عذر

اختصارات لوحة المفاتيح

البحث
/
ملاحظة جديدة
n
الآية السابقة / التالية
[ ]
وضع القراءة
f
وضع الشبكة
g
كون القرآن
e
إغلاق / رجوع
Esc
تخطَّ الشبكة

شبكة الجذر

شبكة الجذر: ع-ذ-رالصيغ: ٨ · الجذور المجاورة: ٤٥ · الآيات: ١١ · السور: ٨؛ المحتوى نفسه مسرود في بطاقات «الصيغ» و«الجذور المجاورة» و«الآيات».كفرالْمُعَذِّرُونَلدنبعدعذرنفعمَعْذِرَتُهُمْعتبيومفَيَعْتَذِرُونَخبرعذبتَعْتَذِرُواوعظطوف

الجذرالصيغ ٨الآيات ١١السور ٨المجاورة ٤٥

▶ افتح الشبكة (ثلاثية الأبعاد)

عذر

ع - ذ - ر

جذر
  • الورود: ١٢
  • الآيات: ١١
  • الصيغ: ٨
  • المعاجم: ١٢

معناه في القرآن: Özür

ملاحظاتي

المعاجم(١٢)

كتاب العين

الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٤٬٠٧٢
باب العين والذال والرّاء معهما ع ذ ر، ذ ع ر، ذ ر ع مستعملات عذر: عَذَرْتُه عَذْراً ومَعْذِرَةً. والعُذْرُ اسمٌ، عذرته بما صنع عَذْراً ومَعْذِرة وعَذَرْتُه من فلانٍ، أي: لُمْتُ فلاناً ولم أَلُمْهُ. قال: يا قوم من يَعْذِرُ من عجردٍ القاتل النّفس على الدانق وعذيرُ الرّجل ما يروم ويحاول مما يعذر عليه إذا فعله. قال العجاج: جاريَ لا تَسْتَنكري عَذيري ثم فسّره فقال: سَعْيي وإشفاقي على بعيري
اقرأ المدخل كاملًا

الصحاح

الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٬٩٨٥
الاعْتِذارُ من الذنب. واعْتَذَرَ رجلٌ إلى إبراهيم النَخَعِيِّ، فقال له: قد عَذَرْتُكَ غيرَ مُعْتَذِرِ، أن المَعاذيرَ يشوبُها الكذب. واعْتَذَرَ بمعنى أعْذَرَ، أي صار ذا عُذْرٍ. قال لبيد: إلى الحولِ ثم اسمُ السلامِ عليكماومن يَبْكِ حولاً كاملاً فقد اعْتَذَرْ والاعْتذارُ أيضاً: الدُروس. قال الشاعر: أم كنتَ تعرفُ آيات فقد جَعَلَتْأطلالُ إلفك بالوَدْكاء تَعْتَـذِرُ والاعْتذارُ: الاقتضاض.
اقرأ المدخل كاملًا

تهذيب اللغة

الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ١٧٬٦٤٢
باب العين والذال مع الراء عذر ، ذرع ، ذعر : مستعملة . عذر : قال الله عزَّ وجلَّ : ( قَالُواْ مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ ) ( الأعراف : 164 ) نزلت في قوم من بني إسرائيل وَعظوا الذين اعتدَوا في السبت من اليهود ، فقالت طائفة منهم : ( لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ ) ( الأعراف : 164 ) ، فقالوا يعني الواعظين : ( مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ ( . المعنى : قالوا : موعظتنا إيَّاهم معذِرة إلى
اقرأ المدخل كاملًا

مقاييس اللغة

ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١٠٬١٨٤
(باب العين والذال وما يثلثهما) (عذر) العين والذال والراء بناء صحيح له فروعٌ كثيرة، ما جَعلَ الله تعالى فيه وجهَ قياسٍ بَتَّةً، بل كلُّ كلمةٍ منها على نَحوِها وجِهَتها مفردة. فالعُذْر معروف، وهو رَوْم الإنسان إصلاحَ ما أُنكِرَ عليه بكلام. يُقال منه: عَذَرْتُه فأنا أَعْذِرُه عَذْراً، والاسم العُذْر. وتقول: عَذَرْتُه من فلان، أي لُمْتُه([1]) ولم ألُم هذا. يُقال: مَن عذيري من فلان، ومَن يَعذِرني
اقرأ المدخل كاملًا

