عذر
ع - ذ - ر
جذر- الورود: ١٢
- الآيات: ١١
- الصيغ: ٨
- المعاجم: ١٢
معناه في القرآن: Özür
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٤٬٠٧٢باب العين والذال والرّاء معهما
ع ذ ر، ذ ع ر، ذ ر ع مستعملات
عذر:
عَذَرْتُه عَذْراً ومَعْذِرَةً. والعُذْرُ اسمٌ، عذرته بما صنع عَذْراً ومَعْذِرة وعَذَرْتُه من فلانٍ، أي: لُمْتُ فلاناً ولم أَلُمْهُ. قال:
يا قوم من يَعْذِرُ من عجردٍ القاتل النّفس على الدانق
وعذيرُ الرّجل ما يروم ويحاول مما يعذر عليه إذا فعله. قال العجاج:
جاريَ لا تَسْتَنكري عَذيري
ثم فسّره فقال:
سَعْيي وإشفاقي على بعيري
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٬٩٨٥الاعْتِذارُ من الذنب. واعْتَذَرَ رجلٌ إلى إبراهيم النَخَعِيِّ، فقال له: قد عَذَرْتُكَ غيرَ مُعْتَذِرِ، أن المَعاذيرَ يشوبُها الكذب. واعْتَذَرَ بمعنى أعْذَرَ، أي صار ذا عُذْرٍ. قال لبيد:
إلى الحولِ ثم اسمُ السلامِ عليكماومن يَبْكِ حولاً كاملاً فقد اعْتَذَرْ
والاعْتذارُ أيضاً: الدُروس. قال الشاعر:
أم كنتَ تعرفُ آيات فقد جَعَلَتْأطلالُ إلفك بالوَدْكاء تَعْتَـذِرُ
والاعْتذارُ: الاقتضاض.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ١٧٬٦٤٢باب العين والذال مع الراء
عذر ، ذرع ، ذعر : مستعملة .
عذر : قال الله عزَّ وجلَّ : ( قَالُواْ مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ ) ( الأعراف : 164 ) نزلت في قوم من بني إسرائيل وَعظوا الذين اعتدَوا في السبت من اليهود ، فقالت طائفة منهم : ( لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ ) ( الأعراف : 164 ) ، فقالوا يعني الواعظين : ( مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ ( . المعنى : قالوا : موعظتنا إيَّاهم معذِرة إلى
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١٠٬١٨٤(باب العين والذال وما يثلثهما)
(عذر) العين والذال والراء بناء صحيح له فروعٌ كثيرة، ما جَعلَ الله تعالى فيه وجهَ قياسٍ بَتَّةً، بل كلُّ كلمةٍ منها على نَحوِها وجِهَتها مفردة. فالعُذْر معروف، وهو رَوْم الإنسان إصلاحَ ما أُنكِرَ عليه بكلام. يُقال منه: عَذَرْتُه فأنا أَعْذِرُه عَذْراً، والاسم العُذْر. وتقول: عَذَرْتُه من فلان، أي لُمْتُه([1]) ولم ألُم هذا. يُقال: مَن عذيري من فلان، ومَن يَعذِرني
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٨٩٥- العذر: تحري الإنسان ما يمحو به ذنوبه. ويقال: عذر وعذر، وذلك على ثلاثة أضرب: إما أن يقول: لم أفعل، أو يقول: فعلت لأجل كذا، فيذكر ما يخرجه عن كونه مذنبا، أو يقول: فعلت ولا أعود، ونحو ذلك من المقال. وهذا الثالث هو التوبة، فكل توبة عذر وليس كل عذر توبة، واعتذرت إليه أتيت بعذر، وعذرته: قبلت عذره. قال تعالى: ﴿يعتذرون إليكم إذا رجعتم إليهم قل لا تعتذروا﴾ [التوبة/94]، والمعذر: من يرى أن له عذرا ولا عذر
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٨٧٧ع ذ ر
" قد أعذر من أنذر " أي بالغ في العذر أي في كونه معذوراً وأعذر فلان وما عذّر ويقال: من عذيري من فلان وعذيرك من فلان.
