ظنن
ظ - ن - ن
جذر- الورود: ٦٩
- الآيات: ٥٧
- الصيغ: ٣١
- المعاجم: ٩
Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(٩)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٩٨٣باب الظاء والنون
ظ ن يستعمل فقط
ظن:
الظَّنينُ: المُعادي، والظَّنينُ: المُتَّهَمُ، والاسمْ الظِّنَّةُ.
وهو موضعُ ظِنَّني أي تُهْمَتي، واضطَنَنْتُ: افتَعَلْتُ.
والظَّنُونُ: الرجلُ السَّيِّءُ الظَّنِّ بكلِّ أحَدٍ.
والتَّظَنّي: التَحَرِّي، وهو من التَظَنُّن، حُذِفَت النُّون الأخيرة وجَعَلوا اشتقاق الفعل على ميزان تَفَعلي، قال: فليس يَرُدُّ فَدْفَدَها التَّظَنّي والظَّنُونُ: البِئرُ التي لا يُدْرى
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٤٩الظَنُّ معروف، وقد يوضع موضع العلم. قال دريد بن الصمَّة:
فقلت لهم ظُنُّوا بألفَيْ مُدَجَّـجٍسَراتُهُم في الفارسيِّ المُسَرَّدِ
أي استيقِنوا، وإنَّما يخوِّف عدوَّه باليقين لا بالشك. وتقول: ظَنَنْتُكَ زيداً وظَنَنْتُ زيداً إيَّاك، تضع المنفصل موضع المتَّصل في الكناية عن الاسم والخبر، لأنَّهما مبتدأ وخبر. والظَنينُ: الرجل المُتَّهَمُ. والظِنَّةُ: التهْمَة، والجمع الظِنَنُ. يقال منه: اطَّنَّهُ
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٤١٥ظ ن ن
ظننت به الخير فكان عند ظنّي.
قال النابغة: وه ساروا لحجر في خميس وكانوا يوم ذلك عند ظني وهو مظنة للخير وهو من مظانه وأنا كظنك إن فعلت كذا.
قال امرؤ القيس الكندي: أبلغ سبيعاً إن عرضت رسالة أني كظنك إن عشوت أمامي وليس الأمر بالتظني ولا بالتمنّي.
ورجل ظنين: متهم وفيه ظنة وعنده ظنّتي وهو ظنّتي أي موضع تهمتي.
وبئر ظنون: لا يوثق بمائها ورجل ظنون: لا يوثق بخيره ودين ظنون:
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٠٬٠٣٥المحكم: الظَّنُّ شك ويقين إلاَّ أَنه ليس بيقينِ عِيانٍ، إنما هو يقينُ تَدَبُّرٍ، فأَما يقين العِيَانِ فلا يقال فيه إلاَّ علم، وهو يكون اسماً ومصدراً، وجمعُ الظَّنِّ الذي هو الاسم ظُنُون، وأَما قراءة من قرأَ: وتَظُنُّونَ بالله الظُّنُونا، بالوقف وترك الوصل، فإِنما فعلوا ذلك لأَن رؤُوس الآيات عندهم فواصل، ورؤُوس الآي وفواصلها يجري فيها ما يجري في أَواخِرِ الأَبياتِ والفواصل، لأَنه إنما خوطب العرب
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٢٦* ظ ن ن * * ألظَّنُّ * العِلم دون يقين أو بمعناه وبابه رد وتقول * ظَنَنْتُكَ * زيدا و * ظَنَنْتُ * زيدا إياك تضع الضمير المنفصل موضع المتصل و * الظَّنِين * المتهم و * الظِّنَّةُ * التهمة يقال منه أظنه و * اظَّنَّهُ * بالطاء والظاء إذا اتهمه وفي حديث بن سيرين ﴿لم يكن علي رضي الله عنه * يُظَّنُّ * في قتل عثمان رضي الله عنه﴾ وهو يُفتعل من يُظنن فأُدغم و * مَظِنَّةُ * الشيء موضعه ومألفه الذي يُظن
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٧٬٧٣٠: ( *!الظَّنُّ : التَّرَدُّدُ الَّراجِحُ بين طَرَفَي الاعْتِقادِ الغيرِ الجازِمِ ) .
وفي المُحْكَم : هو شَكٌّ ويَقِينٌ إلاَّ أنه ليسَ بيَقِينِ عِيانٍ ، إنَّما هو يَقِينُ تَدَبُّرٍ ، فَأَمَّا يَقِينُ العِيانِ فلا يُقالُ فيه إلاَّ عَلَم .