المفردات في غريب القرآن

الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٨٩٥
- العذر: تحري الإنسان ما يمحو به ذنوبه. ويقال: عذر وعذر، وذلك على ثلاثة أضرب: إما أن يقول: لم أفعل، أو يقول: فعلت لأجل كذا، فيذكر ما يخرجه عن كونه مذنبا، أو يقول: فعلت ولا أعود، ونحو ذلك من المقال. وهذا الثالث هو التوبة، فكل توبة عذر وليس كل عذر توبة، واعتذرت إليه أتيت بعذر، وعذرته: قبلت عذره. قال تعالى: ﴿يعتذرون إليكم إذا رجعتم إليهم قل لا تعتذروا﴾ [التوبة/94]، والمعذر: من يرى أن له عذرا ولا عذر
اقرأ المدخل كاملًا

أساس البلاغة

الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٨٧٧
ع ذ ر ‏"‏ قد أعذر من أنذر ‏"‏ أي بالغ في العذر أي في كونه معذوراً وأعذر فلان وما عذّر ويقال‏:‏ من عذيري من فلان وعذيرك من فلان‏.‏ قال عمرو بن معدي كرب‏:‏ أريد حباءه ويريد قتلي عذيرك من خليلك من مراد ومعناه هلّم من يعذرك منه إن أوقعت به يعني أنه أهل للإيقاع به فإن أوقعت به كنت معذوراً‏.‏ ومنه قوله عليه الصلاة والسلام ‏"‏ لن يهلك الناس حتى يعذروا من أنفسهم ‏"‏ واستعذر النبي صلى الله عليه وسلم من
اقرأ المدخل كاملًا

لسان العرب

ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٢٧٬٥٢٣
العُذْر: الحجة التي يُعْتَذر بها؛ والجمع أَعذارٌ. يقال: اعْتَذَر فلان اعْتِذاراً وعِذْرةً ومَعْذُرِة من دِيْنهِ فعَذَرْته، وعذَرَ يَعْذُرِهُ فيما صنع عُذْراً وعِذْرةً وعُذْرَى ومَعْذُرِة، والاسم المعِذَرة (* قوله: «والاسم المعذرة» مثلث الذال كما في القاموس). ولي في هذا الأَمر عُذْرٌ وعُذْرَى ومَعْذرةٌ أَي خروجٌ من الذنب؛ قال الجَمُوح الظفري: قالت أُمامةٌ لما جِئْتُ زائَرها: هلاَّ رَمَيْتَ
اقرأ المدخل كاملًا

القاموس المحيط

الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٬٦٠٧
* ع ذ ر * * اعْتَذَرَ * من الذنب واعْتَذَر أيضا بمعن * أعْذَرَ * أي صار ذا * عُذْرٍ * و * الاعْتِذَارُ * أيضا الاقتضاض و * العُذْرَةُ * بوزن العسرة البكارة و * العَذْرَاءُ * بالمد البكر والجمع * العَذَارَِى * بفتح الراء وكسرها و * العَذْرَاواتُ * أيضا كما مر في الصحراء ويقال فلان أبو * عُذْرِها * أي مقتضها و * العَذِرَةُ * فناء الدار سميت بذلك لأن العذرة كانت تلقى في الأفنية و * عَذَرَهُ * في
اقرأ المدخل كاملًا

تاج العروس

الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٢٬١٨٨
العذر بالضم: م، معروف، وهو الحجة التي يعتذر بها. وفي البصائر للمصنف: العذر: تحرى الإنسان ما يمحو به ذنوبه، وذلك ثلاثة أضرب: أن تقول: لم أفعل. أو تقول: فعلت لأجل كذا، فيذكر ما يخرجه عن كونه مذنبا أو تقول: فعلت ولا أعود، ونحو ذلك، وهذا الثالث هو التوبة فكل توبة عذر، وليس كل عذؤ توبة. ج أعذار. يقال: عذره يعذره، بالكسر، فيما صنع، عذرا، بالضم وعذرا بضمتين، وبهما قري قوله تعالى فالملقيات ذكرا. عذرا أو
اقرأ المدخل كاملًا

معجم لين

إدوارد لين · القرن ١٩بلا ترجمةالحروف: ٤٢٬٢٨٨
عَذَرَهُ 1 عَذَرَهُ ذ , aor. عَذِرَ , inf. n. عُذْرٌ (S, O, Msb, K) and عُذُرٌ (S, O, K) and عُذْرَى (O, K) and مَعْذِرَةٌ and مَعْذُرَةٌ (K) [all of which are also used as simple substs.]; and ↓ اعذرهُ; (S, O, Msb, K;) He excused him; freed, cleared, or exempted, him from blame; exculpated him: (Msb:) or he accepted his excuse: properly, عَذَرْتُ signifies I cancelled evil conduct. (TA.) [See
اقرأ المدخل كاملًا

قاموس سالمون

هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٨٣٩
عَذَرَ عَذَرَ I ( n. ac. عَذْر 1 , عُذْر 3 , عُذُر 10 , مَعْذِرَة 18t , مَعْذُرَة 19t ) a. [ acc. & 'Ala ], Excused for; exculpated, exonerated from. b. ( n. ac. عَذْر 1 , عُذْر 3 ), Was guilty; was vicious; was faulty. c. ( n. ac. عَذْر 1 ), Cut off; circumcised; cauterized. d. I , U ( n. ac. عَذْر 1 ), Bound, fastened on ( bridle ). e. [ acc. & 'Ala ], Helped, aided against.
اقرأ المدخل كاملًا

كتاب الله

مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٧١٬٠٨٣
عذر عَذَرَ - يَعْذِرُ - عُذْر - عُذْراً - مَعْذِرَة - مَعَاذِيْر - اعْتَذَرَ - يَعْتَذِرُ - عَذَّرَ - يُعَذِّرُ - مُعَذَّر - مُعَذَّرُوْن عَذَرَ - يَعْذِرُ + شيء + كائناً: منعه من القيام بفعل أراده هو، أو أراد له غيره فعله عُذْر: اسم فعل " عَذَرَ - يَعْذِرُ ": منع الكائن من القيام بفعل أراده هو أو أراد له غيره فعله: وهو كذلك ما يكون بفعل "
لا توجد ترجمة تركية بعدرابط المدخل