قال عمرو بن معدي كرب: أريد حباءه ويريد قتلي عذيرك من خليلك من مراد ومعناه هلّم من يعذرك منه إن أوقعت به يعني أنه أهل للإيقاع به فإن أوقعت به كنت معذوراً.
ومنه قوله عليه الصلاة والسلام " لن يهلك الناس حتى يعذروا من أنفسهم " واستعذر النبي صلى الله عليه وسلم من
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٢٧٬٥٢٣العُذْر: الحجة التي يُعْتَذر بها؛ والجمع أَعذارٌ.
يقال: اعْتَذَر فلان اعْتِذاراً وعِذْرةً ومَعْذُرِة من دِيْنهِ فعَذَرْته، وعذَرَ يَعْذُرِهُ فيما صنع عُذْراً وعِذْرةً وعُذْرَى ومَعْذُرِة، والاسم المعِذَرة
(* قوله: «والاسم المعذرة» مثلث الذال كما في القاموس).
ولي في هذا الأَمر عُذْرٌ وعُذْرَى ومَعْذرةٌ أَي خروجٌ من الذنب؛ قال الجَمُوح الظفري:
قالت أُمامةٌ لما جِئْتُ زائَرها:
هلاَّ رَمَيْتَ
العُذْر: الحجة التي يُعْتَذر بها؛ والجمع أَعذارٌ. يقال: اعْتَذَر فلان اعْتِذاراً وعِذْرةً ومَعْذُرِة من دِيْنهِ فعَذَرْته، وعذَرَ يَعْذُرِهُ فيما صنع عُذْراً وعِذْرةً وعُذْرَى ومَعْذُرِة، والاسم المعِذَرة (* قوله: «والاسم المعذرة» مثلث الذال كما في القاموس). ولي في هذا الأَمر عُذْرٌ وعُذْرَى ومَعْذرةٌ أَي خروجٌ من الذنب؛ قال الجَمُوح الظفري: قالت أُمامةٌ لما جِئْتُ زائَرها: هلاَّ رَمَيْتَ بَبَعْض الأَسْهُم السُّودِ؟ لله دَرُّكِ إِني قد رَمَيْتُهُمُ، لولا حُدِدْتُ، ولا عُذْرَى لِمَحْدودِ قال ابن بري: أَورد الجوهري نصف هذا البيت: إِني حُدِدْتُ، قال وصواب إِنشاده: لولا؛ قال: والأَسْهُم السُّود قيل كناية عن الأَسْطر المكتوبة، أَي هلاَّ كتبْتَ لي كتاباً، وقيل: أَرادت بالأَسْهُم السودِ نَظَرَ مُقْلَتيه، فقال: قد رَمَيتُهم لولا حُدِدْتُ أَي مُنِعت. ويقال: هذا الشعر لراشد بن عبد ربه وكان اسمه عاوِياً، فسماه النبي، صلى الله عليه وسلم، راشداً؛ وقوله: لولا حددت هو على إِرادة أَن تقديره لولا أَن حُدِدْتُ لأَنَّ لولا التي معناها امتناعُ الشيء لوجود غيره هي مخصوصة بالأَسماء، وقد تقع بعدها الأَفعال على تقدير أَن، كقول الآخر: أَلا زَعَمَتْ أَسْماءُ أَن لا أُحِبُّها، فقلتُ: بَلى، لولا يُنازِعُني شَغْلي ومثله كثير؛ وشاهدُ العِذْرةِ مثل الرِّكبةِ والجِلْسةِ قولُ النابغة: ها إِنّ تا عِذْرة إِلاَّ تَكُنْ نَفَعَتْ، فإِن صاحِبَها قد تاهَ في البَلَدِ (* في ديوان النابغة: ها إِنّ عِذْرةٌ إِلاَّ تكن تفعت * فإِنَّ صاحبها مشاركُ النَّكَد). وأَعْذَرَه كعذَرَه؛ قال الأَخطل: فبن تكُ حَرْبُ ابْنَيْ نِزارٍ تَوَاضَعَتْ، فقد