نفس
ن - ف - س
جذر- الورود: ٢٩٨
- الآيات: ٢٧٠
- الصيغ: ٥٦
- المعاجم: ١٣
Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir. Boyacılıkta da kullanıldığında eşyayı güzelleştirir, çürümekten ve paslanmaktan korur. Bu şekilde boyanmış veya dibağlanmış eşya veya deriye nefis yani kıymetli ve değerli bir eşya denir. Nefs, ruhun bir boyası, görüntüsü anlamında kişiliği ifade eder. Kimse anlamındadır. Ruh bedenle ilişkisini nefs ile kurar. Beden de ruh ile ilişkisini hayatla kurar. Kainatta herşey çift yaratılmıştır. Çiftlerin birbirleri ile ilişki kurma özellikleri vardır. Ruhla beden arasındaki ilişkiyi de nefs kurar.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir. Boyacılıkta da kullanıldığında eşyayı güzelleştirir, çürümekten ve paslanmaktan korur. Bu şekilde boyanmış veya dibağlanmış eşya veya deriye nefis yani kıymetli ve değerli bir eşya denir. Nefs, ruhun bir boyası, görüntüsü anlamında kişiliği ifade eder. Kimse anlamındadır. Ruh bedenle ilişkisini nefs ile kurar. Beden de ruh ile ilişkisini hayatla kurar. Kainatta herşey çift yaratılmıştır. Çiftlerin birbirleri ile ilişki kurma özellikleri vardır. Ruhla beden arasındaki ilişkiyi de nefs kurar.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٣٦٦باب السين والنون الفاء معهما
س ن ف، س ف ن، ن س ف، ن ف س مستعملات
سنف:
السِّنافُ للبعير بمنزلة اللَّبَب للدّابّة. للدابة. بعيرٌ مِسنافٌ، إذا كان يُؤَخِّر الرَّحْل، والجميعُ: مَسانيف.
وأَسنَفْته: شَدَدْته بسِنافٍ وأَسنَفوا أَمْرَهم، أي: أحكموه. وصار الإسنافُ مَثَلاً في رَجُلٍ قد دُهِشَ فلم يدر أين يُشَدُّ السِّناف: قد عَيَّ فُلانٌ بالإسناف، قال عمرو:
إذا ما عَيَّ بالإسْنافِ حـيٌّ من الأمر
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬٣٦٢النَفْسُ: الروحُ. يقال: خرجت نَفْسُهُ. قال أبو خراش:
نجا سالِمٌ والنَفْسُ منه بِشِـدْقِـهِ ولم يَنْجُ إلا جَفْنَ سيفٍ ومِئزرا
والنَفْسُ: الدمُ. يقال: سالت نَفْسُهُ. وفي الحديث: "ما ليس له نَفْسٌ سائِلَةٌ فإنَّه لا يُنَجِّسُ الماءَ إذا مات فيه". والنَفْسُ أيضاً: الجسدُ. قال الشاعر:
نُبِّئْتُ أنَّ بني سُحَيْمٍ أَدخلواأبياتَهُمْ تامورَ نَفْسِ المُنْذِرِ
والتامورُ: الدمُ. وأمَّا قولهم: ثلاثة
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٢٬٣٣٤باب السين والنون مع الفاء
سنف ، سفن ، نفس ، نسف ، فنس : ( مستعملة ) .
سنف : أبو عُبَيد عن أبي عمرو : السِّنْف : الوَرَقة ، قال ابن مُقبِل :
تُقَلْقِل عن فأْسِ اللِّجامِ لِسانَه
تَقَلْقُلَ سَنْفِ المَرْخ في جَعْبةٍ صِفْرِ
وقال شمر : يقال لأَكَمة الباقلاّء واللُّوبيَاء والعَدَس وما أشبَهَها : سُنُوف ، واحدها سِنْف .
