نفل
ن - ف - ل
جذر- الورود: ٤
- الآيات: ٣
- الصيغ: ٣
- المعاجم: ١٣
Enfâl ganimetin devlet için ayrılan beşte birlik kısmıdır. Nafile fazladan anlamındadır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Enfâl ganimetin devlet için ayrılan beşte birlik kısmıdır. Nafile fazladan anlamındadır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٢٧٧باب الّلام والنّون والفاء معهما
ن ف ل، ف ل ن مستعملان فقط
نفل:
النَّفَلُ: الغُنْمُ، والجميعُ: الأَنْفال.
ونفّلْت فُلاناً: أعطيته نَفَلاً وغُنْما. والإمامُ ينفِّلُ الجُنْد، إذا جعل لهم ما غَنِموا.
والنّافِلةُ: العطيّة يُعطيها تَطوُّعاً بعد الفريضة من صَدَقةٍ أو صلاحٍ أو عَمَلِ خيرٍ.
والنّافلة: ولدُ الوَلد.
والنَّفل: ضربٌ من النّبات من دِقِّ الشَّجَر.
والنَّوْفلُ: السّيّد من الرِّجال.. ويُقال
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦١٨النَفْلُ والنافِلَةُ: عَطِيَّةُ التَطَوُّعِ من حيث لا تجِبُ، ومنه نافِلَةُ الصلاةِ. والنافِلَةُ أيضاً: وَلَدُ الوَلَدِ. وانْتَفَلَ من الشيءِ، أي انْتَفى منه وتَنَصَّلَ، كأنَّه إبدالٌ منه. قال الأعشى:
لئنْ مُنيتَ بنا عن جدِّ مَعْرَكَةٍلا تُلْقِنا عن دِماءِ القومِ نَنْتَفِلُ
والنَفَلُ بالتحريك: الغنيمةُ، والجمع الأنفالُ. قال لبيد:
إنَّ تَقْوى رَبِّنا خيرُ نَفَلْ
تقول منه: نَفَّلْتُكَ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٬٣٥٧ل ن ف
نفل ، فنل ، فلن .
فلن : قال اللَّيثُ : قال الخَليل : ( فلان ) ، تقديره فُعَال .
وتَصغيره : فُلَيْن .
قال : وبعضٌ يقول : هو في الأصل فُعلان ، حُذفت منه واو .
قال : وتصغيره على هذا القول فُلَيَّان وكالإنسان حُذفت منه الياء ، أصله : إنسيان ، وتصغيره : أُنَيْسان .
قال : وحجتهم في قولهم : فُل بن فُل ، كقولهم : هَيُّ بن بيّ ، وهيَّان بن بَيّان .
وفلان وفلانة ، كناية عن أسماء الآدميين .
قال : وإذا
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١٠٬٧٤٠(باب النون والفاء وما يثلثهما)
(نفق) النون والفاء والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على انقطاعِ شيءٍ وذَهابه، والآخر على إخفاءِ شيءٍ وإغماضِه. ومَتَى حُصِّل الكلامُ فيهما تقارَبا.
فالأوَّل: نَفَقَت الدّابةُ نُفوقاً: ماتت، ونَفَق السِّعر نَفَاقاً، وذلك أنَّه يمضي فلا يَكْسُد ولا يَقِف. وأنْفَقوا: نَفَقت سُوقُهم. والنَّفَقة لأنَّها تمضي لوجهها. ونفَق الشيءُ: فني يقال قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم.
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٠٤٢- النفل قيل: هو الغنيمة بعينها لكن اختلفت العبارة عنه لاختلاف الاعتبار، فإنه إذا اعتبر بكونه مظفورا به يقال له: غنيمة، وإذا اعتبر بكونه منحة من الله ابتداء من غير وجوب يقال له: نفل، ومنهم من فرق بينهما من حيث العموم والخصوص، فقال: الغنيمة ما حصل مستغنما بتعب كان أو غير تعب، وباستحقاق كان أو غير استحقاق، وقبل الظفر كان أو بعده. والنفل: ما يحصل للإنسان قبل القسمة من جملة الغنيمة، وقيل: هو ما يحصل
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٤٨٩ن ف ل
أصاب الغازي نفلاً وأنفالاً.
ونفّله الإمام وأنفله والإمام ينفّل الجند.
وأعطى نافلةً سنيّةً ونوافل.
ورجل نوفل: معطاء.
وتنفّل المصلّي: تطوّع وهو يصلي النافلة والنّوافل.
وتنفّل على أصحابه: أخذ من النّفل أكثر ممّا أخذوا.
ويقال: نفّلوا كبركم أي زيدوا أكبركم على حصّته.
وقال لي قولاً فانتفلت منه أي انتفيت وأنكرت أن أكون فعلته.