أَعْذَرَتْنا في طِلابكمُ العُذْر وأَعْذَرَ إِعْذاراً وعُذْراً: أَبْدَى عُذْراً؛ عن اللحياني. والعرب تقول: أَعْذَرَ فلانٌ أَي كان منه ما يُعْذَرُ به، والصحيح أَن العُذْرَ الاسم، والإِعْذار المصدر، وفي المثل: أَعْذَرَ مَنْ أَنْذَرَ؛ ويكون أَعْذَرَ بمعنى اعْتَذَر اعتذاراً يُعْذَرُ به وصار ذا عُذْرٍ منه؛ ومنه قول لبيد يخاطب بنتيه ويقول: إِذا متُّ فنُوحاً وابْكِيا عليّ حَوْلاً: فقُوما فقُولا بالذي قد عَلِمُتُما، ولا تَخْمِشَا وَجْهاً ولا تَحْلِقا الشَّعَرْ وقولا: هو المَرْءُ الذي لا خَلِيلَه أَضاعَ، ولا خان الصديقَ، ولا غَدَرْ إِلى الحولِ، ثم اسمُ السلامِ عليكما، ومَنْ يَبْكِ حَوْلاً كامِلاً فقد اعْتَذَرْ أَي أَتى بُعذْر، فجعل الاعْتِذارَ بمعنى الإِعْذارِ، والمُعْتَذِرُ يكون مُحِقّاً ويكون غير مُحِقٍّ؛ قال الفراء: اعْتَذَرَ الرجل إِذا أَتى بعُذْرٍ، واعْتَذَرَ إِذا لم يأْت بعُذْرٍ؛ وأَنشد: ومن يبك حولاً كاملاً فقد اعتذر أَي أَتى بعُذْرٍ. وقال الله تعالى: يَعْتَذِرون إِليكم إِذا رجعتُم إِليهم، قل لا تَعْتَذِرُوا لن نُؤْمِنَ لكم قد نَبّأَنا الله من أَخباركم؛ قل لا تَعْتَذِرُوا يعني أَنه لا عُذْرَ لهم، والمعَاذِيرُ يَشُوبُها الكذبُ. واعتذرَ رجلٌ إِلى عمر بن عبد العزيز فقال له: عَذَرْتُكَ غيرَ مُعْتَذِرٍ؛ يقول: عَذَرْتُك دون أَن تَعْتَذِرَ لأَنّ المُعْتَذِرَ يكون مُحِقّاً وغير محق؛ والمُعَذِّر أَيضاً: كذلك. واعْتَذَرَ منْ ذنبه وتَعَذّر: تَنَصَّلَ؛ قال أَبو ذؤيب: فإِنك منها والتعَذّر بعدما لَجَجتَ، وشطَّتْ مِن فُطَيمةَ دارُها وتعذّر: اعْتَذَرَ واحتجَّ لنفسه؛ قال الشاعر: كأَنّ يَدَيْها، حين يُفْلَقُ ضَفْرُها، يدا نَصَفٍ غَيْرِي تَعَذّرُ مِنْ جُرْمِ وعَذَّرَ في الأَمر: قَصَّر بعد جُهْد. والتَّعْذِيرُ في الأَمر: التقصيرُ فيه. وأَعْذَرَ: قَصَّر ولم يُبالِغ وهو يُرِي أَنه مُبالِغٌ. وأَعْذَرَ فيه: بالَغَ. وفي الحديث: لقد أَعْذَرَ اللهُ إِلى مَنْ بَلَغ مِنَ العُمْرِ ستّين سنة؛ أَي لم يُبْقِ فيه موضعاً للاعْتِذارِ، حيث أَمْهَلَه طُولَ هذه المدة ولم يَعْتَذِر. يقال: أَعْذَرَ الرجل إِذا بَلَغ أَقْصى الغايةِ في العُذْر. وفي حديث المِقْداد: لقد أَعْذَرَ اللهُ إِليك أَي عَذَرَكَ وجَعَلَك موضعَ العُذْر، فأَسْقَط عنك الجهاد ورَخّصَ لك في تركه لأَنه كان قد تَناهَى في السِّمَنِ وعَجَزَ عن القتال. وفي حديث ابن عمر: إِذا وُضِعَت المائدةُ فلْيأْكلِ الرجلُ مما عنده ولا يَرْفَعْ يده وإِن شَبِعَ ولْيُعذِرْ فإِن ذلك