وفي التَّهْذِيبِ ؛ الظَّنُّ : يَقِينٌ وشَكٌّ ؛ وأَنْشَدَ أَبو عُبَيْدَةَ :
*!ظَنِّي بهم كعَسَى وهم بتَنُوفَةٍ يَتَنازَعُون جَوائِزَ الأَمْثالِيقولُ : اليَقِينُ
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٦٥ظَنَّ
ظَنَّ U ( n. ac. ظَنّ 1 ),
a. Thought, believed, supposed, imagined.
b. see IV .
أَظْنَنَ
أَظْنَنَ IV ,
a. Suspected, mistrusted, distrusted, thought ill of.
تَظَنَّنَ
تَظَنَّنَ V ,
a. Thought, opined, formed an opinion.
b. see I (a) .
اِظْتَنَنَ
اِظْتَنَنَ VIII ( Z ),
a. see IV .
ظَنّ
ظَنّ 1 , ( pl. ظُنُوْن 27 , أَظَاْنِيْنُ 69 ),
a. Opinion, belief, view; supposition,
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٣٠٬٧٤٧ظنن
ظَنَّ - يَظُنُّ - ظَنّ
ظَنَّ - يَظُنُّ + كائن + بـ ِكائن + أمراً أو شيئاً: يقدر ويحسب من غير يقين أن الأمر والشيء ملازم وخاص بالكائن: يصدر حكماً عقلياً احتمالياً وغير موثوق على كائن، وذلك في أمر أو قضية
ظَنَّ - يَظُنُّ + كائن + أمراً + أنه + خبر: يصدر حكماً عقلياً احتمالياً وغير موثوق على أمر أو قضية ويقرر أنه كذا (الخبر): يجرى عمليات
الصيغ(٣١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ٩٧ (الإجمالي: ٣٢١)
- خرص
الآيات المشتركة: ٣ · Hars (hı, sad) : Meyvelerin devşirilmesinde veya balın…
- تبع
الآيات المشتركة: ٩ · İnek yavrusu, dana demektir
- كذب
الآيات المشتركة: ٩ · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
- كثر
الآيات المشتركة: ٧ · Kesr(sin ile) kırık demektir
- خلط
الآيات المشتركة: ٢ · Bulanık su demektir
- سبب
الآيات المشتركة: ٢ · Araç
- فرعون
الآيات المشتركة: ٤ · Firavun
- ملأ
الآيات المشتركة: ٣ · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
- زين
الآيات المشتركة: ٣ · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
- سوع
الآيات المشتركة: ٣ · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
- طلع
الآيات المشتركة: ٢ · Dal demektir
- غضب
الآيات المشتركة: ٢ · Kızgınlık
الآيات التي ورد فيها(٥٧)
وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ
Zan
… عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ
Zan
وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ
Zan
أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ
Zan
… أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَمَا تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدَى
Zan
وَمَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا
Zan
وَمَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا
Zan
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ظنن |
| Yapı | Üçlü (muza‘af / mükerrer) |
| Özel Durum | Mükerrer (aynü’l-fiil ve lâmü’l-fiil aynı harftir) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حسب, زعم, شكك, علم |
| Zıt Kök | يقن |
| Çekirdek Özet 1 | Suyu kesin olarak bilinmeyen kuyu ve tahsili şüpheli alacakta olduğu gibi, varlığı ile yokluğu arasında emareye dayanan zihni duraksama |
| Çekirdek Özet 2 | Bir emare veya delile dayanarak zihnin bir tarafa meyletmesi; bağlamına göre tedebbürle ulaşılan sarsılmaz kanaat (yakîn) veya delilsiz kuruntu (vehim) |