عذر عَذَرَ - يَعْذِرُ - عُذْر - عُذْراً - مَعْذِرَة - مَعَاذِيْر - اعْتَذَرَ - يَعْتَذِرُ - عَذَّرَ - يُعَذِّرُ - مُعَذَّر - مُعَذَّرُوْن عَذَرَ - يَعْذِرُ + شيء + كائناً: منعه من القيام بفعل أراده هو، أو أراد له غيره فعله عُذْر: اسم فعل " عَذَرَ - يَعْذِرُ ": منع الكائن من القيام بفعل أراده هو أو أراد له غيره فعله: وهو كذلك ما يكون بفعل " عَذَرَ - يَعْذِرُ ": المبرر أو السبب الذي يقدم كحجة، والذي منع كائناً من القيام بعمل أراده هو، أو أراد له غيره فعله عُذْراً: حال من " عُذْر ": بشكل مانع ومعيق مَعْذِرَة: على وزن " مـَفـْعـِلة" مصدر ميمي اسم فعل بمعنى مفعول من " عَذَرَ - يَعْذِرُ ": العذر المقدم عن حالة محددة مرادة دون غيرها: تقديم وبيان السبب الذي منع كائناً من القيام بعمل أراده هو، أو أراد له غيره فعله مَعَاذِيْر: جمع " مَعْذِرَة " عَذَّرَ - يُعَذِّرُ: على وزن " فَعَّل " من " عَذَرَ - يَعْذِرُ ": جعله " يعِذُر " على وجه التكرار والشدة: جعله يمتنع بشكل متكرر وشديد عن فعل شيء أراده هو أو أراد له غيره فعله مُعَذَّر: اسم مفعول من " عَذَّر - يُعَذِّرُ ": من يقع عليهم فعل " عَذَّر - يُعَذِّرُ " بشكل متكرر: الذين منعوا بشكل متكرر وشديد من فعل شيء أرادوه، أو أراده لهم غيرهم فعله مُعَذَّرُوْن: جمع " مُعَذَّر" اعْتَذَرَ - يَعْتَذِرُ + كائن + إلى آخر: على وزن " افتعل " من " عَذَّر - يُعَذِّرُ ": طلب وسعى أن " يُعْذَر " بشكل ذاتي: طلب وسعى أن يكون له عذر ذاتي أي مانع ذاتي مقبول من الآخرين، لكي لا يفعل ما يطلب منه واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " منع وإعاقة سير وتقدم آخر نحو أمر أو شيء "، وهي: نَهَى - يَنْهَى، مَنَعَ - يَمْنَعُ، حَرَمَ - يَحْرِمُ (حَرِمَ - يَحْرَمُ)، ذَمَّ- يَذِمُّ، عَذَرَ - يَعْذِرُ، عَاقَ - يَعُوْقُ عُذْر - عذرا ﴿قال إن سألتك عن شيء بعدها فلا تصاحبني قد بلغت من لدني عذرا (76)﴾ الكهف ﴿عذرا أو نذرا (6)﴾ المرسلات اعْتَذَرَ - يَعْتَذِرُ ﴿يعتذرون إليكم إذا رجعتم إليهم قل لا تعتذروا لن نؤمن لكم قد نبأنا الله من أخباركم وسيرى الله عملكم ورسوله ثم تردون إلى عالم الغيب والشهادة فينبئكم بما كنتم تعملون (94)﴾ التوبة ﴿يعتذرون إليكم إذا رجعتم إليهم قل لا تعتذروا لن نؤمن لكم قد نبأنا الله من أخباركم وسيرى الله عملكم ورسوله ثم تردون إلى عالم الغيب والشهادة فينبئكم بما كنتم تعملون (94)﴾ التوبة ﴿لا تعتذروا قد كفرتم بعد إيمانكم إن نعف عن طائفة منكم نعذب طائفة بأنهم كانوا مجرمين(66)﴾ التوبة ﴿ياأيها الذين كفروا لا تعتذروا اليوم إنما تجزون ما كنتم تعملون(7)﴾ التحريم ﴿ولا يؤذن لهم فيعتذرون(36)﴾ المرسلات معذرة - معاذير ﴿فيومئذ لا ينفع الذين ظلموا معذرتهم ولا هم يستعتبون(57)﴾ الروم ﴿يوم لا ينفع الظالمين معذرتهم ولهم اللعنة ولهم سوء الدار(52)﴾ غافر ﴿ولو ألقى معاذيره(15)﴾ القيامة ﴿وإذ قالت أمة منهم لم تعظون قوما الله مهلكهم أو معذبهم عذابا شديدا قالوا معذرة إلى ربكم ولعلهم يتقون(164)﴾ الأعراف مُعَذَّرون - المعذرون ﴿وجاء المعذرون من الأعراب ليؤذن لهم وقعد الذين كذبوا الله ورسوله سيصيب الذين كفروا منهم عذاب أليم(90)﴾ التوبة مختار الصحاح ● [عذر] ع ذ ر: اعْتَذَرَ من الذنب واعْتَذَر أيضا بمعن أعْذَرَ أي صار ذا عُذْرٍ و الاعْتِذَارُ أيضا الاقتضاض و العُذْرَةُ بوزن العسرة البكارة و العَذْرَاءُ بالمد البكر والجمع العَذَارَِى بفتح الراء وكسرها و العَذْرَاواتُ أيضا كما مر في الصحراء ويقال فلان أبو عُذْرِها