ثعلب عن ابن الأعرابي : السِّنْفُ : العُود المجرّد من الوَرَق ، والسِّنْف : الوَرَقة
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١٠٬٧٤٠(باب النون والفاء وما يثلثهما)
(نفق) النون والفاء والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على انقطاعِ شيءٍ وذَهابه، والآخر على إخفاءِ شيءٍ وإغماضِه. ومَتَى حُصِّل الكلامُ فيهما تقارَبا.
فالأوَّل: نَفَقَت الدّابةُ نُفوقاً: ماتت، ونَفَق السِّعر نَفَاقاً، وذلك أنَّه يمضي فلا يَكْسُد ولا يَقِف. وأنْفَقوا: نَفَقت سُوقُهم. والنَّفَقة لأنَّها تمضي لوجهها. ونفَق الشيءُ: فني يقال قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم.
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٨٧٣- النفس: الروح في قوله تعالى: ﴿أخرجوا أنفسكم﴾ [الأنعام/93] قال: ﴿واعلموا أن الله يعلم ما في أنفسكم فاحذروه﴾ [البقرة/235]، وقوله: ﴿تعلم ما في نفسي ولا أعلم ما في نفسك﴾ [المائدة/116]، وقوله: ﴿ويحذركم الله نفسه﴾ [آل عمران/30] فنفسه: ذاته، وهذا - وإن كان قد حصل من حيث اللفظ مضاف ومضاف إليه يقتضي المغايرة، وإثبات شيئين من حيث العبارة - فلا شيء من حيث المعنى سواه تعالى عن الاثنوية من كل وجه. وقال بعض
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٥٠٠ن ف س
شيء نفيس ومنفس وقد نفس نفاسة وأنفس إنفاساً.
وأنشد سيبويه: لا تجزعي إن منفساً أهلكته وإذا هلكت فعند ذلك فاجزعى وأنفسته في الشيء ونفّسته فيه: رغّبته.
وتنافسوا فيه: تراغبوا ونافس صاحبه في كذا وشيء متنافس فيه.
وقد نفست عليّ بخير قليل.
ونفست علي خيراً قليلاً حسدتني عليه ولم ترني أهلاً له نفساً ونفاسةً.
وفلان ما ينفس علينا الغنيمة والظّفر.
وما هذا النفس أي الحسد.
ومن
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣بلا ترجمةالحروف: ١٧٬٣٧٨النَّفْس: الرُّوحُ، قال ابن سيده: وبينهما فرق ليس من غرض هذا الكتاب، قال أَبو إِسحق: النَّفْس في كلام العرب يجري على ضربين: أَحدهما قولك خَرَجَتْ نَفْس فلان أَي رُوحُه، وفي نفس فلان أَن يفعل كذا وكذا أَي في رُوعِه، والضَّرْب الآخر مَعْنى النَّفْس فيه مَعْنى جُمْلَةِ الشيء وحقيقته، تقول: قتَل فلانٌ نَفْسَه وأَهلك نفسه أَي أَوْقَتَ الإِهْلاك بذاته كلِّها وحقيقتِه، والجمع من كل ذلك أَنْفُس ونُفُوس؛
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٬١٩٣* ن ف س * * النَّفْسُ * الروح يقال خرجت نفسه والنَّفْسُ الدم يقال سألت نفسه وفي الحديث ﴿ما ليس له نفس سائلة فإنه لا ينجس الماء إذا مات فيه﴾ والنَّفْسُ الجسد ويقولون ثلاثة * أَنْفُسٍ * فيذكرونه لأنهم يريدون به الإنسان و * نَفْسُ * الشيء عينه يؤكد به يقال رأيت فلانا نَفْسَهُ وجاءني بنفسه و * النَّفَسُ * بفتحتين واحد * الأنْفَاسِ * وقد * تَنَفَّسَ * الرجل وتنفس الصعداء وكل ذي رئة * مُتَنَفِّسٌ *
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٨٬١٧٩النفس: الروح، وسيأتي الكلام عليها قريبا. وقال أبو إسحاق: النفس في كلام العرب يجري على ضربين: أحدهما قولك: خرجت نفسه، أي روحه، والضرب الثاني: معنى النفس فيه جملة الشيء وحقيقته، كما سيأتي في كلام المصنف، وعلى الأول قال أبو خراش:
نجا سالم والنفس منه بشـدقـه ولم ينج إلا جفن سيف ومئزرا
أي بجفن سيف ومئزر، كذا في الصحاح، قال الصاغاني: ولم أجده في شعر أبي خراش. قلت:
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣١٬٤١٩نَفُسَ
1 نَفُسَ ذ , aor. نَفُسَ , inf. n. نَفَاسَةٌ (S, M, A, Msb, K) and نِفَاسٌ and نَفسٌ (K) and نُفُوسٌ; (TA;) and ↓ أَنْفَسَ, (M, A, Msb,) inf. n. اِنْفَاسٌ; (A, Msb;) It was, or became, high in estimation, of high account, or excellent; (M, Msb, TA;) [highly prized; precious, or valuable;] and therefore, (TA,) was desired with emulation, or in much request: (S, K, TA:) and the ↓ latter
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٬٩٣٥نَفَسَ
نَفَسَ U ( n. ac. نَفْس 1 ),
a. Injured.