| Çekirdek Özet 3 | Bilgi hiyerarşisinde gözle müşahede edilen kesin ilim ile körü körüne tahmin arasına yerleşen, delilin niteliğine göre hüküm doğuran bilişsel ağırlık merkezi |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki bütün kullanımlarını tek taraflı olarak olumsuz «şüphe ve asılsız kuruntu» sayıp, müminlerin ahiret ve Allah ile buluşma inancını niteleyen yakîn anlamındaki kullanımları gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ظن | Belirsizlik, kesin gözle görülemeyen durum, örtülü emare | ن | İkinci harfin yinelenmesiyle kök süreklilik ve zihni bir yöneliş kazanmış; dış dünyadaki belirsiz bir emarenin zihinde ağırlıklı bir kanaate veya içsel bir tereddüde dönüşmesi anlamı pekişmiştir |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ظ | Sepet, çark; içine alma, kuşatma (ikiz harf ط temelinde sertleşmiş türetme) | Zihnin dış dünyadaki bir emareyi kavrayıp kendi sınırları içine almasını ve kuşatmasını simgeler |
| ن | Filiz, balık; içsel hareket, süreklilik, gizil akış | Kuşatılan emarenin zihin dünyasında sürekli ve içten içe işleyen bir algı akışı doğurmasını temsil eder |
| ن | Filiz, balık; yinelenen canlılık, derinleşme | İlk zihni kıpırdanışın derinleşerek yerleşik bir kanaat, kuşku veya sarsılmaz bir algı düzlemine evrilmesini ifade eder |
| ظنن | Zihnin bir emareyi kuşatıp içsel bir akışla tartarak bir tarafa yönelmesi | Dışsal bir işaretin zihne alınması, tartılması ve doğrudan gözle görülmeyen bir duruma dair ağırlıklı kanaat oluşturulması hareketini kurar |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyu olup olmadığı dışarıdan bilinemeyen, su verip vermeyeceğine güvenilmeyen kuyu (البِئرُ الظَّنُونُ); tahsil edilip edilmeyeceği belirsiz olan borç (الدَّيْنُ الظَّنُونُ) ve emare bulunmadığı halde itham altında bırakılan kişi (الظَّنِينُ). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruülkays b. Hucr’a atfedilen beyitte kök, bir emareye dayanan beklenti ve zihni yöneliş anlamında geçer: أبلغ سبيعاً إن عرضت رسالة / أني كظنك إن عشوت أمامي |
| Erken Arapça kullanım | Klasik sözlüklerde zannın iki ana damara ayrıldığı kaydedilir: Gözle görme (ıyân) dışındaki delil ve düşünmeyle ulaşılan kesin kanaat (يقين تدبّر) ile delilsiz itham ve şüphe (تُهْمَة وشَكّ). İbn Meyyâde’ye atfedilen şahitte zannın itham ve tereddüt boyutu belirgindir: أَتَيتُكَ عارياً خَلَقـاً ثـيابـي / على دَهَشٍ تُظَنَّ بيَ الظُّنُونُ |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, el-Müfredât, Lisānü’l-ʿArab, Esâsü’l-Belâga.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça ظنن kökü, Sami dillerinde birincil köklerden ziyade, belirli bir bilişsel ve algısal durumu ifade etmek üzere gelişmiş ikincil bir morfolojik yapı sergiler. Erken Sami dil katmanında kökün doğrudan birebir fonetik eşdeğerleri sınırlıdır; zira Proto-Sami ötümlü diş-ardı sızıcı sesinin farklı Sami dillerinde geçirdiği fonetik kaymalar (İbraniceye צ veya ט, Aramiceye ט veya ע olarak yansıması) köklerin izini sürmeyi zorlaştırır. Bununla birlikte, İbranicede ve Aramicede gizlenme, pusuda bekleme veya içten içe hesap yapma anlamı taşıyan köklerle kavramsal paralellikler kurulabilmektedir.
Arapçada kök, somut bedevi tecrübesinde «suyunun mevcudiyeti kesin olmayan kuyu» imgesinden hareketle, görme duyusunun dolaysız erişemediği bir noktada zihnin belirtiler üzerinden yürüttüğü tahmini ve kanaati ifade etmek üzere özelleşmiştir. Bu yönüyle kök, ortak miras niteliğindeki soyut bir kavramdan çok, Arap dilinin kendi iç evriminde emareye dayalı çıkarım sürecini adlandırmak için kazandığı semantik bir genişlemedir.
