نسخ
ن - س - خ
جذر- الورود: ٤
- الآيات: ٤
- الصيغ: ٤
- المعاجم: ١٣
Bir şeyin kopyası, nüshası demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Bir şeyin kopyası, nüshası demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٠٣٠باب الخاء والسين والنون معهما
خ ن س، س خ ن، ن خ س، س ن خ، ن س خ مستعملات
خنس:
الخَنْسُ: انقباض قصبة الأنف، وعرض الأرنبة كأنف البقرة الخنساء، قال:
خَنْساء ضيعت الفرير فلـم يرم عرض الشَّقائِقِ طوفها وبغامها
والتُرْكُ: خُنْسٌٌ. والخُنُوسُ: الانقباض والاستخفاء. و"الشيطان يوسوس في القلب، فإذا ذكر الله خَنَس"، أي: أنقبض.
الخُنَّسُ: الكواكب الخمسةُ التي تجري وتَخْنُس في مجراها حتى يخفى ضوء الشمس،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٤٧نَسَخَتِ الشمسُ الظلَّ وانْتَسَخَتْهُ: أزالته. ونَسَخَتِ الريحُ آثارَ الدارِ: غَيَّرتها. ونَسَخْتُ الكتاب، وانْتَسَخْتُهُ، واسْتنسختُهُ كلُّه بمعنًى. والنُسْخَةُ بالضم: اسم المُنْتَسَخِ منه. ونَسْخُ الآيةِ بالآيةِ: إزالة مِثل حكْمها، فالثانية ناسِخَةٌ والأولى منسوخةٌ. والتَناسُخُ في الميراث: أن يموت ورثةٌ بعد ورثةٍ، واصل الميراث قائمٌ لم يقسَّم.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٬٥٤٥خ س ن
خنس ، نخس ، نسخ ، سخن ، خسن ، سنخ : مُسْتَعْمَلةٌ .
خنس : ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الْخُنُسُ مَأْوَى الظِّباء .
قال : والخُنسُ : الظِّبَاءُ أَنْفُسُها .
وقال الليث : الْخَنْسُ انقباضُ قصبةِ
الأنفِ ، وعِرَضُ الأرنبة ، وأَنفُ البقر
أخنَسُ لا يكون إلا هكذا ، والبقرَةُ
خنساءُ ، والتُّرْكُ خُنْسٌ .
قال : والخُنوسُ : الانقباضُ والاستخفاءُ
يقال : خَنَسَ من بين القوم ، وانْخَنَسَ .
وفي الحديث
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٬٠٥٩(باب النون والسين وما يثلثهما)
*(نسع) النون والسين والعين كلمةٌ تدلُّ على جَدْل الشَّيء. فالنِّسْع: سَير مضفورٌ كهيئة أعِنَّة البِغال. ويقال للعُنق الطَّويلِ ناسِعٌ، كأنَّه طُوِّلِ وجُدِلَ جَدْلاً. والمِنسعة: الأرض السريعة النَّبتِ بطُول نَبْتِها وبَقْلها.
(نسغ) النون والسين والغين أصلٌ يدلُّ على غَرْزِ شيءٍ بشيءٍ. ونَسغَ الخُبْزةَ: غرزَها بريش الطّائر: وهي المِنْسَغة. ونَسغَت الواشمةُ: غرزَتِ
(باب النون والسين وما يثلثهما) *(نسع) النون والسين والعين كلمةٌ تدلُّ على جَدْل الشَّيء. فالنِّسْع: سَير مضفورٌ كهيئة أعِنَّة البِغال. ويقال للعُنق الطَّويلِ ناسِعٌ، كأنَّه طُوِّلِ وجُدِلَ جَدْلاً. والمِنسعة: الأرض السريعة النَّبتِ بطُول نَبْتِها وبَقْلها. (نسغ) النون والسين والغين أصلٌ يدلُّ على غَرْزِ شيءٍ بشيءٍ. ونَسغَ الخُبْزةَ: غرزَها بريش الطّائر: وهي المِنْسَغة. ونَسغَت الواشمةُ: غرزَتِ اليدَ بالإبرة. ثم يقولون: نسَغْت الدّابّةَ برِجلي ليثُور. ويتوسَّعون فيه فيقولون: نسَغْتُ اللَّبَن بالماء: مَذَقْتُه. ونسَغَه بالعصا: ضَرَبه. (نسف) النون والسين والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على كَشْف شيء. وانتسَفَت الرِّيحُ الشَّيءَ مثلَ التُّراب والعَصْف، كأنَّها كشفَتْه عن وجه الأرض وسلبته. ونَسْفُ البِناءِ: استِئْصالُه قَطعاً. ويقال للرُّغوة: النُّسَافة([1])، لأنَّها تُنْتَسَف عن وجه اللَّبَن. وقولهم انتُسِفَ لونُه من ذلك. وبَعيرٌ نَسوفٌ: يقلع النَّباتَ عن الأرض بمقدَّم فيه: وحكى ناسٌ: هما يتناسفان، أي يتسارَّان. والقياس واحد. كأنَّ هذا يَنْسِف ما عند ذاك. وذاك ما عندَ هذا. (نسق) النون والسين والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على تتابُعٍ في الشَّيء. وكلامٌ نَسَقٌ: جاءَ على نظامٍ واحد قد عُطِف بعضُه على بعض. وأصله قولهم: ثَغْرٌ نَسَق، إذا كانت الأسنانُ متناسقةً متساوية. وخَرَزٌ نَسَق: منظَّم. قال أبو زُبَيد: بجيدِ رَِيمٍ كريمٍ زانَهُ نَسَقٌ *** يكادُ يُلهِبُه الياقوتُ إلهابا([2])(نسك) النون والسين والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على عِبادةٍ وتقرُّب إلى الله تعالى. ورجلٌ ناسك. والذَّبيحة التي تَتقرَّب بها إلى الله نَسِيكة. والمَنْسَِك: الموضع يذبَح فيه النَّسائِك، ولا يكون ذلك إلاَّ في القُرْبان. وزعم ناسٌ أنَّ المَنسَِك([3]): المكان يألفه. وفيه نظر. (نسل) النون والسين واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على سَلِّ شيءٍ وانسلاله. والنَّسْل: الولَد. لأنَّه يُنْسل من والدته. وتناسَلُوا: ولد بعضُهم من بعض([4]). ومنه النَّسَلان: مِشية الذِّئب إذا أعْنَقَ وأسْرَع. والماشي يَنْسِلُ، إذا أسرع. قال الله عزّ وعلا: {وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُون. [الأنبياء 96]. والنُّسَالة: شَعر الدَّابّة إذا سقطَ عن جَسدِهِ قِطَعاً. ونُسَال الطَّير: ما تحاتَّ من أرياشها. قال: * وتجلو سَبِيخَ جُفالِ النُّسَالِ([5]) * وقد أنسَلتِ الإبلُ: حانَ لها أن تُنسِلَ وبَرَها. ونَسلَ الثَّوبُ عن الرّجل: سَقَط. ويقولون: النّسيل: العسلُ إذا ذابَ، كأنَّه نَسلَ عن شَمَعِه وفارَقَه. وأنسلْتُ القَوم: تقدَّمتُهم. (نسم) النون والسين والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على خروج نَفَس، أو ريحٍ غير شديدةِ الهبوب. ونَفَس الإنسان نَسيم. وكذا الرَّيح الليِّنة الهُبوب. ويقولون: من أين مَنْسِمُكَ، أي من [أين] وِجْهتُك. والقياس واحدٌ، لأنَّه إذا أقبلَ أقبلَ نَسِيمُه. ولذلك سمِّيت النَّفْسُ نَسَمة. وشذّ عنه المَنْسم: خُفّ البعير، ويمكن أنّه محمولٌ على الباب، لأنّ خُفّه هو ما يحمل نَسَمتَه. (نسي) النون والسين والياء أصلانِ صحيحان: يدلُّ أحدهما على إغفال الشيء، والثاني على تَرْك شيء. فالأوّل نسِيتُ الشَّيءَ، إذا لم تذكُره، نِسياناً. وممكنٌ أن يكونَ النِّسْيُ منه. والنِّسْيُ: ما سَقَط من منازل المرتحلين، من رُذَال أمتعتهم، فيقولون: تتبَّعوا أنساءَكم. قال الشَّنْفرى: كأنَّ لها في الأرض نِسياً تقُصُّه *** على أمِّها وإنْ تكلِّمْك تَبْلَِتِ([6])وعلى ذلك يفسَّر قولُه تعالى: ﴿نَسُوا اللهَ فنَسِيَهُمْ﴾ [التوبة 67]، وكذلك قولـه سبحانه: ﴿وَلَقَدْ عَهِدْنَا إلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ ولَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً﴾ [طه 115]، أراد والله أعلمُ: فتركَ العَهد. ومما شذَّ عن الأصلين النَّسَا: عِرقٌ، والجمع أنساء، والاثنان* نَسَيَانِ ويقولون: هو النَّسَا، وهو عِرقُ النَّسا، كلُّ ذلك يقال. قال: فأحذَيْتُهُ لما أتاني بقربة *** كعرق النَّسَا لم يُعط