نَفِسَ
نَفِسَ A ( n. ac. نَفَس 4 )
a. [ Bi ], Was miserly, tenacious of.
b. ( n. ac. نَفَاْسَة 22t ) [ 'Ala & acc. or Bi ], Envied; thought unworthy of.
c. ( n. ac. نَفَس 4 , نَفَاْسَة 22t , نِفَاْس 23 ), Was confined, delivered ( woman ). _ast;
نَفُسَ
نَفُسَ U ( n. ac. نَفَس 4 , نَفَاْسَة 22t , نِفَاْس 23 , نُفُوْس 27 ),
a. Was
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٩٨٬٣٤٠نفس
نَفَسَ - يَنْفِسُ (نَفِست - تَنْفَسُ) - نَفْس - أَنْفُس - نُفُوْس
نَفَسَ - يَنْفِسُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يلده أو يبيضه أو يمنيه أو يثمره: ينفصل عنه ويتكون كائن جديد، فيه كل صفات وخصائص الكائن الأصلي، والوَلُد منفوس، والنَّفْسُ منفوسة
نَفِست - تَنْفَسُ + المرأة: تصير نفساء أو تصير حائضاً
نَفْس: اسم فعل " نَفَسَ - يَنْفِسُ ": وهو كذلك
الصيغ(٥٦)
- أَنْفُسَهُمْOnların canları(أَفْعُلَهُمْ)×٣٦
- نَفْسٍCan(فَعْلٍ)×٣١
- أَنْفُسِهِمْOnların canları(أَفْعُلِهِمْ)×٢٧
- أَنْفُسَكُمْCanlarınız(أَفْعُلَكُمْ)×١٧
- نَفْسِهِOnun canı(فَعْلِهِ)×١٧
- أَنْفُسِكُمْCanlarınız(أَفْعُلِكُمْ)×١٥
- نَفْسٌCan(فَعْلٌ)×١٥
- نَفْسًاCan(فَعْلًا)×١٤
- لِنَفْسِهِOnun canı içinمعانٍ أخرى: ١(لِفَعْلِهِ)×١٠
- أَنْفُسُهُمْOnların canları(أَفْعُلُهُمْ)×٩
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣٢١ (الإجمالي: ٦٦٠)
- ظلم
الآيات المشتركة: ٥٥ · Zalimler
- أله
الآيات المشتركة: ١٣٩ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- كلف
الآيات المشتركة: ٧ · Yükümlü tutarız
- وفي
الآيات المشتركة: ١٦ · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
- قتل
الآيات المشتركة: ٢٢ · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- كسب
الآيات المشتركة: ١٥ · Kazandı
- مول
الآيات المشتركة: ١٧ · Onların malları
- كون
الآيات المشتركة: ٨٦ · Kevn, tepe demektir
- زوج
الآيات المشتركة: ١٥ · İlik ve düğme çiftinin her biridir
- جهد
الآيات المشتركة: ١٠ · Cehd düz, sert yer demektir
- كتب
الآيات المشتركة: ٣٠ · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- وسع
الآيات المشتركة: ٨ · “Sunv’a” tas demektir
الآيات التي ورد فيها(٢٧٠)
يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ
Onların canları
وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
Onların canları
بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْيًا أَنْ يُنَزِّلَ …
Onların canları
… فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ
Onların canları
وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ
Onların canları
… كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
Onların canları
… قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
Onların canları
وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا …
Onların canları
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا
Onların canları
… إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ …
Onların canları
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نفس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | روح, ذات, شخص, عين |
| Zıt Kök | عدم |
| Çekirdek Özet 1 | Canlılığın belirtisi olan havanın ve soluğun içten dışa akışı, genişleme, ferahlama ve dirilik taşıyan öz |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın bilinç, irade, arzu ve sorumluluk taşıyan zatı, benliği, canı ve hukuki-ahlaki ferdiyeti |
| Çekirdek Özet 3 | Şahsiyetin iç dinamizmi, bireysel hesap verebilirlik ve canın korunmasını esas alan varoluş ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca tasavvufi kötülüğü emreden arzu katmanına indirgeyerek Kur'an'daki zat, can, bütüncül insan ve bizzat benlik anlamlarını gözden kaçırma yanılgısı |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نف | İçeriden dışarıya doğru itilme, fışkırma, yayılma, üfleme ve ayrışma hareketi; نفث tükürük veya üfürük fırlatma, نفخ solukla şişirme, نفد tükenip dışa boşalma, نفذ delip geçme, نفر ürküp dışa fırlama, نفع faydanın dışa yayılması ve نفي dışarı atıp uzaklaştırma köklerinde de bu dışa doğru itici açılma esastır. | س | Eklenen ses, dışa itilen akışa kesintisiz bir soluk, incelik, hafiflik ve süregelen bir dirilik boyutu kazandırarak kökü hava alıp verme, canın nefesle kaim olması ve ferahlama anlamına daraltmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Bedenin derinliklerinden kesintisiz fışkıran hayat akımını, sürekliliği ve dirim kıvılcımını temsil eder. |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Soluğun ve havanın bedene girip çıktığı menfezi, dış dünyayla temas sağlayan açıklığı ifade eder. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Canlılığı ayakta tutan omurgayı, tutunma mekanizmasını ve varlığın kendine özgü sınırlılığını kurar. |
| نفس | Canlılığın açıklıktan dışa soluk olarak akıp bedeni ayakta tutması | Hayat cevherinin bedensel açıklıklardan sürekli nefes alıp vererek diriliği, ferahlığı ve bağımsız bireysel varlığı sürdürme hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Göğüsten ve ağızdan çıkan hava, soluk, ferahlatan hafif rüzgâr; bedenden akıp giden can kanı ve doğuran kadının lohusalık akıntısı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Huzeyfe b. Enes el-Hüzelî bir çatışmadan tek başına kıl payı kurtulan canı tasvir ederken kökü soluk ve hayatiyet anlamında kullanır: نَجَا سالِمٌ والنَّفْس مِنْه بِشِدقِهِ / ولم يَنْجُ إِلا جَفْنَ سَيفٍ ومِئْزَرَا |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem dilcisi Sîbeveyh'in naklettiği beyitte can ve kıymetli varlık anlamında yer alır: لا تَجْزَعِي إِنْ مُنْفَساً أَهْلَكْتُهُ / وَإِذَا هَلَكْتُ فَعِنْدَ ذَلِكِ فَاجْزَعِي |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Kitābü'l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinde نفس kökü, soluk almak, dinlenmek, canlanmak ve yaşayan bir varlık olarak birey olmak semantik çekirdeğini istisnasız koruyan en kadim ortak miraslardan biridir. Batı Sami sahasında İbranice nefeş (נֶפֶשׁ) kelimesi boğaz, soluk borusu, nefes, canlı mahluk, can, şahsiyet ve arzu anlamlarına gelerek Arapçadaki çift kutuplu kullanımın tam bir eşdeğerini sunar. Benzer şekilde Süryanice ve Aramice nafşā (ܢܦܫܐ / נפשא) formu soluk, canlı birey ve kişinin kendi zatı manasını karşılar. Doğu Sami kolunda Akadca napištu (veya fiil haliyle napāšu) kökü solumak, genişlemek, rahatlamak, hayat, canlı boğaz ve şahıs anlamlarıyla tam bir fonetik ve semantik denklik sergiler. Güney Sami dillerinden Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde nafasa üflemek ve solumak demektir; nafs ise can ve ruh anlamını korur. Çekirdek anlam bedensel solunum organı ve ritmik hava akışıyken, kök bütün Sami havzasında somuttan soyuta geçerek önce canlı mahluku, ardından insan benliğini ve bizzat kendi olma durumunu niteleyen temel varlık terimine dönüşmüştür.