درجة الثقة Muhtemel
المصدر Lisānü’l-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Suyu belirsiz kuyu ve şüpheli borç imgesi | Somut kuyudan zihni alana geçiş; doğrudan görülmeyen bir nesne veya olgu hakkında emarelerle hüküm verme hali | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Kuzeybatı Sami algı kökleriyle dolaylı örtüşme | Proto-Sami ses denklikleri çerçevesinde doğrudan üçlü kök paralelliği sınırlı olup, içsel hesap ve gizil kanaat anlamlarında tematik yakınlık mevcuttur | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir doğrudan soydaş biçim tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر David Cohen, Lisānü’l-ʿArab, Tâcü’l-Arûs.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ظنن | Anlamlı | Emareye dayalı kanaat veya şüphe | Dışsal ipuçlarından hareketle zihinde ağırlık kazanan olumlu ya da olumsuz düşünce | Hedef köktür; Kur'an'da 69 kez geçer |
| نظن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da mühmeldir |
| ننظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da mühmeldir |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ظنن | Merkez | Bilişsel meyil ve kanaat | Delile dayandığında kesin bilgiye (yakîn-i tedebbür), delilsiz olduğunda kuruntuya dönüşebilen ağırlıklı kanaat | İki kutuplu yapısıyla bağlama göre anlam kazanır |
| علم | Komşu | Kesin ve nesnel bilgi | Doğrudan müşahede, kesin delil veya vakıaya tam uygunluk ile zandan ayrılır | Yanılma payı barındırmayan doğrulanmış idraktir |
| حسب | Komşu | Zihni hesap ve sayım | Birbirini izleyen ipuçlarını sayıp hesaplayarak bir sonuca varma hali | Mantıksal çıkarım ve kurgusal hesap vurgusu taşır |
| زعم | Komşu | Temelsiz iddia | Arkasında yeterli dayanak bulunmayan, çoğunlukla dilde kalan kuru iddia | Genellikle batıl ve asılsız kabuller için kullanılır |
| شكك | Komşu | İki taraflı eşit tereddüt | İki ihtimalin birbirine tam denk gelmesi ve zihnin hiçbir tarafa meyledememesi | Zanda bir taraf ağır basarken şüphede denklik esastır |
| يقن | Zıt | Sarsılmaz kesinlik ve duruluk | Her türlü tereddüt, örtü ve değişkenlikten arınmış nihai kararlılık | Zannın taşıyabileceği kuşkuyu tamamen ortadan kaldıran duruluktur |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ظنن | Emareye dayalı kanaat, zihin tartımı | Hem olgusal kesin kanaati hem de delilsiz kuruntuyu içeren iki uçlu bilişsel durum | Kesin |
| Latince | opinio, credere | Kanaat, varsayım, inanma | Delilsiz zan yönünü opinio karşılarken, kökün kesin inanç ve itimat boyutunu credere karşılar | Güçlü |
| İngilizce | conjecture, conviction, presumption | Sanı, kuvvetli kanaat, varsayım | Conjecture kökün delilsiz tahmin boyutunu, conviction ise tedebbürle ulaşılan kesin inanç boyutunu karşılar | Kesin |
| Almanca | Vermutung, feste Überzeugung | Tahmin, sanı; sarsılmaz kanaat | Tek bir Almanca sözcük iki ucu kapsamaz; zannın negatif yönü Vermutung, pozitif yönü Überzeugung ile aktarılır | Güçlü |
| Fransızca | conjecture, présomption, conviction | Sanı, karine, kesin kanaat | Présomption hukuki karine ve tahmin alanını örterken, dini bağlamdaki yakîn anlamını conviction karşılar | Güçlü |
المصدر Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ | Kesin inanç, yakîn (tedebbür ile ulaşılan sarsılmaz bilgi) | Müminlerin ve huşû sahiplerinin ahirete ve hesaba dair kesin inancı bağlamında; Bakara 2:46, Hâkka 69:20 |
| إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ | Asılsız vehim, delilsiz kuruntu ve kuru tahmin | Müşriklerin ve inkârcıların hakikat karşısındaki temelsiz iddiaları bağlamında; En'âm 6:148, Yûnus 10:36, Necm 53:28 |
| ظَنَّ السَّوْءِ | Kötü niyet, suiizan ve haksız itham | Münafıkların ve kalbinde maraz bulunanların Allah ve elçisi hakkındaki kötü beklentileri bağlamında; Feth 48:6, Hucurât 49:12 |
| وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِرَاقُ | Ağır basan ihtimal, zihni idrak ve kesinleşme eşiği | Kişinin ölüm anında veya çaresizlik vaktinde gerçeği fark etmesi bağlamında; Kıyâme 75:28, Yûnus 10:24 |
| وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ | Tevekkülle pekişen çaresizlik ve nihai sığınma kanaati | İmtihan anında kulun Allah'tan başka sığınak olmadığını bizzat yaşayarak idrak etmesi; Tevbe 9:118 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Bilgi teorisi (epistemoloji) ve inanç ilkeleri | Akide konularında zannın (özellikle zann-ı gālibin) delil olup olamayacağı; zannın ilim seviyesine çıkıp çıkmadığı tartışması | Zannın kesinlik (kat'iyyet) taşımayan, inançta yetersiz kalan bilişsel durum olarak dışlanması |
| Fıkıh | Ameli hükümler ve füru-ı fıkıh metodolojisi | Ameli alanda zann-ı gālib (baskın kanaat) ile amel etmenin vücubiyeti; emare ve karinelerin hükme dayanak yapılması | İbadet ve muamelatta kesinliğin bulunmadığı yerde zan ve karinenin amele esas kabul edilmesi |
| Tefsir | Kur'an semantiği ve ezdâd (zıt anlamlılar) | Kökün hem yakîn (kesin bilgi) hem de şek (şüphe) anlamında kullanılan müşterek bir lafız olup olmadığı tahlili | Ayetin siyak ve sibakına göre zannın övgü veya yergi bağlamında ayrıştırılması |
| Hadis | Ahlak, yargılama hukuku ve bireysel ilişkiler | Suiizandan sakındırma («Zandan sakının, çünkü zan sözlerin en yalanıdır») ve hüsnüzannı teşvik | Toplumsal ilişkilerde delilsiz ithamın yasaklanması, Allah'a karşı ise hüsnüzannın emredilmesi |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İnanç ve teslimiyet alanı | Hüsnüzan ve tedebbürî yakîn | İmanı olgunlaştırma ve Allah'a itimat | Dini alanda delile dayanan zan insanı yakîne ulaştırırken, delilsiz zan dinden uzaklaştırır | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | Hipotez ve baskın kanaat (zann-ı gālib) | Kesin bilgiye ulaşma sürecinde geçici basamak | Henüz doğrulanmamış teorik iddia seviyesinde kalır; hakikatin yerine ikame edilemez | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve istihbarat | Karineler üzerinden tedbir alma | Toplumsal güvenliği sağlarken haksız yargıyı önleme | Delilsiz zanla halkı itham etmek zulme yol açarken, emareleri değerlendirmek ihtiyat gereğidir | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve borçlar hukuku | Risk yönetimi ve tahsil kabiliyeti | Sözleşmelerde belirsizliği (garar) giderme | Alacağın veya sermayenin belirsizliğini ifade eden deyn-i zanûn iktisadi akitlerde bertaraf edilir | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Bayesçi olasılık ve koşullu dağılım | Bir olayın başlangıçtaki belirsizliğinin yeni deliller ve emareler geldikçe güncellenerek yüksek bir olasılık veya sıfıra yaklaşması yapısıyla tam örtüşür | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki karine ve bilişsel önyargı | Yargılamada doğrudan delilin yokluğunda emarelerden türetilen ağırlıklı kanaat veya zihnin eksik veriyle vardığı peşin yargı modeli | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca Türkçedeki «sanmak, kuruntu etmek, şüphelenmek» manasına hapsederek, emareye dayalı kesin idrak boyutunu tamamen yok saymak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da iki kutuplu bir yelpazeyi ifade eder: Bir uçta vahiy ve delil olmaksızın üretilen batıl kurgular (vehim), diğer uçta derin tefekkür ve delillerin birikmesiyle kalpte oluşan sarsılmaz kesin inanç (yakîn). |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bakara 2:46 gibi ayetlerde namazda huşû duyan müminlerin niteliği olan «yazunnûne» ifadesini «Rableriyel buluşacaklarını sanırlar/şüphe ederler» şeklinde çevirip müminlerin imanını tereddütlü bir kanaat olarak yorumlama tehlikesi doğar. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin bilgi teorisini kurar; hakikatin ölçüsünün heva ve zandan bağımsız, kesin delile dayalı olduğunu ilan ederken müminin içsel kanaat derinliğini tanımlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müşriklerin inanç temellerini sarsan eleştiri ayetlerinde (Necm, En'âm) ve müminlerin ahiret bilincini anlatan itikat ayetlerinde (Bakara, Hâkka) kurucu kavramdır. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çoğunluğun veya ataların kabul ettiği kanaatlerin hakikatin yerini tutamayacağını gösterir; bilginin kaynağı olarak zihni kuruntuyu değil ilahi beyyineyi zorunlu kılar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamSuyu dışarıdan görünmeyen ve çıkıp çıkmayacağı emarelere bağlı olan belirsiz kuyu ile tahsili kuşkulu borcun oluşturduğu zihni tereddüt eşiği.
- Soyut anlamDoğrudan gözle görülmeyen bir olguya dair dış emareleri toplayarak zihnin bir ihtimali diğerine baskın kılması veya tamamen dayanaksız bir kuruntuya kapılması hali.
- Sistematik karşılıkİlim ile şüphe arasında yer alan; delilin varlığına göre yukarı doğru yakîne, delilin yokluğuna göre aşağı doğru vehme ve suiizana evrilen dinamik olasılık düzlemi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde zannın yöneldiği hükmü, ise toplanan delil ve emareler () kümesi altında bu hükmün zihindeki gerçekleşme olasılığını simgeler. Deliller ve tedebbür arttıkça () zannın değeri kesinliğe (, yani yakîn-i tedebbüre) ulaşır; nesnel delil tamamen ortadan kalktığında () zan, hakikatten hiçbir şey kazandırmayan asılsız kuruntuya ve batıl iddiaya () dönüşür.