بطناً ولا ظَهْراً([7])وقال بعضهم: الأصل في الباب النِّسيان، وهو عزُوب الشّيء عن النَّفْس بعد حضوره لها. والنَّسَا: عِرق في الفَخِذ، لأنَّه متأخِّر عن أعالي البدن إلى الفخِذ، مشبَّه بالمنسيِّ الذي أُخِّر وتُرِك. وإذا هُمِز تغيَّر المعنى إلى تأخير الشَّيء. ونُسِئت المرأةُ: تأخَّر حيضُها([8]) عن وقته فرُجِيَ أنَّها حُبْلَى. والنَّسِيئة: بيعُك الشَّيءَ نَسَاءً، وهو التَّأخير. تقول: أنسأتُ. ونَسأَ الله في أجلِك وأنسأ أجلَك: أخَّره وأبعده. وانتسؤوا([9])، تأخّروا وتباعَدُوا. ونَسأْتُهم أنا: أخَّرتهم. ونَسأْتُ ناقتي، قال قوم: رفَقت بها في السَّير. ونَسأْتها: ضربتها بالمِنسأة: العَصَا. وهذا أَقْيَسُ، لأنَّ العصا كأنَّه يُبعَد بها الشَّيءُ ويُدفَع. والنَّسء: ما نَبَت من وَبَر النّاقةِ بعد تساقُطِ وَبرِها. والقياس واحد. كأنَّ هذا الثاني تأخّر. قال أبو زيد: نَسَأْتُ الإبلَ في ظِمْئِها، إذا زدتها في ظمئِها يوماً أو يومين. وَالنَّسيء في كتاب الله: التَّأخِير، كانُوا إذا صَدَروا عن مِنىً([10]) يقوم رجلٌ من كنانة فيقول: أنا الذي لا يُرَدُّ لي قضاء. فيقولون: أنسِئْنَا([11]) شهراً، أي أخر عَنَّا حُرمةَ المحرَّم([12]) فاجعَلْها في صَفَر. وذلك أنَّهم كانوا يكرهون أن يتوالَى عليهم ثلاثةُ أشهرٍ لا يُغيرون فيها، لأنَّ معاشهم كان من الإغارة، فأُحِلَّ لهم المحرَّم. فقال الله تعالى: ﴿إنَّما النَّسِيءُ زِيَادَةٌ في الكُفْرِ﴾ [التوبة 37]. ومما شذَّ عن الباب النَّسْءُ: بَدء السِّمَنِ في الدّوابِّ. قال أبو ذؤيب: بها أبَلَتْ شهرَيْ ربيعٍ كِلَيهما *** فقَدْ مارَ فيها نَسؤُها واقترارُها([13])والنَّسِيء: الحليب يُصبُّ عليه الماء. تقول منه: نَسَأْتُ، وهو النَّسْءُ أيضاً في شعر عروة: سَقَوني النَّسْءَ ثم تكنَّفُوني *** عُداةُ الله من كَذِبٍ وزُورِ([14])(نسب) النون والسين والباء كلمةٌ واحدة قياسُها اتِّصال شيءٍ بشيء. منه النّسَب، سمِّي لاتِّصاله وللاتِّصالِ به. تقول: نَسَبْتُ أنْسُِبُ. وهو نَسِيبُ فلانٍ. ومنه النَّسيبُ في الشِّعر إلى المرأة، كأنَّه ذِكْرٌ يتَّصِل بها؛ ولا يكون إلاَّ في النِّساءِ. تقول منه: نَسَبْتُ أنْسُِبُ. والنّسيبُ: الطريق [المستقيم([15])]، لاتِّصال بعضِه من بعض. (نسج) النون والسين والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على وَصلِ شيءٍ بشيء في أدنى عرض. ونَسَج الثَّوب يَنْسُِجه. وضربت الرِّيح الماءَ فانتسجت له الطرائِق([16]). والشاعر ينسُِج الشِّعر. وقال قوم: بل قياس الباب الاضطراب دون ما ذكرناه. والنَّاقة النّسُوج: [التي([17])] يضطرب حِمْلُها عليها. وكذلك اشتُقّ مَِنسج الفرس([18])، لأنه يتحرَّك أبداً. والمَِنسج: كاثِبة الفَرَس. ومن الباب: هو نسيجُ وحدِه، لانفراده بخصاله. قال ابن قتيبة: وذلك أنّ الثّوب الرفيع النفيسَ لا يُنسَج على مِنْواله غيرُه، وإذا لم يكن رفيعاً عُمِل على منواله سَدَى عِدّةِ أثواب. (نسخ) النون والسين والخاء أصلٌ واحد، إلاّ أنّه مختلفٌ في قياسِه. قال قوم: قياسُه رفْعُ شيءٍ وإثباتُ غيرِهِ مكانَه. وقال آخرون: قياسُه تحويلُ شيءٍ إلى شيءٍ. قالوا: النَّسْخ: نَسْخ الكِتاب. والنَّسْخ: أمرٌ كان يُعمَل به من قبلُ ثم يُنسَخ بحادثٍ غيرهِ، كالآية ينزل فيها أمرٌ ثم تُنسَخ بآيةٍ أخرى. وكلُّ شيءٍ خلَفَ شيئاً فقد انتَسخَه. وانتسخت الشَّمسُ الظِّلّ، والشّيبُ الشبابَ. وتناسُخُ الورَثةِ: أن يموتَ ورثةٌ بعد ورثةٍ وأصلُ الإرث قائم لم يُقَسَّم. ومنه تناسُخُ الأزمنة والقُرون. قال السجستانيّ([19]) النَّسْخ: أن تحوّل ما في الخليَّة من العَسَل والنَّحْل في أُخرى. قال: ومنه نَسْخُ الكتاب. (نسر) النون والسين والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على اختلاسٍ* واستلاب. منه النَّسْر: تناوُلُ شيءٍ من طعام. ونَسَرَهُ، كأنَّه شيءٌ يسيرٌ استلَبَه. ومنه النَّسْر، كأنَّه ينسُرُ الشَّيء. والمِنْسَر([20]): خيل ما بين المائة إلى المائتين وهو القياس، كأنَّه إنما جاء لينسُِرَ شيئاً، أي يختطفَه ويَستلبَه. ويقال: بَلِ المِنْسَر لا يمرُّ بشيءٍ إلا قَلَعه. ومن التَّشبيه النَّسْر: كواكبُ في السماء: النَّسْر الطائر، والنَّسْر الواقعِ. ومنه نَسْر الحافِر: ما في بطنه كأنَّهُ النَّوَى والحصى. --------------ـــ ([1]) ذكرت بهذا المعنى في القاموس، ولم تذكر في اللسان. ([2]) أنشده في المجمل واللسان. و "ريم" بفتح الراء في اللسان، وكسرها في المجمل. وهو بفتح الراء في مادة (ريم) ياؤه أصلية، وبكسر الراء تخفيف "الرئم" بكسر الراء. ([3]) في الأصل: "النسك". ([4]) في الأصل: "بعد بعض"، صوابه من اللسان. وفي المجمل: "وقد تناسلوا، إذا توالدوا". وفي القاموس: "تناسلوا: أنسل بعضهم بعضا". ([5]) لأمية بن أبي عائذ الهذلي. ديوان الهذليين (2: 182). وصدره: * تجيل الحباب بأنفاسها * ([6]) المفضليات (1: 107) واللسان (بلت، نسي)؛ ومجالس ثعلب 421. وسبق عجزه في (بلت). ([7]) بقربة، كذا وردت في الأصل. ([8]) في الأصل: "تأخرت حملها"، صوابه في المجمل واللسان. ([9]) في الأصل: "وتنساءوا". وفي المجمل: "وانتسأ القوم". ([10]) في الأصل: "عن شيء"، صوابه في المجمل واللسان. ([11]) في الأًصل: "أنسئها"، صوابه في المجمل واللسان. ([12]) في الأصل: "عنها محرمة المحرم"، صوابه في المجمل واللسان. ([13]) ديوان الهذليين (1: 23) واللسان (أبل، نسأ، قرر). وانظر مجالس ثعلب 417. ([14]) ديوان عروة بن الورد 90 واللسان (نسأ). وتروى قصيدته للنمر بن تولب. ([15]) التكملة من المجمل. وفي اللسان: "الطريق المستقيم الواضح". ([16]) في الأصل: "الطريق". وفي المجمل واللسان: "طرائق". ([17]) التكملة من المجمل. ([18]) يقال بوزن منزل ومنبر. ([19]) بدله في المجمل: "قال أبو حاتم"، وهي كنيته. ([20]) يقال كمنبر وكمجلس أيضاً.
ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٢٧٧- النسخ: إزالة شيء يتعقبه، كنسخ الشمس الظل، والظل الشمس، والشيب الشباب. فتارة يفهم الإزالة، وتارة يفهم منه الإثبات، وتارة يفهم منه الأمران. ونسخ الكتاب: إزالة الحكم بحكم يتعقبه. قال تعالى: ﴿ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها﴾ [البقرة/106] قيل: معناه ما نزيل العمل بها، أو نحذفها عن قلوب العباد، وقيل: معناه: ما نوجده وننزله. من قولهم: نسخت الكتاب، وما ننسأه. أي: نؤخره فلم ننزله، {فينسخ الله ما
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٣٣٥ن س خ
نسخت كتابي من كتاب فلان وانتسخته واستنسخته بمعنى ويكون الاستنساخ بمعنى الاستكتاب " إنّا كنّا نستنسخ " وهذه نسخة عتيقة ونسخ عتقٌ.