يُخَجَّلُ جَلِيسَه؛ الإِعْذارُ: المبالغة في الأَمر، أَي ليُبالِغْ في الأَكل؛ مثل الحديث الآخر: إِنه كان إِذا أَكَلَ مع قوم كانَ آخرَهم أَكْلاً؛ وقيل: إِنما هو وليُعَذِّرْ من التعذير التَّقْصِير أَي ليُقَصِّرْ في الأَكل لِيَتَوفَّرَ على الباقين ولْيُرِ أَنه بالغَ. وفي الحديث: جاءَنا بطعامٍ جَشْبٍ فكنا نُعَذِّرُ؛ أَي نُقَصِّر ونُرِي أَننا مجتهدون. وعَذّرَ الرجل، فهو مُعَذّرُ إِذا اعْتَذَرَ ولم يأْت بِعُذرٍ. وعَذَّرَ: لم يثبت له عُذْرٌ. وأَعْذَرَ: ثبت له عُذْرٌ. وقوله عز وجل: وجاء المُعَذِّرُون من الأَعراب لِيُؤْذَنَ لهم، بالتثقيل؛ هم الذين لا عُذْرَ لهم ولكن يتكلَّفُون عُذْراً. وقرئ: المُعْذِرون بالتخفيف، وهم الذين لهم عُذْرٌ، قرأَها ابن عباس ساكنةَ العين وكان يقول: والله لكذا أُنْزِلَت. وقال: لَعَنَ الله المُعَذِّرِينَ. قال الأَزهري: ذهب ابن عباس إِلى أَن المُعْذِرينَ الذين لهم العُذْر؛ والمُعَذِّرِينَ، بالتشديد: الذين يَعَتذِرون بلا عُذْرٍ كأَنهم المُقَصِّرون الذين لا عذر لهم، فكأَنَّ الأَمرَ عنده أَن المُعَذِّرَ، بالتشديد، هو المُظْهِرُ للعُذْرِ اعتلالاً من غير حقيقة له في العُذْر وهو لا عُذْرَ له، والمُعْذِر الذي له عُذْرٌ، والمُعَذِّرُ الذي ليس بمُحقٍّ على جهة المُفَعِّل لأَنه المُمَرِّض والمُقَصِّر يَعْتَذِرُ بغير عُذْرٍ. قال الأَزهري: وقرأَ يعقوب الحضرمي وحده: وجاء المُعْذِرُون، ساكنة العين، وقرأَ سائرُ قُرّاء الأَمْصارِ: المُعَذِّرُون، بفتح العين وتشديد الذال، قال: فمن قرأَ المُعَذِّرُون فهو في الأَصل المُعْتَذِرُون فأُدْغِمَت التاء في الذال لِقُرْب المَخْرَجين، ومعنى المُعْتَذِرُون الذين يَعْتَذِرُون، كان لهم عُذْرٌ أَو لم يكن، وهو ههنا شبيه بأَنْ يكون لَهم عُذْرٌ، ويجوز في كلام العرب المُعِذِّرُون، بكسر العين، لأَن الأَصل المُعْتَذِرُون فأُسكنت التاء وأُبدل منها ذال وأُدغمت في الذال ونُقِلَت حركتها إِلى العين فصار الفتح في العين أَوْلى الأَشياء، ومَنْ كَسَرَ العين جَرّة لإِلتقاء الساكنين، قال: ولم يُقْرَأْ بهذا، قال ويجوز أَن يكون المُعَذِّرُون الذين يُعَذِّرُون يُوهِمُون أَنَّ لهم عُذْراً ولا عُذْرَ لهم. قال أَبو بكر: ففي المُعَذِّرِينَ وجْهان: إِذا كان المُعَذِّرُون مِنْ عَذّرَ الرجل، فهو مُعَذِّر، فهم لا عذر لهم، وإِذا كان المُعَذِّرُون أَصلهم المُعْتَذِرُون فأُلْقِيَت فتحةُ التاء على العين وأُبْدِلَ منها دالٌ وأُدغمت في الذال التي بعدها فلهم عذر؛ قال محمد بن سلام الجُمَحِي: سأَلت يونس عن قوله: وجاء المعذرون، فقلت له: المُعْذِرُون، مخففة، كأَنها أَقْيَسُ لأَن المُعْذِرَ الذي له عُذْرٌ، والمُعَذِّر الذي يَعْتَذِر ولا عُذْر له، فقال يونس: قال أَبو عمرو بن العلاء كلا الفريقين كان مُسيِئاً جاء قوم فَعذَّرُوا وجَلَّحَ آخرون فقعدوا. وقال أَبو الهيثم في قوله: وجاء المُعَذِّرُون، قال: معناه المُعْتَذِرُون. يقال: عَذَّر
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٬٦٠٧* ع ذ ر * * اعْتَذَرَ * من الذنب واعْتَذَر أيضا بمعن * أعْذَرَ * أي صار ذا * عُذْرٍ * و * الاعْتِذَارُ * أيضا الاقتضاض و * العُذْرَةُ * بوزن العسرة البكارة و * العَذْرَاءُ * بالمد البكر والجمع * العَذَارَِى * بفتح الراء وكسرها و * العَذْرَاواتُ * أيضا كما مر في الصحراء ويقال فلان أبو * عُذْرِها * أي مقتضها و * العَذِرَةُ * فناء الدار سميت بذلك لأن العذرة كانت تلقى في الأفنية و * عَذَرَهُ * في
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٢٬١٨٨العذر بالضم: م، معروف، وهو الحجة التي يعتذر بها. وفي البصائر للمصنف: العذر: تحرى الإنسان ما يمحو به ذنوبه، وذلك ثلاثة أضرب: أن تقول: لم أفعل. أو تقول: فعلت لأجل كذا، فيذكر ما يخرجه عن كونه مذنبا أو تقول: فعلت ولا أعود، ونحو ذلك، وهذا الثالث هو التوبة فكل توبة عذر، وليس كل عذؤ توبة. ج أعذار. يقال: عذره يعذره، بالكسر، فيما صنع، عذرا، بالضم وعذرا بضمتين، وبهما قري قوله تعالى فالملقيات ذكرا. عذرا أو
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩بلا ترجمةالحروف: ٤٢٬٢٨٨عَذَرَهُ
1 عَذَرَهُ ذ , aor. عَذِرَ , inf. n. عُذْرٌ (S, O, Msb, K) and عُذُرٌ (S, O, K) and عُذْرَى (O, K) and مَعْذِرَةٌ and مَعْذُرَةٌ (K) [all of which are also used as simple substs.]; and ↓ اعذرهُ; (S, O, Msb, K;) He excused him; freed, cleared, or exempted, him from blame; exculpated him: (Msb:) or he accepted his excuse: properly, عَذَرْتُ signifies I cancelled evil conduct. (TA.) [See
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٨٣٩عَذَرَ
عَذَرَ I ( n. ac. عَذْر 1 , عُذْر 3 , عُذُر 10 , مَعْذِرَة 18t , مَعْذُرَة 19t )
a. [ acc. & 'Ala ], Excused for; exculpated, exonerated from.
b. ( n. ac. عَذْر 1 , عُذْر 3 ), Was guilty; was vicious; was faulty.
c. ( n. ac. عَذْر 1 ), Cut off; circumcised; cauterized.
d. I , U ( n. ac. عَذْر 1 ), Bound, fastened on ( bridle ).