أي مقتضها و العَذِرَةُ فناء الدار سميت بذلك لأن العذرة كانت تلقى في الأفنية و عَذَرَهُ في فعله يعذره بالكسر عُذْراً والاسم المَعْذِرَةُ بوزن المغفرة و العُذْرَى بوزن البشرى و العِذْرَةُ بوزن الغبرة وقال مجاهد في قوله تعالى ﴿ولو ألقى معاذيره﴾ أي ولو جادل عن نفسه و عِذَارُ الدابة جمعه عُذُرٌ بضمتين و عِذَارُ الرجل شعره النابت في موضع العذار ويقال للمنهمك في الغي خلع عذاره و عَذَرَ الرجل من باب ضرب ونصر كثرت عيوبه و أعْذَرَ أيضا وفي الحديث ﴿لن يهلك الناس حتى يعذروا من أنفسهم﴾ أي تكثر ذنوبهم وعيوبهم قال أبو عبيد ولا أراه إلا من العذر أي يستوجبون العقوبة فيمون لمن يعذبهم العُذْرُ وأعذر أيضا صار ذا عذر وفي المثل أعذر من أنذر قال أبو عبيدة أعذره بمعنى عذره و تَعَذَّرَ عليه الأمر تعسر وتعذَّر أيضا أي اعتذر واحتج لنفسه ﴿وجاء المعذرون من الأعراب﴾ يقرأ مشددا ومخففا فالمُعَذَّرُ بالتشديد قد يكون محقا وقد يكون غير محق فالمحق هو في المعنى المعتذر لأن له عذرا ولكن التاء قلبت ذالا وأدغمت في الذال ونقلت حركتها إلى العين كما قرئ يخصمون بفتح الخاء وأما الذي ليس بمحق فهو المُعَذِّرُ على جهة المُفَعِّل لأنه المُمَرِّض والمُقَصِّر يعتذر بغير عذر وقرأ بن عباس ﴿وجاء المُعْذِرون﴾ بالتخفيف من أعذر وقال والله لهكذا أنزلت وكان يقول لعن الله المُعَذِّرين كأن عنده أن المُعَذِّر بالتشديد هو المظهر للعذر اعتلالا من غير حقيقة والمعذر بالتخفيف الذي له عذر الراغب عذر - العذر: تحري الإنسان ما يمحو به ذنوبه. ويقال: عذر وعذر، وذلك على ثلاثة أضرب: إما أن يقول: لم أفعل، أو يقول: فعلت لأجل كذا، فيذكر ما يخرجه عن كونه مذنبا، أو يقول: فعلت ولا أعود، ونحو ذلك من المقال. وهذا الثالث هو التوبة، فكل توبة عذر وليس كل عذر توبة، واعتذرت إليه أتيت بعذر، وعذرته: قبلت عذره. قال تعالى: }يعتذرون إليكم إذا رجعتم إليهم قل لا تعتذروا﴿[التوبة/94]، والمعذر: من يرى أن له عذرا ولا عذر له. قال تعالى:﴾وجاء المعذرون﴿[التوبة/90]، وقرئ (المعذرون) (وبها قرأ يعقوب الحضرمي. انظر: إرشاد المبتدي ص 355) أي: الذين يأتون بالعذر. قال ابن عباس: لعن الله المعذرين ورحم المعذرين (انظر: الدر المنثور 4/260؛ والأضداد لابن الأنباري ص 321؛ واللسان (عذر). قال ابن الأنباري: كأن المعذر عنده الذي يأتي بمحض العذر، والمعذر: المقصر؛ وانظر عمدة الحفاظ: عذر)، وقوله:﴾قالوا معذرة إلى ربكم{ [الأعراف/164]، فهو مصدر عذرت، كأنه قيل: أطلب منه أن يعذرني، وأعذر: أتى بما صار به معذورا، وقيل: أعذر من أنذر (انظر: الأضداد ص 321؛ والبصائر 4/36) : أتى بما صار به معذورا، قال بعضهم: أصل العذر من العذرة وهو الشيء النجس (راجع: اللسان مادة (عذر) )، ومنه سمي القلفة العذرة، فقيل: عذرت الصبي: إذا طهرته وأزلت عذرته، وكذا عذرت فلانا: أزلت نجاسة ذنبه بالعفو عنه، كقولك: غفرت له، أي: سترت ذنبه، وسمي جلدة البكارة عذرة تشبيها بعذرتها التي هي القلفة، فقيل: عذرتها، أي: افتضضتها، وقيل للعارض في حلق الصبي عذرة، فقيل: عذر الصبي إذا أصابه ذلك، قال الشاعر: - 313 - غمز الطبيب نغانغ المعذور * (هذا عجز بيت لجرير، وشطره: غمز ابن مرة يا فرزدق كينها وهو في ديوان ص 885؛ والمجمل 3/655؛ والأضداد ص 322؛ وتهذيب اللغة 2/310. النغانغ: لحمات عند اللهوات) ويقال: اعتذرت المياه: انقطعت، واعتذرت المنازل: درست، على طريق التشبيه بالمعتذر الذي يندرس ذنبه لوضوح عذره، والعاذرة قيل: المستحاضة (قال ابن فارس: ويقال: إن العاذرة: المرأة المستحاضة، وفيه نظر، ك