وتقول: ما نسخه وإنما مسخه.
ونسخت الآية بالأخرى.
ومن المجاز: نسخت الشّمس الظّلّ والشّيب الشّباب.
وأبلاه تناسخ الملوين.
وتناسخت القرون وهذا مذهب التّناسخيّة.
وتناسخت الورثة.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٬٨٢٣نسخ الشيءَ ينسَخُه نَسْخاً وانتسَخَه واستنسَخَه: اكتتبه عن معارضه. التهذيب: النَّسْخ اكتتابك كتاباً عن كتاب حرفاً بحرف، والأَصل نُسخةٌ، والمكتوب عنه نُسخة لأَنه قام مقامه، والكاتب ناسخ ومنتسخ. والاستنساخ: كتب كتاب من كتاب؛ وفي التنزيل: إِنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون؛ أَي نستنسخ ما تكتب الحفظة فيثبت عند الله؛ وفي التهذيب: أَي نأْمر بنسخه وإِثباته.
والنَّسْخ: إِبطال الشيء وإِقامة آخر مقامه؛ وفي
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٧٠* ن س خ * * نَسَخَتِ * الشمس الظِّل و * انْتَسَخَتْهُ * أَزالته و * نَسَخَتِ * الريح آثار الدِيار غيَّرَتها و * نَسَخَ * الكِتاب و * انْتَسَخَهُ * و * اسْتَنْسَخَهُ * سواء والنُّسْخَةُ * اسم * المُنْتَسَخِ * منه و * نَسْخُ * الآية بالآية إزالة مثل حُكمها وباب الكُّل قطع
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٬٦١٨نسخه به، كمنعه، ينسخه، وانتسخه: أزاله به وأداله والشيء ينسخ الشيء نسخا، أي يزيله ويكون مكانه. والعرب تقول: نسخت الشمس الظل وانتسخته: أزالته، والمعنى أذهبت الظل وحلت محله، وهو مجاز. ونسخ الآية بالآية: إزالة حكمها. والنسخ: نقل الشيء من مكان، إلى مكان وهو هو. ونسخه: غيره. ونسخت الريح آثار الديار: غيرتها. ونسخه: أبطله، وأقام شيئا مقامه. وقال الليث: النسخ: أن تزيل أمرا كان من قبل يعمل به ثم تنسخه
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٬١٢٤نَسَخَ
1 نَسَخَ ذ , aor. نَسَخَ , (L, K,) inf. n. نَسْخٌ; and ↓ انتسخ; (L;) He, or it, annulled, superseded, obliterated, effaced, or cancelled, (L, K,) a thing, بِشَىْءٍ آخَرَ by another thing. (L.) It annulled, or superseded, a thing, and took the place of it. (L.) Ex. نَسَخَتِ الشَّمْسُ الظِّلَ, and ↓ انتسخته, (tropical:) The sun annulled, or superseded, the shade, (S, L,) and took the place
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٤١٠نَسَخ
نَسَخ A ( n. ac. نَسْخ 1 ),
a. Effaced, obliterated.
b. Abolished; repealed, abrogated; cancelled; superseded.
c. Copied, transcribed.
d. Changed; transformed; metamorphosed.
e. Transferred.
نَسَّخَ
نَسَّخَ II ,
a. Made to copy.
نَاْسَخَ
نَاْسَخَ III ,
a. see VI (a) .
أَنْسَخَ
أَنْسَخَ IV ,
a. see I (b) .
تَنَاْسَخَ
تَنَاْسَخَ VI ,
a. Succeeded, replaced, superseded.