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Koehler-Baumgartner HALOT, Payne Smith Syriac Dictionary, Chicago Assyrian Dictionary (CAD).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نفس | Soluk alıp verme eyleminin genişlik ve rahatlık doğurmasından hareketle zat, can, kıymetli nesne ve arzu anlamlarına evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice nefeş, Süryanice nafşā, Akadca napištu | Ortak Proto-Sami miras; canlı nefesi, boğaz, hayat enerjisi ve şahsiyet manasını bütün kollarda korumuştur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Mısırca nf (rüzgâr, soluk) ve Berberice nfs kökü | Afro-Asyatik kök katmanında hava, üfleme ve yaşam nefesi bağlamında ortak kök paralelliği mevcuttur. | Muhtemel |
المصدر David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Arthur Jeffery The Foreign Vocabulary of the Qur'an.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نفس | Anlamlı | Soluk, can, zat, genişlik | İçten dışa soluk verme, dirilik, şahıs ve kıymetli olma durumu. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| نسف | Anlamlı | Savurmak, ufalamak, kökünden sökmek | Dağları veya yapıları toz haline getirip rüzgârla savurma eylemi. | Kur'an'da geçer; zıt yönde dağıtma hareketi taşır. |
| فنس | Anlamlı | Burnun basık ve kalkık olması | Burun ucunun içeri çökük, kökünün yayvan olması durumu. | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir. |
| فسن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| سنف | Anlamlı | Devenin göğüs kayışını takmak, öne geçmek | Yolculukta binek aletini öne doğru bağlamak veya bir şeyin öncüsü olmak. | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir. |
| سفن | Anlamlı | Yüzeyi sıyırmak, soymak, gemi | Marangozun tahtayı yontması, rüzgârın yeri süpürmesi ve suda kayan gemi. | Kur'an'da geçer; temas ederek sıyırma hareketi. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نفس | Merkez | Can, benlik, soluk | Bedenle birleşmiş bilinçli hayatı, arzuları ve bizzat insanın zatını kapsar. | Soluk alıp veren, sorumluluk yüklenen bireysel varlık. |
| روح | Komşu | Hayat kaynağı, letafet | Maddi olmayan, ilahi emre dayanan, bedene canlılık veren saf dirim ilkesidir. | Sorumluluk taşıyan benlikten ziyade canlı kılan ilahi cevherdir. |
| ذات | Komşu | Varlığın kendisi, öz | Bir şeyin bizzat kendisi ve temel hakikatidir; canlılık veya arzu şartı aramaz. | Felsefi ve mantıki bir özleşme ifadesidir, can soluğu içermez. |
| شخص | Komşu | Görünür fert, siluet | Dışarıdan bakıldığında gözle seçilen bedensel yapı ve bireysel biçimdir. | İçsel arzu ve iradeden ziyade dışsal hacim ve fiziki varlıktır. |
| عين | Komşu | Belirli nesne, özdeşlik | Bir şeyin tıpatıp kendisini belirten, tekit ve işaret işlevi gören zat ifadesidir. | Canlılığın iç dinamizminden ziyade işaret edilen belirliliktir. |
| عدم | Zıt | Yokluk, yitiriş | Varlığın, canlılığın, bilincin ve dirimin bütünüyle ortadan kalkması hali. | Canlı ve bilinçli şahsiyetin antitezi olan mutlak yokluk. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نفس | Can, soluk, benlik, zat | Hem soluk alıp vermeyi hem insanın bütünsel kişiliğini ve arzularını karşılar. | Kesin |