الصيغ(٨)

الجذور المجاورةالمجاورة: ٤٥ (الإجمالي: ٦٨)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.
  1. نفع

    الآيات المشتركة: ٢ · Fayda eder

  2. عتب

    الآيات المشتركة: ١ · “A’tebe” kapı eşiği demektir

  3. أذن

    الآيات المشتركة: ٢ · Kulak demektir

  4. عذب

    الآيات المشتركة: ٣ · Su yosunudur

  5. لدن

    الآيات المشتركة: ١ · Katın

  6. عرب

    الآيات المشتركة: ١ · “A’rafe” üstü düz dağ demektir

  7. وعظ

    الآيات المشتركة: ١ · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir

  8. قعد

    الآيات المشتركة: ١ · Temel demektir

  9. يوم

    الآيات المشتركة: ٣ · “Yemm” durgun akan su demektir

  10. عفو

    الآيات المشتركة: ١ · Affetti

  11. كفر

    الآيات المشتركة: ٣ · Hufre, çukur demektir

  12. طوف

    الآيات المشتركة: ١ · Çeper demektir

الآيات التي ورد فيها(١١)

  1. لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ

    Özür dilemeyin

  2. يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ …

    Özür dilemeyin

  3. يَاأَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

    Özür dilemeyin

تحليل الجذر

تعريف الجذر والخلاصة

AlanDeğer
Kökعذر
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerحجج, توب, عفو
Zıt Kökلوم
Çekirdek Özet 1Kınama ve sorumluluğu ortadan kaldırmak üzere öne sürülen engel, gerekçe veya savunma
Çekirdek Özet 2İlahi bildirim karşısında insanın sorumluluktan kurtulma çabası veya mazeretin geçersizliği
Çekirdek Özet 3Hakkın ikamesi karşısında haksız bahanelerin düşmesi ve adaletin mutlak tecellisi
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca sıradan bir sözlü özür dileme sanıp ontolojik ve hukuki bağlayıcılıktan arındırmak

التحليل الثنائي

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
عذEngelleme, men etme, bir sınır çekerek arındırma veya ayırma; nitekim aynı ikili çekirdeğe sahip عذب kökünde de taşkınlığı ve kirleri engelleyip arı kılma veya acı vererek alıkoyma anlamı mevcutturرÇekirdekteki engelleme ve arındırma anlamına hareket, süreklilik ve sonuca ulaştırma boyutu katarak kişiyi kınamadan kesin biçimde ayıran meşru veya gayrimeşru gerekçeye dönüştürür

التحليل التصويري للحروف

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
عGözDurumu görme, fark etme, gerçeği idrak etme ve kaynak noktası olma
ذKapı pimi veya kapı (ikiz harfi د üzerinden türetme)Girişi tutma, geçişi engelleme, bir sınırlama hattı çekme
رİnsan başıBilinç, niyet, yöneliş ve eylemin başına geçme
عذرGöz, kapı ve insan başıKişinin bilincinde kınamayı görerek önüne bir engel veya savunma perdesi çekmesi ve kendisini suçlamadan korumaya yönelmesi hareketini simgeler

الاستعمال التاريخي والمبكر

AlanVeri
İlk fiziksel anlamAtın yanaklığı ve gemi dizginleyen kayışı (عِذَار); kınamayı veya serkeşliği tutan engel; ayrıca bedendeki sünnet derisini kesip atarak arındırma veya avludaki döküntüleri temizleme
Cahiliye şiiri kullanımıAmr b. Ma‘dîkerib şiirinde hasmına karşı elinden geleni yaptığını ve artık kınanamayacağını ifade eder: أُريد حِبَاءه ويُريدُ قَتْلي / عَذيرَكَ من خليلكَ من مُرادِ
Erken Arapça kullanımBir kimsenin kendisini kınamadan tamamen soyutlaması ve delili tüketmesi anlamında kullanılan meşhur darbımesel: قَدْ أَعْذَرَ مَنْ أَنْذَرَ

المصدر Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça عذر kökü, Batı Sami ve Güney Sami dillerinde korunma, arındırma, yardım isteme ve kınamadan beri kılınma semantik sahasıyla kesişir. İbranice ע-ז-ר kökü birine kalkan olma, destekleme ve yardım etme manalarını öne çıkarırken, Klasik Arapçada kök kınamanın veya cezanın kişiye ulaşmasına engel teşkil eden hukuki ve fiili zırh, yani mazeret ve kusuru defetme yönünde özelleşmiştir. Kökün ilk fiziksel tabakasında yer alan dizgin ve sınır kayışı mefhumu, semantik gelişmede kişinin aleyhine işleyecek kınama akışını sınırlandırma ve kesme işlevini üstlenmiştir.