b.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٠٬٨٥٩نسخ
نَسَخَ - يَنْسَخُ - نُسْخَة - اسْتَنْسَخَ - يَسْتَنْسِخُ
نَسَخَ - يَنْسَخُ + شيء + شيئاً: عاضه وكان عوضه أو عوضاً منه: أزاله وحل مكانه كونه أفضل منه: فهو التعديل والتنقيح. والنسخة هي الأصل بعد التعديل والتنقيح، والاستنساخ هو طلب عمل نسخة جديدة منقحة وأصلح من السابقة، واستنساخ أعمال البشر: عمل نسخة معدلة فيها إضافات (مثلاً عن الفاعل
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣٠ (الإجمالي: ٤٥)
- سكت
الآيات المشتركة: ١ · Sekete çöküntü demektir
- لوح
الآيات المشتركة: ١ · Üzerine çizgi çizilen ve yazı yazılan kürek kemiği, tabler…
- نطق
الآيات المشتركة: ١ · Nitak kuşak, kemer demektir
- رهب
الآيات المشتركة: ١ · Cübbe demektir
- مني
الآيات المشتركة: ١ · Sıvı meni demektir
- غضب
الآيات المشتركة: ١ · Kızgınlık
- نسي
الآيات المشتركة: ١ · Çadırın kurulduğu yer demektir
- شطن
الآيات المشتركة: ١ · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
- أيي
الآيات المشتركة: ٢ · Evye kuş yuvası demektir
- علم
الآيات المشتركة: ٢ · Dağın sivri noktası demektir
- قدر
الآيات المشتركة: ١ · Kıdr kazandır
- موسى
الآيات المشتركة: ١ · Musa
الآيات التي ورد فيها(٤)
… نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ …
Ortadan kaldırır
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نسخ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | محو, بدل, كتب |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin suretini başka bir yere aktarmak veya bir durumun yerini başkasına bırakmasıyla önceki durumu ortadan kaldırmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahiyde önceki hükmü veya şeytani ilkayı giderip yerine hakkı ikame etmek ve amel kayıtlarını eksiksiz suretler halinde tespit etmek |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık ve metin düzeyinde sürekliliğin sabit donuklukla değil, hakikatin korunarak formun yenilenmesi veya aktarılmasıyla sağlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca metni bütünüyle iptal edip yok sayma daraltısıyla okuyup kopyalama, aktarma ve kaydetme boyutunu ıskalamak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نس | Bir şeyi yerinden hareket ettirmek, akıtmak, ayırmak ve çekip çıkarmak; nitekim نسل soyun üreyip ayrılmasını, نسف savurup dağıtmayı, نسك arındırıp ayırmayı, نسر koparıp almayı ifade eder | خ | Harekete biçimsel bir iz bırakma, bir sureti başka bir zemine kazıyarak aktarma veya eski izin yerini örtüp başkasını ikame etme niteliği kazandırmıştır |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Bir bilginin, hükmün veya varlık çizgisinin kesilmeksizin devam eden akışı |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Varlığın veya hükmün belirli bir form ve çerçeveye dayanarak sabitlenmesi |
| خ | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma (ikiz harf ح üzerinden türetme yoğunlaşma) | Bir önceki sınırın aşılması, eski sınırın kalkıp yeni bir kaydın açılması |
| نسخ | Süreklilik arz eden bir akışın dayandığı formdan ayrılarak yeni bir çerçeveye aktarılması veya eski çerçevenin aşılarak yenilenmesi | Önceki metnin ya da durumun izinin yeni bir zemine aktarılması veya yerine yeni bir tespitin getirilmesi hareketi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kovan içindeki bal ve arıların başka bir kovana aktarılması; güneşin gölgeyi giderip onun yerine geçmesi veya saçtaki aklığın gençliği silip yerine oturması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi dilinde güneşin gölgeyi örtmesi ve rüzgârın çöl izlerini silmesi durumlarında kök, bir izin yerini başka bir fiziksel halin alması anlamında kullanılmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Kitapların elle yazılarak çoğaltılması ve bir metnin başka bir sahifeye aktarılması anlamında istinsâh ve nüsha kullanımı yaygınlaşmıştır |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça نسخ kökü, Sami dilleri ailesinde semantik olarak hem bir şeyin izini silip kaldırma hem de bir metni harfiyen aktarma ve çoğaltma ekseninde gelişmiştir. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kök kopyalama veya iptal etme anlamında yaygın bir morfolojik fiil olarak görülmez; bu dillerde metin aktarımı için kökünden türeyen kavramlar tercih edilirken, Arapçada نسخ hem kovan nakli gibi fiziksel yer değiştirme eylemini hem de ışık-gölge diyalektiğindeki zeval ve tebdil olgusunu bünyesinde meczetmiştir. Doğu Sami kolunda (Akadca) metin çoğaltma ve yerine koyma işlemleri farklı köklerle karşılansa da Arapça, somut intikal ve iz giderme hareketini yazı kültürünün merkezine taşıyarak özgün bir semantik alan inşa etmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Brown-Driver-Briggs.