; قصد bir yöne ve hedefe yönelme kastıdır
أبيZıtKesin imtina ve retİstenen veya teklif edilen bir şeyi kesin bir tavırla reddetme, kabul etmemeMeşîetin var kılma veya kabul etme yönelimine karşın kesin geri çevirme

مقابلات المعنى في لغات أخرى

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaشيأMeşîet ve şeyDilemek, varlık sahasına çıkarmak; mevcud ve bilinebilir olan her nesneKesin
Latincevelle / resİstemek / şey, nesnevelle irade ve dilemeyi karşılar; res ise nesnel gerçekliği ifade eder ancak Arapçadaki tek kökten türeme birliği yokturGüçlü
İngilizcewill / thing, entityDilemek / şey, varlıkwill iradi yönelimi, thing ise varlığı karşılar; köksel irtibat iki ayrı kelimeye dağılmıştırGüçlü
Almancawollen / Ding, Sacheİstemek / şey, meselewollen meşîet anlamını taşır; Ding var olan nesneyi belirtirGüçlü
Fransızcavouloir / choseİstemek / şeyİrade fiili ile ontolojik mevcudiyet iki ayrı kelimeyle temsil edilirGüçlü

المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

الوجوه والنظائر

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
يَشَاءُ / شَاءَ (Fiil)İlahi mutlak irade ve tekvinAllah'ın kainattaki yaratma, rızık verme, hidayet ve dilediğini var kılma meşîeti (Bakara 2:20, Âl-i İmrân 3:26)
إِنْ شَاءَ اللّٰهُ (Şart)Teşîe ve kadere teslimiyetGeleceğe matuf eylemlerin ilahi izne bağlanması (Kehf 18:23-24, Sâffât 37:102)
تَشَاؤُونَ (İnsani meşîet)Kulun bağımlı iradesiİnsanın seçim hakkı olmakla birlikte bunun ilahi meşîeti aşamayacağı vurgusu (İnsân 76:30, Tekvîr 81:29)
شَيْء (İsim - Müspet)Varlık, mevcud, gerçeklikKainattaki yaratılmış her bir birim veya ilahi kudretin taalluk ettiği mevcudat (En'âm 6:102, Zümer 39:62)
شَيْء (İsim - Menfi)Hiçlik, yararsızlık, batılPutların veya inkarın hiçbir fayda veya gerçeklik sağlamadığı bağlamlar (Âl-i İmrân 3:10, Meryem 19:9)

سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamMeşîet-irade özdeşliği ve şeyiyetAllah'ın meşîeti ile rızası arasındaki fark; madumun şey olup olmadığı meselesiMeşîet tekvinî iradeye, şey ise hariçte var olan mevcuda tahsis edilmiştir
Fıkıhİstisna ve ta'lik hükümleriYeminlerde, adaklarda veya akitlerde inşaallah kaydının bağlayıcılığıEylemin vücut bulmasını ilahi izne bağlayan lafzi şart
TefsirHidayet ve dalalet ayetleriAllah'ın dilemesi ile insanın sorumluluğu arasındaki denge tefsiriCebir ve tefvîz uçlarından kaçınarak iradenin takdirle irtibatlandırılması
HadisTevhid dili ve irade terbiyesiNebevî terbiyede مَا شَاءَ اللّٰهُ وَشِئْتَ yerine مَا شَاءَ اللّٰهُ ثُمَّ شِئْتَ denilmesinin emredilmesiŞirk şüphesini giderecek hiyerarşik irade bilinci

تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVarlık-yaratılış ontolojisiMutlak tekvin iradesiYaratılışın kaynağını belirlemeKainattaki her olayın nihai varlık sebebini ilahi meşîete bağlarKesin
İlmiEpistemoloji ve ontolojiBelirlenmiş nesne / olguBilginin nesnesini kurmaŞey, zihinde tasavvur edilebilen ve hariçte araştırılabilen gerçekliktirKesin
SiyasiOtorite ve meşruiyetSınırlı yetki / ilahi takdirİktidarı sınırlandırmaYöneticinin iradesinin mutlak olmadığını, aşkın bir meşîet altında bulunduğunu hatırlatırGüçlü
İktisadiMülkiyet ve değer alanıİktisadi mal / mütekavvim şeyDeğer biçilebilir nesne olmaHukuken ve iktisaden tasarrufa konu olan her varlık bir şeydirGüçlü

التماثل في العلوم العددية والإنسانية

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerFonksiyonun tanım kümesi ve eleman (x∈S)Belirsiz bir uzaydan kesin sınırlarla tanımlanmış ayrık bir elemanın (x) fonksiyonel bir iradeyle seçilip değer kümesine aktarılmasıKesin
Beşeri bilimlerHukuki fiil ve irade beyanıBireyin içsel arzusunu hukuki bir sonuç doğuracak şekilde nesneleştirip dış dünyaya aktarmasıGüçlü

التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökten gelen meşîeti keyfi bir kaderciliğe (fatalizm), şeyi ise sadece gözle görülür somut maddeye indirgemek
Kur'an içi daha geniş anlamMeşîet, kainatın sebep-sonuç düzenini de kapsayan ontolojik yasadır; şey ise maddi ve gayri maddi her gerçek mevcudu içerir
Yanlış anlamanın doğuracağı hataMeşîet cebir gibi algılandığında ahlaki sorumluluk çöker; şey maddeye daraltıldığında ise metafizik gerçeklikler inkar edilir

خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlık teorisinin (şey) ve yaratıcı kudretin (meşîet) temel kavramsal omurgasını oluşturur; varoluş ile irade arasındaki kopmaz bağı kurar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Allah'ın mutlak yaratıcılığını bildiren ayetlerde, hidayet ve dalaletin takdirinde ve insanın ahlaki irade sınırlarını çizen nasslarda belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?İnsanın mutlak özerk olduğu zannını yıkar; aynı zamanda insanın iradesiz bir nesne olduğu vehmini de meşîetin mertebeli yapısıyla tashih eder.

التركيب النهائي والنموذج الرياضي

  • Somut anlamBelirsiz bir zeminden bir unsuru iradeyle çekip ayırarak sınırları belli bir varlık ve nesne hâline getirmek.
  • Soyut anlamİlahi tekvin kudretinin bir imkânı hariçte mevcud kılması; hakkında haber verilebilir ve bilinebilir olan her şeyiyet.
  • Sistematik karşılıkOntolojide yokluktan varlığa geçişin ilkesi; epistemolojide bilginin nesnesi; ahlakta aşkın iradeye bağlı sorumluluk alanı.
  • LaTeX modeliM:Ω→S,M(ω)=s  ⟺  ∃s∈S
  • LaTeX açıklamasıFormülde Ω tüm imkânlar ve potansiyeller uzayını temsil eder. M meşîet operatörüdür; bu uzaydaki bir imkânı (ω) alıp hariçte varlık kazanan ve bilinebilen somut bir nesneye, yani şeye (s) dönüştürür. S mevcudat ve şeyler kümesidir. Bir şeyin var olması (s∈S), ancak meşîet operatörünün o imkânı belirlemesi şartına (M(ω)=s) denktir.
النسخة النصية (لأدوات الذكاء الاصطناعي)فهرس الجذور حسب الحروف: ش