| Latince | Anima, animus, persona, semetipsi | Can, ruh, bilinçli benlik, kendi | Anima hayati soluğu ve canı karşılarken persona sosyal kimliği karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Soul, self, breath, person | Can, benlik, soluk, kişi | Soul metafizik canı, self ise bilinçli ve dönüşlü özneyi tek tek karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Seele, Selbst, Atem, Person | Can, özbenlik, soluk, şahıs | Seele iç alemi, Selbst eylemlerin yöneldiği özne merkezini ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Âme, soi-même, souffle, personne | Can, kendi, nefes, şahıs | Âme hayati diriliği, soi-même ise şahsın bizzat kendi sorumluluğunu vurgular. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نفس (Tekil ve çoğul şahıs zamiri ekiyle) | Bizzat insanın kendi zatı, bizzat kendisi | Kişinin kendi aleyhine veya lehine eylemde bulunması bağlamı (Bakara 2:44, Âl-i İmrân 3:30, En'âm 6:24). |
| نفس (Belirteçsiz tekil can) | Bireysel can, insan teki, hukuki fert | Can dokunulmazlığı ve bir insanın öldürülmesinin bütün insanlığı öldürmek sayıldığı bağlam (Mâide 5:32, En'âm 6:151). |
| نفس (İçsel arzu ve telkin kaynağı) | İnsanın iç dünyası, heva, vesvese merkezi | Kişinin kendi zaaflarıyla ve iç dürtüleriyle mücadelesi bağlamı (Yûsuf 12:53, Kâf 50:16, Şems 91:7). |
| نفس (Allah Teâlâ'ya izafe edilen form) | İlahi zat, Cenâb-ı Hakk'ın bizzat kendisi | Allah'ın kendi zatını nitelemesi ve kullarını zatından sakındırması bağlamı (Âl-i İmrân 3:28, Mâide 116, Tâhâ 20:41). |
| نفس (Kavim veya kardeşlik birliği) | Kendi toplumundan veya soyundan olanlar | İnananların birbirini kendi canı gibi görmesi veya kendi aralarından peygamber çıkması bağlamı (Bakara 2:84, Nûr 24:61, Tevbe 9:128). |
| تنافس (Müfâale babından türev) | Hayırda yarışma, imrenme, yüksek hedefe yönelme | Cennet nimetlerine ve yüce gayelere ulaşmak için gösterilen tatlı yarış bağlamı (Mutaffifîn 83:26). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ruh-nefs ayrımı ve ilahi sıfatlar | Nefsin cisim mi araz mı olduğu, ruh ile özdeşliği ve ayetlerde Allah'a izafe edilen nefsin zat anlamına geldiği tespiti. | Bireysel sorumluluğun taşıyıcısı olan cevher ve ilahi zata nispet. |
| Fıkıh | Ceza hukuku ve can dokunulmazlığı | Kısas, diyet ve cinayet bahislerinde dokunulmazlığı bulunan masum canın (el-ma'sûm) hukuki statüsü. | Hukukun koruduğu temel beş esastan biri olan can emniyeti. |
| Tefsir | İnsanın ahlaki mertebeleri | Emmâre, levvâme ve mutmainne nitelemeleri üzerinden nefsin ahlaki ve manevi arınma süreçlerinin izahı. | İnsanın hayra ve şerre eğilimli içsel benlik yapısı. |
| Hadis | Ahlak, sabır ve manevi mücadele | Gerçek pehlivanın güreşte galip gelen değil, öfke anında nefsine hakim olan kişi sayılması rivayetleri. | İnsanın bencil iç dürtüleri ve kontrol edilmesi gereken iradesi. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hesaba çekilme ve ahlaki mükellefiyet | Bireysel şuur ve irade merkezi | Sorumluluğu bizzat üstlenme | Dinde hiç kimse başkasının günahını yüklenmez; her can kendi kazandığının rehinidir. | Kesin |