وانتفل من بني فلان: انتفى من نصرهم
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٨٬٠٩٢النَّفَل، بالتحريك: الغنيمةُ والهبةُ؛ قال لبيد:
إِنَّ تَقْوَى رَبِّنا خيرُ نَفَلْ،
وبإِذْنِ اللهِ رَيْثي والعَجَلْ
والجمع أَنْفال ونِفال؛ قالت جَنُوب أُخت عَمْرو دي الكَلْب: وقد عَلِمَتْ فَهْمُ عند اللِّقاء،
بأَنهمُ لك كانوا نِفالا
نَفَّله نَفَلاً وأَنْفَله إِيَّاه ونَفَله، بالتخفيف، ونفَّلْت فلاناً تنفيلاً: أَعطيته نَفَلاً وغُنْماً. وقال شمر: أَنفَلْت فلاناً ونَفَلْته أَي أَعطيته نافِلة من
النَّفَل، بالتحريك: الغنيمةُ والهبةُ؛ قال لبيد: إِنَّ تَقْوَى رَبِّنا خيرُ نَفَلْ، وبإِذْنِ اللهِ رَيْثي والعَجَلْ والجمع أَنْفال ونِفال؛ قالت جَنُوب أُخت عَمْرو دي الكَلْب: وقد عَلِمَتْ فَهْمُ عند اللِّقاء، بأَنهمُ لك كانوا نِفالا نَفَّله نَفَلاً وأَنْفَله إِيَّاه ونَفَله، بالتخفيف، ونفَّلْت فلاناً تنفيلاً: أَعطيته نَفَلاً وغُنْماً. وقال شمر: أَنفَلْت فلاناً ونَفَلْته أَي أَعطيته نافِلة من المعروف. ونَفَّلْته: سوَّغت له ما غَنِم؛ وأَنشد:لَمَّا رأَيت سنة جَمادَى، أَخَذْتُ فَأْسي أَقْطَعُ القَتادا، رَجَاءَ أَن أُنفِلَ أَو أَزْدادَا قال: أَنشدَتْه العُقَيْليَّة فقيل لها ما الإِنْفال؟ فقالت: الإِنْفال أَخذُ الفأْس يقطع القَتادَ لإِبِله لأَن يَنْجُوَ من السَّنَة فيكون له فَضْل على مَنْ لم يقطع القَتاد لإِبله. ونَفَّل الإِمامُ الجُنْدَ: جعل لهم ما غَنِمُوا. والنافِلةُ: الغنيمة؛ قال أَبو ذؤيب: فإِنْ تَكُ أُنْثَى من مَعَدٍّ كريمةً علينا، فقد أَعطيت نافِلة الفَضْل وفي التنزيل العزيز: يَسأَلونك عن الأَنْفال؛ يقال الغَنائم، واحدُها نَفَل، وإِنما سأَلوا عنها لأَنها كانت حراماً على مَن كان قبلهم فأَحلَّها الله لهم، وقيل أَيضاً: إِنه، صلى الله عليه وسلم، نَفَّل في السَّرايا فكَرِهُوا ذلك؛ في تأْويله: كما أَخْرَجَك رَبُّك من بيتك بالحَقِّ وإِنَّ فريقاً من المؤمنين لَكارِهُون، كذلك تُنَفِّل مَنْ رأَيتَ وإِن كَرِهُوا، وكان سيدُنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، جعلَ لكلِّ مَنْ أَتَى بأَسِير شيئاً فقال بعضُ الصحابة: يبقى آخرُ الناس بغير شيء. قال أَبو منصور: وجِماعُ معنى النَّفَل والنافِلة ما كان زيادة على الأَصل، سمِّيت الغنائمُ أَنْفالاً لأَن المسلمين فُضِّلوا بها على سائر الأُمَمِ الذين لم تحلَّ لهم الغَنائم. وصلاةُ التطوُّع نافِلةٌ لأَنها زيادة أَجْرٍ لهم على ما كُتِبَ لهم من ثواب ما فرض عليهم. وفي الحديث: ونَفَّلَ النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، السَّرَايا في البَدْأَةِ الرُّبُعَ وفي القَفْلة الثُّلُثَ، تفضيلاً لهم على غيرهم من أَهل العسكر بما عانَوْا من أَمر العَدُوِّ، وقاسَوْهُ من الدُّؤُوب والتَّعَبِ، وباشروه من القِتال والخوف. وكلُّ عطيَّةٍ تَبَرَّع بها مُعطيها من صدقةٍ أَو عملِ خير فهي نافِلةٌ. ابن الأَعرابي: النَّفَل الغنائمُ، والنَّفَل الهبة، والنَّفَل التطوُّع. ابن السكيت: تنفَّل فلان على أَصحابه إِذا أَخذ أَكثر