e. [ acc. & 'Ala ], Helped, aided against.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٧١٬٠٨٣عذر
عَذَرَ - يَعْذِرُ - عُذْر - عُذْراً - مَعْذِرَة - مَعَاذِيْر - اعْتَذَرَ - يَعْتَذِرُ - عَذَّرَ - يُعَذِّرُ - مُعَذَّر - مُعَذَّرُوْن
عَذَرَ - يَعْذِرُ + شيء + كائناً: منعه من القيام بفعل أراده هو، أو أراد له غيره فعله
عُذْر: اسم فعل " عَذَرَ - يَعْذِرُ ": منع الكائن من القيام بفعل أراده هو أو أراد له غيره فعله: وهو كذلك ما يكون بفعل "
الصيغ(٨)
- تَعْتَذِرُواÖzür dilemeyin(تَفْتَعِلُوا)×٣
- عُذْرًاÖzür(فُعْلًا)×٢
- مَعْذِرَتُهُمْOnların özrü(مَفْعِلَتُهُمْ)×٢
- الْمُعَذِّرُونَMazeret uyduranlar(الْمُفَعِّلُونَ)×١
- فَيَعْتَذِرُونَHemen özür dilerler(فَيَفْتَعِلُونَ)×١
- مَعَاذِيرَهُOnun özür araçları(مَفَاعِيلَهُ)×١
- مَعْذِرَةًÖzür(مَفْعِلَةً)×١
- يَعْتَذِرُونَÖzür dilerler(يَفْتَعِلُونَ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤٥ (الإجمالي: ٦٨)
- نفع
الآيات المشتركة: ٢ · Fayda eder
- عتب
الآيات المشتركة: ١ · “A’tebe” kapı eşiği demektir
- أذن
الآيات المشتركة: ٢ · Kulak demektir
- عذب
الآيات المشتركة: ٣ · Su yosunudur
- لدن
الآيات المشتركة: ١ · Katın
- عرب
الآيات المشتركة: ١ · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
- وعظ
الآيات المشتركة: ١ · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
- قعد
الآيات المشتركة: ١ · Temel demektir
- يوم
الآيات المشتركة: ٣ · “Yemm” durgun akan su demektir
- عفو
الآيات المشتركة: ١ · Affetti
- كفر
الآيات المشتركة: ٣ · Hufre, çukur demektir
- طوف
الآيات المشتركة: ١ · Çeper demektir
الآيات التي ورد فيها(١١)
لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ
Özür dilemeyin
يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ …
Özür dilemeyin
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
Özür dilemeyin
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عذر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حجج, توب, عفو |
| Zıt Kök | لوم |
| Çekirdek Özet 1 | Kınama ve sorumluluğu ortadan kaldırmak üzere öne sürülen engel, gerekçe veya savunma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi bildirim karşısında insanın sorumluluktan kurtulma çabası veya mazeretin geçersizliği |
| Çekirdek Özet 3 | Hakkın ikamesi karşısında haksız bahanelerin düşmesi ve adaletin mutlak tecellisi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir sözlü özür dileme sanıp ontolojik ve hukuki bağlayıcılıktan arındırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عذ | Engelleme, men etme, bir sınır çekerek arındırma veya ayırma; nitekim aynı ikili çekirdeğe sahip عذب kökünde de taşkınlığı ve kirleri engelleyip arı kılma veya acı vererek alıkoyma anlamı mevcuttur | ر | Çekirdekteki engelleme ve arındırma anlamına hareket, süreklilik ve sonuca ulaştırma boyutu katarak kişiyi kınamadan kesin biçimde ayıran meşru veya gayrimeşru gerekçeye dönüştürür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz | Durumu görme, fark etme, gerçeği idrak etme ve kaynak noktası olma |
| ذ | Kapı pimi veya kapı (ikiz harfi د üzerinden türetme) | Girişi tutma, geçişi engelleme, bir sınırlama hattı çekme |
| ر | İnsan başı | Bilinç, niyet, yöneliş ve eylemin başına geçme |
| عذر | Göz, kapı ve insan başı | Kişinin bilincinde kınamayı görerek önüne bir engel veya savunma perdesi çekmesi ve kendisini suçlamadan korumaya yönelmesi hareketini simgeler |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Atın yanaklığı ve gemi dizginleyen kayışı (عِذَار); kınamayı veya serkeşliği tutan engel; ayrıca bedendeki sünnet derisini kesip atarak arındırma veya avludaki döküntüleri temizleme |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Amr b. Ma‘dîkerib şiirinde hasmına karşı elinden geleni yaptığını ve artık kınanamayacağını ifade eder: أُريد حِبَاءه ويُريدُ قَتْلي / عَذيرَكَ من خليلكَ من مُرادِ |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin kendisini kınamadan tamamen soyutlaması ve delili tüketmesi anlamında kullanılan meşhur darbımesel: قَدْ أَعْذَرَ مَنْ أَنْذَرَ |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça عذر kökü, Batı Sami ve Güney Sami dillerinde korunma, arındırma, yardım isteme ve kınamadan beri kılınma semantik sahasıyla kesişir. İbranice ע-ז-ר kökü birine kalkan olma, destekleme ve yardım etme manalarını öne çıkarırken, Klasik Arapçada kök kınamanın veya cezanın kişiye ulaşmasına engel teşkil eden hukuki ve fiili zırh, yani mazeret ve kusuru defetme yönünde özelleşmiştir. Kökün ilk fiziksel tabakasında yer alan dizgin ve sınır kayışı mefhumu, semantik gelişmede kişinin aleyhine işleyecek kınama akışını sınırlandırma ve kesme işlevini üstlenmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kınamayı defetme, arındırma ve dizgin vurma | Fiziksel anlamdaki engelleme ve temizleme zamanla kınamayı sözel veya fiili savunmayla bertaraf etme kavramına dönüşmüştür | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ע-ז-ר kökü | Yardım etme, arka çıkma ve kurtarma anlamları kınamayı defederek kişiye destek olma fikriyle örtüşür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik bağlamda doğrudan tespit edilmiş güvenilir dış soydaş formu bulunmamaktadır | Veri bulunamadı |
المصدر Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عذر | Anlamlı | Mazeret beyan etme | Kınamayı ortadan kaldırmak için savunma öne sürme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| عرذ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada kullanılmayan terkip |
| ذعر | Anlamlı | Dehşete düşme | Ansızın korkuya kapılma ve ürkme | Ters orantılı içe çekilme; Kur'an'da geçmez |
| ذرع | Anlamlı | Ölçme ve güç yetirme | Kolu uzatıp arşınlama ve takat sınırı | Kur'an'da geçer; mesafe ve imkân boyutu |
| رعذ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök olarak oluşmayan form |
| رذع | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kök olarak oluşmayan form |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عذر | Merkez | Sorumluluğu düşürme savunması | Kınamayı haklı veya haksız bir engelle savuşturma | Kişinin kendini kusurdan soyutlama beyanı |
| حجج | Komşu | Kanıtlama | Mantıksal ve olgusal delil ikame etme | Haklılığı ispatlayan kesin burhan |
| توب | Komşu | Günahtan dönme | Kusuru kabul ederek yönelişi değiştirme | Suçu inkâr veya tevil etmeden rücu etme |
| عفو | Komşu | Silme ve bağışlama | Hatayı örtüp cezayı terketme | Karşı tarafın suçu düşürmesi eylemi |
| لوم | Zıt | Kınama ve azarlama | Kusuru failin yüzüne vurma | Kişiye sorumluluğu yükleme eylemi |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عذر | Kınamayı defeden savunma | Meşru mazereti veya savunma gayretini bildirir | Kesin |
| Latince | Excusatio, Purgatio | Aklanma, suçtan arınma | Suç isnadından muaf tutulma gerekçesini tam karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Excuse, Apology, Justification | Mazeret, meşrulaştırma | Excuse kusuru hafifletmeyi, justification ise meşruluğu içerir | Güçlü |
| Almanca | Entschuldigung, Ausrede | Suçtan sıyrılma, bahane | Entschuldigung hakiki gerekçeyi, Ausrede uydurma mazereti karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Excuse, Justification | Mazeret, bağışlanma talebi | Hukuki ve ahlaki savunma hattını belirtir | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mazereti tükenme / Haklı sınır | Kesinleşmiş meşru pay | Yolculuk arkadaşlığında tahammül sınırının sonu; Kehf 18:76 |
| Tevbe veya uyarı aracı | İnkârı engelleyen uyarı | Vahyin insan üzerindeki kınamayı kaldırma veya mazereti tüketme işlevi; Mürselât 77:6 |
| Geçersiz mazeret arayışı | Sahte bahane ileri sürme | Savaştan geri kalanların öne sürdüğü geçersiz mazeretler; Tevbe 9:66, Tevbe 9:94, Tahrîm 66:7 |
| Sorumluluktan kurtulma gayreti | Emr-i bi'l-ma'ruf sorumluluğu | Tebliğ görevini yaparak Allah katında mesuliyetten arınma; A'râf 7:164 |
| Kıyamet günü savunmanın düşmesi | Faydasız özür beyanı | Zalimlerin azap karşısında hiçbir mazeretinin kabul edilmemesi; Rûm 30:57, Mü'min 40:52, Mürselât 77:36 |