| İlmi | İnsanın biyopsişik bütünlüğü | Bilinçli özne ve kişilik | İdrak etme ve karar alma | Bilişsel yetilerin, güdülerin ve ahlaki kavrayışın birleştiği öznel zemin. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve vatandaşlık hakkı | Hukuki fert, can emniyeti | Korunması zorunlu temel hak | Siyasal otoritenin varlık sebebi her bir ferdin can dokunulmazlığını teminat altına almaktır. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve emek öznesi | İktisadi fail ve tercih sahibi | Emeğiyle kazanan bağımsız birim | Piyasada kendi adına tasarrufta bulunan, sözleşme yapan ve mülk edinen şahıs. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamikte açık sistem (nefes alıp veren denge) | Canlı organizmanın çevresiyle madde ve enerji alışverişi yaparak iç dengesini koruması, solukla entropiyi dışarı atıp yaşamı sürdürmesi gibi sistemik bir öz-örgütlenmedir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta hak ehliyetine sahip süje (tüzel veya gerçek kişi) | Kendi eylemlerinin hukuki ve ahlaki sonuçlarını doğrudan üstlenen, devredilemez haklara ve yükümlülüklere sahip bağımsız irade merkezidir. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca tasavvufi dildeki azdırıcı ego, ezilmesi ve yok edilmesi gereken hayvani heves seviyesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök insanın bizzat kendini, canını, haysiyetini, toplumunu, hukuki ferdiyetini ve bizzat Allah'ın yüce Zatını ifade eden geniş bir anlam alanına sahiptir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın fıtri canını ve benliğini bütünüyle suçlu sayan hastalıklı bir riyazet anlayışına sapmak ve ayetlerdeki can dokunulmazlığı ile bireysel adalet vurgusunu kavrayamamak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın muhatap aldığı ana varlığın insan teki olduğunu, ilahi adaletin bireysel sorumluluk üzerinden işlediğini ve can dokunulmazlığının metafizik temelini açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiret hesaplaşmasını bildiren ayetlerde, ceza hukuku ve can emniyeti hükümlerinde, yaratılışın tek bir candan başladığını bildiren varoluşsal bildirimlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kolektif kurtuluş veya başkasının yerine ceza çekme inançlarını yıkar; ferdin iradesini ve kendi eylemlerinden tek başına sorumlu olduğu gerçeğini tesis eder. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamCanlılığı sürdüren soluk, ciğerlerden dışarı verilen ferahlatıcı hava, bedenden çekildiğinde hayatı bitiren can kanı ve doğum anındaki açılma.
- Soyut anlamİnsanın idrak, irade, arzu ve sorumluluk taşıyan zatı; hukuki, ahlaki ve manevi bakımdan hesaba çekilecek olan bağımsız şahsiyet.
- Sistematik karşılıkİlahi teklifin ve hukuki hakların merkezinde duran, eylemleri kendi varlığına geri dönen ve can dokunulmazlığıyla korunan bilinçli fail.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde nefs kavramını temsil eder. kümesi bedensel ve biyolojik solunum/canlılık süreçlerini, ise bu hayat soluğunu simgeler. Formüldeki bağıntısı, somut dirilik ve soluk alışverişinin bireysel özneyi () meydana getirdiğini gösterir. ifadesi bireyin gerçekleştirdiği amelleri ve içsel iradi yönelimleri belirtirken, bağıntısı yapılan her eylemin sorumluluğunun ve karşılığının doğrudan o canın kendi zatına rücu ettiğini sembolize eder.