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İntikal, izâle ve tebdil | Bir nesnenin veya hükmün yerini başka bir şeyin alması, bir sahifedeki yazının diğerine aynen geçirilmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerinde kavramsal paralellik | Fiil kökü Arapçada özgünleşmiş, kopyalama ve nakil işlevi diğer Sami dillerindeki yazım gelenekleriyle paralel gelişmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu üçlü dizilişte doğrudan doğrulanmış soydaş kök tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
المصدر Lane’s Lexicon ve David Cohen Semitik Kökler Sözlüğü.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نسخ | Anlamlı | Nakletmek, kaldırmak, kopyalamak | Bir metni çoğaltmak veya bir hükmü başka bir hükümle değiştirmek | Kur'an'da geçer; hedef kök |
| نخس | Anlamlı | Dürtmek, batırmak, tahrik etmek | Bineği yürütmek için ucu sivri değnekle dürtmek | Kur'an'da geçmez; fiziksel temas ve sevk ilişkisi |
| سنخ | Anlamlı | Kök salmak, asıl, paslanmak | Dişin veya ağacın kök kısmı; yağın kokusunun değişmesi | Kur'an'da geçmez; sabitlik ve değişme ekseni |
| سخن | Anlamlı | Sıcak olmak, ısınmak | Suyun veya havanın sıcaklık derecesinin yükselmesi | Kur'an'da geçmez; hararet ve enerji durumu |
| خنس | Anlamlı | Geri çekilmek, gizlenmek, sinmek | Göründükten sonra geriye çekilip kaybolmak | Kur'an'da geçer; zeval ve gizlenme ortaklığı |
| خسن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel kabul edilmiştir |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نسخ | Merkez | Nakletmek ve yenilemek | Bir şeyin hükmünü veya suretini kaldırıp yerine yenisini koymak veya kopyasını çıkarmak | Hem metin çoğaltmayı hem de dinamik ikameyi kapsar |
| محو | Komşu | İzi bütünüyle silmek | Geride yerine bir şey ikame etmeksizin salt yok etmek ve silip atmak | İzâle yönü vardır fakat yerine yeni bir suret koyma şartı yoktur |
| بدل | Komşu | Değiştirmek | Bir nesnenin veya durumun bizzat kendisini başka bir nesneyle takas etmek | Zatın değişmesine odaklanır, metin aktarımı veya kopyalama içermez |
| كتب | Komşu | Yazmak ve kaydetmek | Harfleri ve hükümleri ilk defa bir araya getirip kayda geçirmek | İlk yazımı bildirir; oysa nesih yazılmış olanı aktarmak veya tanzim etmektir |
| ثبت | Zıt | Sabit kılmak ve yerleştirmek | Bir durumu hiçbir değişikliğe, nakle veya ikameye uğratmadan yerinde tutmak | Hükmün veya varlığın yerinde kalması, kaldırılmaması |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نسخ | Kaldırmak, kopyalamak, nakletmek | Bir şeyin suretini başka bir yere aktarmak veya yerini yenisine bırakmak | Kesin |
| Latince | abrogare, transcribere | Yürürlükten kaldırmak, suret çıkarmak | Abrogare hukuki feshi, transcribere ise metin kopyalamayı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | abrogate, supersede, transcribe | İlga etmek, yerine geçmek, kopyalamak | Supersede yerini alma dinamiğini, transcribe ise yazılı aktarımı verir | Kesin |
| Almanca | aufheben, abschreiben | Yürürlükten kaldırmak, suretini yazmak | Aufheben hem kaldırma hem muhafaza etme ikiliğini kısmen taşır | Güçlü |
| Fransızca | abroger, transcrire | İptal etmek, kopyasını çıkarmak | Hukuki iptal ve yazılı metin aktarımı ayrışmasını yansıtır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary ve Cassell’s Latin Dictionary.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَنْسَخْ | Hükmü yürürlükten kaldırıp yerine daha hayırlısını veya benzerini getirmek | İlahi ahkâmın tedrici tecellisi ve ümmetin maslahatına göre yenilenmesi bağlamı (Bakara 2:106) |
| فَيَنْسَخُ | Şeytani iltibas ve vesveseyi iptal edip gidermek, hakkı sağlamlaştırmak | Peygamberlerin tebliğine karışan arızi vesveselerin ilahi müdahaleyle temizlenmesi bağlamı (Hac 22:52) |
| نَسْتَنْسِخُ | Amellerin suretini eksiksiz biçimde kaydetmek, yazdırıp kopyalamak | Mahşer günü insanların yaptıklarının amel defterlerine tam intikali bağlamı (Câsiye 45:29) |