| Savunma vasıtaları / Perdeler | İnsanın kendi aleyhine tanıklığı | İnsanın gerçekte ne olduğunu bilip türlü bahaneler ardına saklanması; Kıyâme 75:15 |
| Yalandan mazeret uyduranlar | Hileli çekilme | Bedevilerden sefere katılmamak için izin isteyen sahtekârlar; Tevbe 9:90 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi hüccetin tamamlanması | İnsanın ahirette Allah'a karşı mazeretinin kalmaması meselesi | Teklifin ve peygamber gönderilmesinin hücceti ikame edişi |
| Fıkıh | Hukuki ehliyet ve mazeret halleri | İbadet ve muamelatta sorumluluğu düşüren veya erteleyen zaruretler | Ruhsat sağlayan meşru engeller (özür sahibi) |
| Tefsir | Ahirette mazeretlerin düşmesi | Zalimlerin özürlerinin kabul edilmemesi ve savunma izninin verilmemesi | Hakikatin zuhuru karşısında bahanelerin hükümsüzlüğü |
| Hadis | Kulun uyarılması ve delilin tamamlanması | Allah'ın mazereti kabul etmeyi veya mazereti tüketmeyi sevmesi | İkaz edilerek sorumluluğun kesinleştirilmesi süreci |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-Yaratıcı ilişkisi | Hüccetin ikamesi | Mesuliyeti kesinleştirme | Allah'ın peygamberler göndererek insanın mazeretini ortadan kaldırması | Kesin |
| İlmi | İspat ve delil mantığı | Karşı tezi çürütme | Şüpheyi bertaraf etme | Bilimsel verinin cehalet mazeretini düşürerek gerçeği zorunlu kılması | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki nizam ve itaat | Meşru bağışıklık veya müeyyide | Keyfiliği önleme | Toplumsal sözleşmede ceza ve yükümlülükten muaf tutulma ölçütleri | Güçlü |
| İktisadi | Akitler ve borçlar hukuku | Mücbir sebep (force majeure) | Yükümlülüğü askıya alma | İfa imkânsızlığı durumunda borçlunun temerrüt kınamasından kurtulması | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hata toleransı ve istisna işleme (exception handling) | Bir sistemde girdinin standart süreci işletememesi halinde çöküşü önleyen tanımlı istisna kanalı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mücbir sebep ve kusursuzluk savunması (justification/defense) | Hukukta failin eylemi gerçekleştirmesine rağmen kast ve ihmalin bulunmayışı sebebiyle cezanın düşmesi | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca gündelik dildeki kibarlık ifadesi olan sözlü af dilemeye indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kınamayı ortadan kaldıran objektif hakikat, meşru mazeret veya hakkın karşısında sahte kalkanların çöküşü |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki itizar ayetlerini sıradan bir pişmanlık ifadesi sanıp hakiki tevbe ile sahte gerekçelendirme arasındaki ontolojik uçurumu gözden kaçırmak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin temel gayelerinden biri olan mazeretlerin tükenmesi ve insanın ilahi adalet karşısında hiçbir gerekçe ardına gizlenemeyeceğini kavramak için merkezidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların tebliğden ve cihattan geri kalışlarını meşrulaştırma çabalarını anlatan ayetler ile ahiretteki hesaplaşma sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın niyet ve eylemlerindeki samimiyetsizliği dışsal bahanelerle örtbas edebileceği zannını yıkarak sorumluluğun vicdani ve ahlaki özünü hatırlatır. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamDizgin, engel veya arındırıcı kesik vasıtasıyla serkeşliği ve kınamayı durdurma.
- Soyut anlamKusuru veya cezayı ortadan kaldırmak üzere öne sürülen meşru yahut gayrimeşru savunma kalkanı.
- Sistematik karşılıkHüccetin tamamlanması neticesinde haksız bahanelerin iptal edilmesi ve adaletin tecellisi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde insanın öne sürdüğü mazeret fonksiyonunu, savunma veya gerekçe çabasını, ise vahyî ve ilahi hüccetin kesinliğini temsil eder. İlahi hüccet ve hakikat kesinleştikçe (), insanın kınamadan kurtulmak için kurguladığı sahte mazeretler bütünüyle hükümsüz kalır ve sıfıra yaklaşır.