مما أَخذوا عند الغنيمة. وقال أَبو سعيد. نَفَّلْت فلاناً على فلان أَي فضَّلته. والنَّفَل، بالتحريك: الغنيمة، والنَّفْل، بالسكون وقد يحرّك: الزيادة. وفي الحديث: أَنه بَعَثَ بَعْثاً قِبَل نَجْد فبلغتْ سُهْمانُهم اثني عشر بعيراً ونَفَّلَهم بعيراً بعيراً أَي زادهم على سِهامهم، ويكون من خُمْس الخُمْسِ. وفي حديث ابن عباس: لا نَفَل في غَنيمةٍ حتى يُقسَم جَفَّةً كلها أَي لا ينفِّل منها الأَمير أَحداً من المُقاتِلة بعد إِحْرازها حتى يقسم كلها، ثم ينفِّله إِن شاء من الخمس، فأَما قبل القِسْمة فلا، وقد تكرر ذكر النَّفَل والأَنْفال في الحديث، وبه سمِّيت النَّوافِل في العِبادات لأَنها زائدة على الفَرائض. وفي الحديث: لا يزال العَبْد يتقرَّب إِليّ بالنوافِل. وفي حديث قِيامِ رمضان: لو نَفَّلْتنا بقيَّة ليلتِنا هذه أَي زِدْتنا من صلاة النافلة، وفي حديث آخر: إِنّ المَغانِمَ كانت محرَّمة على الأُمَمِ فنفَّلها الله تعالى هذه الأُمة أَي زادها. والنافِلةُ: العطيَّة عن يدٍ. والنَّفْل والنافِلةُ: ما يفعله الإِنسان مما لا يجب عليه. وفي التنزيل العزيز: فتهجَّدْ به نافِلةً لك؛ النَّفْل والنافلةُ: عطية التطوُّع من حيث لا يجب، ومنه نافِلةُ الصلاة. والتَّنَفُّل: التطوُّع. قال الفراء: ليست لأَحد نافلة إِلاَّ للنبي، صلى الله عليه وسلم، قد غفر له ما تقدم من ذنبه وما تأَخَّر فعمَلُه نافِلةٌ. وقال الزجاج: هذه نافِلةٌ زيادة للنبي، صلى الله عليه وسلم، خاصة ليست لأَحد لأَن الله تعالى أَمره أَن يزداد في عبادته على ما أَمرَ به الخلْق أَجمعين لأَنه فضَّله عليهم، ثم وعده أَن يبعَثَه مَقاماً محموداً وصحَّ أَنه الشفاعة. ورجل كثير النَّوافِل أَي كثيرُ العَطايا والفَواضِل؛ قال لبيد: لله نافِلةُ الأَجَلِّ الأَفْضَلِ قال شمر: يريد فَضْل ما ينفِّل من شيء. ونَفَّل غيرَه يُنَفِّل أَي فضَّله على غيره. والنافِلةُ: ولدُ الولدِ، وهو من ذلك لأَن الأَصلَ كان الولد فصار ولدُ الولدِ زيادةً على الأَصل؛ قال الله عز وجل في قصة إِبراهيم، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: ووهبنا له إِسحقَ ويعقوبَ نافلةً؛ كأَنه قال وهبنا لإِبراهيم إِسحقَ فكان كالفَرْضِ له، ثم قال: ويعقوب نافلةً، فالنافِلةُ ليعقوبَ خاصةً لأَنه ولدُ الولد أَي وهبنا له زيادةً على الفَرْض له، وذلك أَن إِسحقَ وُهِبَ له بدُعائه وزِيدَ يعقوب تفضُّلاً. والنَّوْفَلُ: العطية. والنَّوْفَل: السيِّدُ المِعْطاءُ يشبَّهان بالبحر؛ قال ابن سيده: فدل هذا على أَن النَّوْفَل البَحْرُ ولا نصَّ لهم على ذلك أَعني أَنهم لم يصرِّحوا بذلك بأَن يقولوا النَّوْفَل البحر. أَبو عمرو: هو اليَمُّ والقَلَمَّسُ والنَّوْفَلُ والمُهْرُقانُ والدَّأْمَاءُ وخُضَارَةُ والأَخْضَرُ والعُلَيْم (* قوله «والعليم» هكذا في الأصل مضبوطاً، والذي في القاموس: العليم أي كحيدر). والخَسِيفُ. والنَّوْفَلُ: البحر (* قوله «والنوفل البحر» كذا في الأصل وهو مستغنى عنه). التهذيب: ويقال للرجل الكثير النَّوافِل وهي العَطايا نَوْفَل؛ قال الكميت يمدح رجلاً: غِياثُ المَضُوعِ رِئَابُ الصُّدُو ع، لأْمَتُكَ الزُّفَرُ النَّوْفَلُ يعني المذكور، ضاعَني أَي أَفْزَعَني. قال شمر: الزُّفَر القَويّ على الحَمالات، والنَّوْفل الكثير النَّوافِل، وقوم نَوْفَلون. والنَّوْفَلُ: العطية تشبَّه بالبحر. والنَّوْفَل: الرجل الكثيرُ العطاء؛ وأَنشد لأَعشى باهلة: أَخُو رَغائبَ يُعْطِيها ويَسْأَلُها، يأْبَى الظُّلامَةَ منه النَّوْفَلُ الزُّفَرُ قال ابن الأَعرابي: قوله منه النَّوْفَل الزُّفَر؛ النَّوْفَل: مَنْ ينفي عنه الظلْمَ من قومه أَي يَدْفعه. والنَّوْفَلة: المَمْحَلةُ، وفي التهذيب: المَمْلَحةُ؛ قال أَبو منصور: لا أَعرف النَّوْفلة بهذا المعنى. وانْتَفَلَ من الشيء: انْتَفى وتبرَّأَ منه. أَبو عبيد: انْتَفلْت من الشيء وانْتَفَيْت منه بمعنى واحد كأَنه إِبدال منه؛ قال الأَعشى: لئن مُنِيتَ بنا عن جَدِّ مَعْرَكة، لا تُلْفِنا عن دِماءِ القوم نَنْتَفِلُ وفي حديث ابن عمر: أَنَّ فلاناً انْتَفَل من وَلَده أَي تبرَّأَ منه. قال الليث: قال لي فلان قولاً فانْتَفَلْت منه أَي أَنكرت أَن أَكون فَعَلْته؛ وأَنشد للمتَلَمِّس: أَمُنْتَفِلاً من نصر بُهْثَةَ دائباً؟ وتَنْفُلُني من آلِ زيد فَبِئْسما قال أَبو عمرو: تَنْفُلُني تَنْفِيني. والنافِلُ: النافي. ويقال: انْتَفَل فلان إِذا اعتذر. وانْتَفَل: صَلَّى النَّوافِل. ويقال: نفَّلْت عن فلان ما قيل فيه تَنْفِيلاً إِذا نَضَحْت عنه ودَفَعْتَه. وفي حديث القَسامة: قال لأَولِياء المَقْتول: أَتَرْضَوْن بِنَفْل خَمْسين من اليهود ما قَتَلُوه؟ يقال: نَفَّلْته فنَفَل أَي حلَّفته فحلَف. ونَفَل وانْتَفَل إِذا حلَف. وأَصل النَّفْل النَّفْي. يقال: نَفَلْت الرجلَ عن نسَبه. وانْفُلْ عن نفسك إِن كنت صادقاً أَي انْفِ ما قيل فيك، وسميت اليمين في القسامة نَفْلاً لأَنَّ القِصاص يُنْفَى بها؛ ومنه حديث عليّ، كرم الله وجهه: لَوَدِدْتُ أَنَّ بني أُمَيَّة رَضُوا ونَفَّلْناهم خمسين رجلاً من بني هاشم يَحْلِفُون ما قَتَلْنا عثمان ولا نعلم له قاتِلاً؛ يريد نَفَّلْنا لهم. وأَتَيْتُ أَتَنَفَّله أَي أَطلبه؛ عن ثعلب. وأَنْفَل له: حلَف. والنَّفَل: ضرْب من دِقِّ النبات، وهو من أَحْرار البُقول تنبُت مُتَسَطِّحةً ولها حَسَك يَرْعاه القَطا، وهي مثل القَثِّ لها نَوْرةٌ صفراءُ طيبةُ الريح، واحدته نَفَلةٌ، قال: وبالنَّفَل سمي الرجل نُفَيْلاً؛ الجوهري: النَّفَل نبت في قول الشاعر هو القطامي: ثم استمرَّ بها الحادِي، وجَنَّبها بَطْنَ التي نَبْتُها الحَوْذانُ والنَّفَلُ والعرب تقول: في ليالي الشهر ثلاث غُرَر، وذلك أَول ما يَهِلُّ الهلال، سمِّين غُرَراً لأَن بياضَها قليل كغرَّة الفرس، وهي أَقل ما فيه من بياض وجهه، ويقال لثلاث ليال بعد الغُرَر: نُفَل، لأَن الغُرَر كانت الأَصل وصارت زيادة النُّفَل زيادة على الأَصل، والليالي النُّفَل هي الليلة الرابعة والخامسة والسادسة من الشهر. والنَّوْفَليَّة: ضرْب من الامتِشاط؛ حكاه ابن جني عن الفارسي؛ وأَنشد لجِران العَوْد: أَلا لا تَغُرَّنَّ امْرَأً نَوْفَلِيَّةٌ على الرأْسِ بَعْدِي، والترائبُ وُضَّحُ ولا فاحِمٌ يُسْقى الدِّهانَ، كأَنه أَساوِدُ يَزْهاها مع الليل أَبْطَحُ وكذلك روي: يَغُرَّنَّ، بلفظ التذكير، وهو أَعذر من قولهم حضر القاضيَ امرأَةٌ لأَن تأْنيث المِشْطة غير حقيقي. التهذيب: والنَّوْفلِيَّة شيء يتَّخذه نساءُ الأَعراب من صوف يكون في غلظ أَقل من الساعِد، ثم يُحْشى ويعطف فتضعه المرأَة على رأْسها ثم تختمر عليه، وأَنشد قول جِران العَوْد.