درجة الثقة Güçlü

المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon.

التحليل الاشتقاقي

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönKınamayı defetme, arındırma ve dizgin vurmaFiziksel anlamdaki engelleme ve temizleme zamanla kınamayı sözel veya fiili savunmayla bertaraf etme kavramına dönüşmüştürKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ע-ז-ר köküYardım etme, arka çıkma ve kurtarma anlamları kınamayı defederek kişiye destek olma fikriyle örtüşürGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik bağlamda doğrudan tespit edilmiş güvenilir dış soydaş formu bulunmamaktadırVeri bulunamadı

المصدر Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

الجذور الشقيقة (التقاليب)

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
عذرAnlamlıMazeret beyan etmeKınamayı ortadan kaldırmak için savunma öne sürmeHedef kök; Kur'an'da geçer
عرذAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıArapçada kullanılmayan terkip
ذعرAnlamlıDehşete düşmeAnsızın korkuya kapılma ve ürkmeTers orantılı içe çekilme; Kur'an'da geçmez
ذرعAnlamlıÖlçme ve güç yetirmeKolu uzatıp arşınlama ve takat sınırıKur'an'da geçer; mesafe ve imkân boyutu
رعذAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKök olarak oluşmayan form
رذعAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKök olarak oluşmayan form

الجذور المجاورة والجذر المضاد

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
عذرMerkezSorumluluğu düşürme savunmasıKınamayı haklı veya haksız bir engelle savuşturmaKişinin kendini kusurdan soyutlama beyanı
حججKomşuKanıtlamaMantıksal ve olgusal delil ikame etmeHaklılığı ispatlayan kesin burhan
توبKomşuGünahtan dönmeKusuru kabul ederek yönelişi değiştirmeSuçu inkâr veya tevil etmeden rücu etme
عفوKomşuSilme ve bağışlamaHatayı örtüp cezayı terketmeKarşı tarafın suçu düşürmesi eylemi
لومZıtKınama ve azarlamaKusuru failin yüzüne vurmaKişiye sorumluluğu yükleme eylemi

مقابلات المعنى في لغات أخرى

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaعذرKınamayı defeden savunmaMeşru mazereti veya savunma gayretini bildirirKesin
LatinceExcusatio, PurgatioAklanma, suçtan arınmaSuç isnadından muaf tutulma gerekçesini tam karşılarGüçlü
İngilizceExcuse, Apology, JustificationMazeret, meşrulaştırmaExcuse kusuru hafifletmeyi, justification ise meşruluğu içerirGüçlü
AlmancaEntschuldigung, AusredeSuçtan sıyrılma, bahaneEntschuldigung hakiki gerekçeyi, Ausrede uydurma mazereti karşılarGüçlü
FransızcaExcuse, JustificationMazeret, bağışlanma talebiHukuki ve ahlaki savunma hattını belirtirGüçlü

المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

الوجوه والنظائر

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
Mazereti tükenme / Haklı sınırKesinleşmiş meşru payYolculuk arkadaşlığında tahammül sınırının sonu; Kehf 18:76
Tevbe veya uyarı aracıİnkârı engelleyen uyarıVahyin insan üzerindeki kınamayı kaldırma veya mazereti tüketme işlevi; Mürselât 77:6
Geçersiz mazeret arayışıSahte bahane ileri sürmeSavaştan geri kalanların öne sürdüğü geçersiz mazeretler; Tevbe 9:66, Tevbe 9:94, Tahrîm 66:7
Sorumluluktan kurtulma gayretiEmr-i bi'l-ma'ruf sorumluluğuTebliğ görevini yaparak Allah katında mesuliyetten arınma; A'râf 7:164
Kıyamet günü savunmanın düşmesiFaydasız özür beyanıZalimlerin azap karşısında hiçbir mazeretinin kabul edilmemesi; Rûm 30:57, Mü'min 40:52, Mürselât 77:36
Savunma vasıtaları / Perdelerİnsanın kendi aleyhine tanıklığıİnsanın gerçekte ne olduğunu bilip türlü bahaneler ardına saklanması; Kıyâme 75:15
Yalandan mazeret uyduranlarHileli çekilmeBedevilerden sefere katılmamak için izin isteyen sahtekârlar; Tevbe 9:90

سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİlahi hüccetin tamamlanmasıİnsanın ahirette Allah'a karşı mazeretinin kalmaması meselesiTeklifin ve peygamber gönderilmesinin hücceti ikame edişi
FıkıhHukuki ehliyet ve mazeret halleriİbadet ve muamelatta sorumluluğu düşüren veya erteleyen zaruretlerRuhsat sağlayan meşru engeller (özür sahibi)
TefsirAhirette mazeretlerin düşmesiZalimlerin özürlerinin kabul edilmemesi ve savunma izninin verilmemesiHakikatin zuhuru karşısında bahanelerin hükümsüzlüğü
HadisKulun uyarılması ve delilin tamamlanmasıAllah'ın mazereti kabul etmeyi veya mazereti tüketmeyi sevmesiİkaz edilerek sorumluluğun kesinleştirilmesi süreci

تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniKul-Yaratıcı ilişkisiHüccetin ikamesiMesuliyeti kesinleştirmeAllah'ın peygamberler göndererek insanın mazeretini ortadan kaldırmasıKesin
İlmiİspat ve delil mantığıKarşı tezi çürütmeŞüpheyi bertaraf etmeBilimsel verinin cehalet mazeretini düşürerek gerçeği zorunlu kılmasıGüçlü
SiyasiHukuki nizam ve itaatMeşru bağışıklık veya müeyyideKeyfiliği önlemeToplumsal sözleşmede ceza ve yükümlülükten muaf tutulma ölçütleriGüçlü
İktisadiAkitler ve borçlar hukukuMücbir sebep (force majeure)Yükümlülüğü askıya almaİfa imkânsızlığı durumunda borçlunun temerrüt kınamasından kurtulmasıGüçlü

التماثل في العلوم العددية والإنسانية

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerHata toleransı ve istisna işleme (exception handling)Bir sistemde girdinin standart süreci işletememesi halinde çöküşü önleyen tanımlı istisna kanalıGüçlü
Beşeri bilimlerMücbir sebep ve kusursuzluk savunması (justification/defense)Hukukta failin eylemi gerçekleştirmesine rağmen kast ve ihmalin bulunmayışı sebebiyle cezanın düşmesiKesin

التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca gündelik dildeki kibarlık ifadesi olan sözlü af dilemeye indirgemek
Kur'an içi daha geniş anlamKınamayı ortadan kaldıran objektif hakikat, meşru mazeret veya hakkın karşısında sahte kalkanların çöküşü
Yanlış anlamanın doğuracağı hataKur'an'daki itizar ayetlerini sıradan bir pişmanlık ifadesi sanıp hakiki tevbe ile sahte gerekçelendirme arasındaki ontolojik uçurumu gözden kaçırmak

خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Vahyin temel gayelerinden biri olan mazeretlerin tükenmesi ve insanın ilahi adalet karşısında hiçbir gerekçe ardına gizlenemeyeceğini kavramak için merkezidir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Münafıkların tebliğden ve cihattan geri kalışlarını meşrulaştırma çabalarını anlatan ayetler ile ahiretteki hesaplaşma sahnelerinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?İnsanın niyet ve eylemlerindeki samimiyetsizliği dışsal bahanelerle örtbas edebileceği zannını yıkarak sorumluluğun vicdani ve ahlaki özünü hatırlatır.

التركيب النهائي والنموذج الرياضي

  • Somut anlamDizgin, engel veya arındırıcı kesik vasıtasıyla serkeşliği ve kınamayı durdurma.
  • Soyut anlamKusuru veya cezayı ortadan kaldırmak üzere öne sürülen meşru yahut gayrimeşru savunma kalkanı.
  • Sistematik karşılıkHüccetin tamamlanması neticesinde haksız bahanelerin iptal edilmesi ve adaletin tecellisi.
  • LaTeX modeliM=lim⁡H→∞(SH)=0
  • LaTeX açıklamasıFormülde M insanın öne sürdüğü mazeret fonksiyonunu, S savunma veya gerekçe çabasını, H ise vahyî ve ilahi hüccetin kesinliğini temsil eder. İlahi hüccet ve hakikat kesinleştikçe (H→∞), insanın kınamadan kurtulmak için kurguladığı sahte mazeretler bütünüyle hükümsüz kalır ve sıfıra yaklaşır.
النسخة النصية (لأدوات الذكاء الاصطناعي)فهرس الجذور حسب الحروف: ع