| نُسْخَتِهَا | Yazılı metin, levhalara kaydedilmiş ilahi buyrukların nüshası | Hz. Musa'ya verilen Tevrat levhalarındaki yazılı ilahi rehberlik bağlamı (A'râf 7:154) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Beda tartışması ve ilahi irade | Nes degrade edici bir fikir değişikliği (beda) midir yoksa hükmün vaktinin sona ermesi midir | İlahi ilmin ezeliliği ile hükümlerin zaman içindeki tecellisinin telifi |
| Fıkıh | Hükümlerin yürürlükten kalkması | Şer'i bir hükmün daha sonra gelen şer'i bir delille kaldırılması usulü | Metnin lafzının veya yalnızca hükmünün ilga edilip yerine yenisinin konması |
| Tefsir | Mensuh ve nasih ayetlerin tespiti | Kur'an içinde ahkâm ayetleri arasında hüküm çatışması olup olmadığı meselesi | Ayetin iniş sebebi ve tarihsel süreci doğrultusunda kapsamının daraltılması |
| Hadis | Sünnetin sünneti veya Kur'an'ı neshi | Hadislerin Kur'an hükmünü neshedip edemeyeceği ve hadisler arası nesih tespiti | Ameli rivayetler arasındaki kronolojik öncelik-sonralık ilişkisi |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Şeriatın tekâmülü ve tedricilik | Hüküm yenileme ve arındırma | Dinin pratik gereklerini insan olgunlaşmasına göre güncellemek | İlahi mesajın özünü koruyarak formları maslahata göre uyarlar | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve arşivleme | Metin aktarımı ve paradigma değişimi | Doğrulanmış bilgiyi kaydetmek ve eskiyen teoriyi yenisiyle aşmak | Yazılı hafızanın korunması ve bilimin birikimli ilerlemesi | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve mevzuat | Kanun tadili ve ilga (mülga kanun) | Toplumsal değişime paralel olarak yasal düzeni güncellemek | Hukuki sürekliliği sağlarken işlevini yitiren kuralları yürürlükten kaldırmak | Güçlü |
| İktisadi | Sözleşmeler ve muhasebe kayıtları | Defter tutma ve sözleşme revizyonu | İktisadi işlemleri kopyalayarak denetlemek ve eski borcu yenilemek | Mali hafızanın suretler halinde tespiti ve piyasa şartlarına uyum | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Genetik transkripsiyon ve bellek üzerine yazma (overwrite) | DNA'dan RNA'ya bilginin kopyalanması (transkripsiyon) veya bellekteki eski verinin üzerine yenisinin yazılması mantığı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki tadil ve kurumsal miras devri | Önceki bir yasanın yürürlükten kaldırılarak yerine yeni normun ikame edilmesi veya miras haklarının intikali | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece ayetlerin iptal edilmesi veya Kur'an metninin geçersiz kılınması olarak daraltıp kelimenin yazma, kopyalama ve tescil etme manasını yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da nesih hem amellerin eksiksiz kopyalanıp tescil edilmesi hem de hakikatin tahriften arındırılarak daha hayırlı olanla ikame edilmesi sürecidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an metninin kendi içinde çelişkili olduğu zannına kapılmak veya ayetlerin lafzen iptal edildiği gerekçesiyle vahyin dinamik derslerini bütünüyle terk etmek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin dinamik yapısını, ilahi pedagojiyi, amellerin tescilindeki kusursuz kayıt sistemini ve vahyin şeytani müdahalelerden arındırılma mekanizmasını açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hüküm değişikliği ve vahiy metodolojisi ayetlerinde, vahyin korunması sahnelerinde ve mahşerde amel defterlerinin açıldığı hesap ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Neshi ilahi bir yanılma veya keyfi bir iptal gibi gören yüzeysel bakışı düzeltir; onun bir tekâmül, maslahat, tescil ve kopyalama kanunu olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir kap veya kovandaki nesneyi başka bir yere aktarmak, yazıyı sahifeden sahifeye geçirmek ve gölgenin yerini ışığın alması gibi iz gidermek.
- Soyut anlamBir hükmün, durumun ya da metnin hakikati korunarak formunun yenilenmesi, yerine daha yetkin olanın ikame edilmesi ve amellerin tescil edilmesi.
- Sistematik karşılıkSüreç içinde bilginin kaybolmadan yeni taşıyıcıya intikali ve toplumsal maslahatın gerektirdiği anayasal/şer'i güncellenme mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , anındaki mevcut durum veya hükümleri; yürürlükten kalkan (neshedilen) eski hükmü veya giderilen arızi unsuru; ise onun yerine ikame edilen daha hayırlı veya benzer yeni unsuru temsil eder. İkinci bağıntıda , bir metin veya amelinin özü korunarak yeni bir sahifesine ya da siciline birebir aktarılması (istinsâh) fonksiyonudur.