وفي حديث أَبي الدَّرْداء: إِياكم والخَيْلَ المنَفِّلة التي إِن لَقِبَتْ فَرَّتْ وإِن غَنِمت غَلَّتْ؛ قال ابن الأَثير: كأَنه من النَّفَل الغنيمةِ أَي الذين قصدُهم من الغَزْو الغنيمةُ والمالُ دون غيره، أَو من النَّفْل وهم المُطَّوِّعة المتبرِّعون بالغَزْوِ الذين لا اسمَ لهم في الدِّيوان فلا يقاتِلون قِتالَ مَنْ له سَهْم، قال: هكذا جاء في كتاب أَبي موسى من حديث أَبي الدرداء، قال: والذي جاء في مسند أَحمد من رواية أَبي هريرة أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، قال: إِياكم والخيلَ المُنَفِّلة، فإِنها إِن تَلْقَ تَفِر، وإِن تَغْنَم تَغْلُلْ؛ قال: ولعلهما حديثان. ونَوْفَل ونُفَيْل: اسمان.
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٨٠* ن ف ل * * النَّفْلُ * و * النَّافِلَةُ * عطية التطوع ومنه * نَافِلَةُ * الصلاة و * النَّافِلَةُ * أيضا ولد الولد و * النَّفَلُ * بفتحتين الغنيمة والجمع * الأَنْفَالُ * قال لبيد % إن تقوى ربنا خير نَفَلْ % تقول منه * نَفَّلَهُ تَنْفِيلاً * أي أعطاه نفلا و * التَّنَفُّلُ * التطوع
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١١٬٨٠١| | ( النَّفَلُ ، مُحَرَّكةً : الغَنِيمَةُ والهِبَةُ ) ، | قال لَبِيدٌ : | % ( إِنَّ تَقْوَى رَبِّنا خَيْرُ نَفَلْ % | وَ بِإِذْنِ اللهِ رَيْثِي وَ الْعَجَلْ |
| ( ج : أَنْفالٌ ، وَنِفالٌ ) ، بالكسرِ ، | قالَتْ جَنُوبُ أُخْتُ عَمْرو ذي الكَلْبِ : | % ( وَقَدْ عَلِمَتْ فَهْمُ عِنْدَ اللِّقَاءِ % | بِأَنَّهُمُ لَكَ كَانُوا نِفالاَ ) % | | وفي التَّنْزِيلِ العَزِيز : ^ ( ( يَسْئَلُوَنَكَ عَنِ |
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٣٦نَفَّلَهُ
2 نَفَّلَهُ ذ , inf. n. تَنْفِيلٌ, He gave him spoil, (S, Msb, * K,) and a free and disinterested gift. (Msb, K.) And it is doubly trans.: see 2 in art. غنم.
نَفَلٌ
نَفَلٌ ذ Trifolium melilatus indica of Linn.: and medicago intertexta of Linn. (Delile, nos. 706, 730.) ― -b2- نَفَلٌ: see غَنِيَمَةٌ.
نُفَلٌ
نُفَلٌ ذ : see تُسَعٌ.
نَافِلَةٌ
نَافِلَةٌ ذ : the pl. نَوَافِلُ, is
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٠٢٨نَفَلَ
نَفَلَ U ( n. ac. نَفْل 1 ),
a. Swore, took an oath.
b. Made a present to.
c. Divided the booty amongst ( soldiers ).
d. see II (b) .
نَفَّلَ
نَفَّلَ II ,
a. Made to swear.
b. Gave his share to.
c. [ 'An ], Defended, protected.
أَنْفَلَ
أَنْفَلَ IV ,
a. see II (b) .
تَنَفَّلَ
تَنَفَّلَ V ,
a. Did more than he was required to do, was overzealous.
b. [ 'Ala ], Defrauded of
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٢٢٬٥١٩نفل
نَفَلَ - يَنْفُلُ - نَفَل - أَنْفَال - نَافِل - نَافِلَة
نَفَلَ - يَنْفُلُ + كائن + كاناً + شيئاً: وهبه وأعطاه إياه فضلاً وتكرماً ومكافأة: وهبه ورزقه إياه زيادة على حقه تقديراً وتكريماً: يهبه الله، او والد أو ولي أمر أو ما شابه، هبة وأعطية تقديراً وتكريماً: وقد يكون مصدر " النَّفَل أو الأنفال " من ملك المُنْفِل أو من شيء مملوك لعدو صار
الجذور المجاورةالمجاورة: ٢٢ (الإجمالي: ٢٩)
- هجد
الآيات المشتركة: ١ · Öyleyse uyan
- صلح
الآيات المشتركة: ٢ · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
- يعقوب
الآيات المشتركة: ١ · Ve Yakup
- سحق
الآيات المشتركة: ١ · Suhk : Eskimiş, yıpranmış elbise demektir
- وهب
الآيات المشتركة: ١ · Ve hibe ettik
- عسى
الآيات المشتركة: ١ · Umulur
- بعث
الآيات المشتركة: ١ · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
- حمد
الآيات المشتركة: ١ · Hamd: Cümle kapısı demektir
- ليل
الآيات المشتركة: ١ · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- ذو
الآيات المشتركة: ١ · Sahip
- سأل
الآيات المشتركة: ١ · “Sehl” ova demektir
- طوع
الآيات المشتركة: ١ · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
الآيات التي ورد فيها(٣)
وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا
Fazla olan
وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً وَكُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ
Fazla olan
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نفل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | غنم, فضل, وهب |
| Zıt Kök | فرض |
| Çekirdek Özet 1 | Temel yükümlülüğün, payın veya asıl hakkın üzerine fazladan eklenen lütuf, bağış ve artış |
| Çekirdek Özet 2 | Asli vazife ve hakların ötesinde kuldan gelen gönüllü yöneliş ve Allah'tan ihsan edilen karşılıksız ziyade |
| Çekirdek Özet 3 | Asgari adalet ve borç zeminini bozmadan sistemi genişleten, bereketi ve motivasyonu artıran fazlalık |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca savaşta ele geçen zorunlu ganimete veya önemsiz/gereksiz ibadete daraltarak kavramın bağış, lütuf ve asıl üstü fazlalık boyutunu yitirmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نف | Bir şeyin içten dışa doğru fışkırması, kabarması, ayrılıp yayılması ve sınırın dışına taşması; nitekim نفث üfleyip püskürtmeyi, نفح kokunun veya rüzgârın dalga halinde yayılmasını, نفخ üfürerek şişirmeyi, نفد tükenip dışa akmayı, نفذ delip öteye geçmeyi, نفر ürküp hızla dağılmayı, نفس nefes alıp ferahlamayı, نفش yünün kabarıp genişlemesini, نفع dışa taşan faydayı, نفق tünelden veya pazardan dışa akmayı ifade eder | ل | Temas, yöneliş ve bağlama niteliği taşıyan sesin eklenmesiyle dışa taşma ve kabarma hareketi, mevcut bir asıl veya sınır üzerine eklemlenen, fazladan lütuf ve bağış olarak verilen bir paya dönüşmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Asli olanın devamında meydana gelen canlı bir üreme, çoğalma ve sürekli artış hareketini başlatır |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Belirli bir sınırdan, ağızdan veya kanaldan dışarı doğru çıkışı ve serbest kalışı simgeler |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dışarıya çıkan ve artan bu fazlalığın bir hedefe, muhataba bağlanmasını ve tahsis edilmesini temsil eder |
| نفل | Bir asıldan çoğalarak sınırdan dışarı taşan ve bir hedefe fazlalık olarak yöneltilen lütuf | Mevcut hakkın, sınırın veya farzın ötesine geçerek bir hedefe gönüllüce bağlanan ek kazanç ve bağış hareketidir |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl hayatında devenin veya insanın zorunlu ihtiyacından fazla olan su, otlak veya pay; kuraklıkta diken keserek devenin asıl nafakasının üzerine fazladan yem temin etme çabası ve bir kimseye hak ettiğinden fazla verilen armağan |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa divanında kök, takvanın kul için hiçbir zorunluluk olmaksızın en hayırlı fazladan kazanç ve ilahi bağış olduğunu vurgulamak üzere geçer: إِنَّ تَقْوَى رَبِّنا خيرُ نَفَلْ / وبإِذْنِ اللهِ رَيْثي والعَجَلْ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi Arapçasında ordu komutanının askere asıl hissesinin haricinde fazladan bir pay tahsis etmesi (تنَفيل) ve dedenin asıl evladın üzerine fazladan bir lütuf olarak toruna nail olması manasında ولد الولد karşılığı olarak kullanılmıştır |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça نفل kökü, Sami dil ailesinde asıl olanın ötesine geçme, fazladan pay, bağış ve gönüllü katkı alanıyla ilintili özel bir gelişimi temsil eder. Batı Sami dillerinde ve İbranicede benzer fonetik yapıdaki bazı biçimler düşmek veya ayrılmak gibi hareketleri yansıtırken, Arapçada kök olumlu bir semantik genişleme geçirerek asıl paya, farza veya hakka eklenen fazlalık (ziyade ve hibe) anlamını merkezine almıştır. Fonetik olarak ن ve ف harflerinin taşıdığı dışa taşma matrisi, Arapça içinde lütuf, karşılıksız bağış ve fazladan elde edilen kazanç tabakasına evrilmiştir. Bu çerçevede kök, klasik Sami zeminindeki nötr ya da farklılaşmış dışa çıkış tasavvurunu, Arap dilinde kurumsallaşan ganimet, ilave ibadet ve torun gibi soy artışlarını kapsayan bir bereket ve cömertlik alanına taşımıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha ve Lane’s Lexicon.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyin üzerine fazlalık eklemek, gönüllü bağışta bulunmak | Kökün çekirdeği zorunlu olmayan hibe, fazladan ihsan ve asıl payın üstüne verilen paydır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanicede ayrılma, düşme veya dışarı taşma çağrışımları taşıyan fonetik köklerle akrabalık | Arapça, dışa taşma ve ayrılma çekirdeğini pozitif bir lütuf, ziyade ve armağan semantiğine tahsis etmiştir | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde doğrudan ve güvenilir bir soydaşlık bağı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques ve Maqāyīs al-Lugha.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نفل | Anlamlı | Fazlalık, bağış, hibe | Asıl payın ve yükümlülüğün üzerine eklenen karşılıksız artış | Hedef köktür, Kur'an'da geçer |
| نلف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| فنل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| فلن | Anlamlı | Kinaye, belirsiz kılma | İsmi açıkça anılmak istenmeyen bir kimseyi veya nesneyi işaret etme | Kur'an'da geçer (فلان), hedef kökle semantik bağı zayıftır |
| لنف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| لفن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نفل | Merkez | Fazlalık ve bağış | Asıl olanın veya borcun üzerine gönüllü ve fazladan eklenen lütuf | Temel payın üzerindeki her türlü karşılıksız ve ilave kazanım |
| غنم | Komşu | Kazanç ve savaş ganimeti | Zahmet ve meşakkat neticesinde elde edilen her türlü maddi getiri | Zorunluluk veya lütuf şartı aranmaksızın çaba ile kazanılan pay |
| فضل | Komşu | Üstünlük ve artık değer | Bir şeyin kendi denginden veya asgari düzeyden fazla olması | Niteliksel veya niceliksel fazlalık olup bağış olma şartı taşımaz |
| وهب | Komşu | Karşılıksız verme | Hiçbir ön şart ve hak ediş olmadan doğrudan sunulan ihsan | Aslın varlığına veya üzerine eklenme şartına bağlı değildir |
| فرض | Zıt | Zorunlu kılma ve takdir | Yerine getirilmesi kaçınılmaz olan, miktarı kesin belirlenmiş borç | Nafile ve lütfun aksine terk edildiğinde sorumluluk doğuran asli ödev |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نفل | Ziyade, hibe, gönüllü fazlalık | Zorunlu sınırın üstündeki ilave hak, bağış ve ameli kapsar | Kesin |
| Latince | Supererogatio, donum | Zorunlu olanın ötesinde yapılan iş, hibe | Supererogatio ibadetteki fazlalığı, donum ise maddi bağışı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Supererogation, bounty, windfall | Fazladan yapılan eylem, lütuf, beklenmedik fazlalık | Hukuki ve dini fazlalık anlamını taşır fakat torun gibi soy bağını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Mehrleistung, freiwillige Gabe | Ek edim, gönüllü bağış | Görevin üzerindeki ilave gayreti ve armağanı açıklar | Güçlü |
| Fransızca | Surérogatoire, gratification | Görev fazlası, ikramiye ve lütuf | Asgari yükümlülüğün aşılması ve fazladan ihsan verilmesi yönünü içerir | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Arabic-English Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْأَنْفَالُ | Savaşta elde edilen ve tasarrufu Allah ile Elçisine ait olan ilave kazanımlar | Cihat sonrası kamu tasarrufundaki zenginliğin adil tevzi edilmesi bağlamı (Enfâl 8:1) |
| نَافِلَةً | Gece namazı gibi farzın üzerine eklenen fazladan ibadet ve lütuf derecesi | Gece uykusunu bölerek makam-ı mahmûd için gerçekleştirilen ilave taat (İsrâ 17:79) |
| نَافِلَةً | Evladın ardından ihsan edilen torun, soyun fazladan genişlemesi ve ilahi müjde | İbrahim Peygamber'e İshak'tan sonra Yakub'un da fazladan bir armağan kılınması bağlamı (Enbiyâ 21:72) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi lütuf ve kulun mükellefiyeti | Allah'ın kullarına farz kılmadığı halde fazladan ihsan ettiği nimetler ve kulun fazladan ibadetle yakınlık kazanması | Zorunluluğun ötesinde ilahi rahmetin ve kulun aşkın bağlılığının tezahürü |
| Fıkıh | Nafile ibadetler ve tenfil uygulaması | Farz ve vacip dışındaki mendup ameller ile gazada askere genel hissenin üstünde verilen ek pay | Asli borcun ötesindeki gönüllülük ve kamu otoritesinin ek teşvik yetkisi |
| Tefsir | Enfâl ve nafile lafızlarının tahlili | Enfâl suresindeki ganimetlerin kime ait olduğu ve Peygamber'e fazladan verilen teheccüdün anlamı | Kamusal yetki, ilahi bağış ve derece yükseltici ilave kulluk boyutu |
| Hadis | Nafile namazlar ve tenfil rivayetleri | Kulu Allah'a en çok yaklaştıran ameller arasında nafilelerin rolü ve gazada fazladan pay verme sünneti | Farzları koruyan, eksikleri tamamlayan ve motivasyonu artıran fazlalık |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Asgari mükellefiyetin aşılması | Nafile ibadet | Manevi terakki ve aşkın muhabbet | Farzlar asgari sınırı kurarken nafileler kulu ilahi yakınlığa ve fazl derecelerine taşır | Kesin |
| İlmi | Temel bilginin üzerine eklenen marifet | İhtisas ve derinleşme | Keşif ve kavrayış genişlemesi | Zaruri ilimlerin ötesinde fazladan yapılan tahkik, hakikate dair kuşatıcı vukufiyet sağlar | Muhtemel |
| Siyasi | Kamu otoritesinin teşvik ve takdir hakkı | Tenfil ve liyakat payı | Motivasyon ve fedakârlığın ödüllendirilmesi | Yöneticinin kamu yararı gereği üstün çaba gösterenlere asıl hissenin üzerinde takdir yetkisi kullanmasıdır | Güçlü |
| İktisadi | Asgari hak ve sabit gelirin ötesindeki fazlalık | Hibe, ikramiye ve kamu hissesi | Servet dolaşımını canlandırma ve teşvik | Üretim ve bölüşümde asgari emeğin karşılığı korunduktan sonra eklenen artı değerin adil dağılımıdır | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Artık değer ve marjinal artış fonksiyonu () | Temel denklemi veya kararlı sistemi bozmadan, üzerine eklenen ve sisteme fazladan enerji/kapasite kazandıran ilave büyüklük | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pozitif ayrımcılık, liyakat primi ve fedakârlık etiği | Hukuki sözleşmenin asgari gereklerini aşarak gönüllülük esasıyla toplumsal dayanışmayı ve kurumsal motivasyonu büyüten edimler | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü fıkıhtaki dar nafile (terk edilmesinde sakınca olmayan önemsiz ibadet) veya salt harp ganimeti manasına hapsederek lütuf, bereket ve teşvik boyutunu yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Farzın ve temel hakkın zeminini aşan, hem toplumsal kamu tasarrufunda ilave lütuf hem de manevi makamları açan aşkın gönüllülük dinamiği |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Enfâl ayetini kaba bir ganimet paylaşımı kavgası gibi görmek veya nafile ibadeti etkisiz bir fazlalık sanarak kulluktaki derece yükseltici merkezî işlevini ıskalamak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem maddi paylaşımda adaletin ötesindeki fazilet ve kamu tasarrufunu hem de ibadette asgari borcun ötesindeki yakınlık derecelerini nasıl birleştirdiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Bedir Savaşı sonrası iktisadi bölüşüm ve otorite tayinini kuran ayetlerde, gece namazı ve manevi mertebeleri bildiren hitaplarda ve peygamberlerin zürriyet müjdelerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ganimeti savaşçıların şahsi mülkiyet hakkı sayan anlayışı düzeltir; nafile ibadeti ise işe yaramaz veya keyfi bir kenar ameli sanma yanılgısını ortadan kaldırır |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamAsli hissenin, ihtiyacın veya hakkın sınırını aşarak dışarı taşan ve bir başkasına ilave olarak bağışlanan pay.
- Soyut anlamAsgari ve zorunlu yükümlülük zeminini tamamladıktan sonra ortaya çıkan, aşkın yakınlık, bereket ve teşvik üreten fazlalık boyutu.
- Sistematik karşılıkHukuki ve ahlaki tabanda farz ile güvenceye alınan asgari varoluşun, nafile ve tenfil mekanizmalarıyla tekemmüle ve yüksek rızaya ulaştırılması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde temel yükümlülüğü veya asgari sabit hakkı; bu temele eklenen fazlalığı, lütfu ve nafile katkıyı; bu ikisinin birleşiminden doğan nihai durumu; ise elde edilen manevi makamı, bereketi ve sistemik verimliliği temsil eder. Asıl payın üzerine eklenen her fazlalık (), nihai sistemik değeri ve mertebeyi asgari düzeyin üzerine çıkarmaktadır.