هيت
ه - ي - ت
جذر- الورود: ٥
- الآيات: ٥
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ١١
معناه في القرآن: Getirin
ملاحظاتي
المعاجم(١١)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٠٠٧باب الهاء والتاء و و ا ي ء معهما
ه و ت، ت و ه، ت ي ه، ه ت ي، ه ي ت مستعملات هوت: يقال في الشَّتْم: صبَّ اللهُ عليه هَوْتَةً وموتةً.
توه: تيه: التَّيْهُ والتَّوْهُ، لغتان. يقال: تاه يَتِيهُ تَيْهاً، وتاه يتوه توهاً، والتِّيهُ أعم من التّوه.
ويقال: تَوَّهْتُه وتَيَّهتُه والواو أعم.
وأرض تِيهً وتَيْهاء، وفلاة أتاوِيهُ، كأنها جماعة الجماعة. قال:
تيهٍ أتاويهَ على السقاطِ
وأرض مَتيهةٌ ومُتيهةٌ كأنها
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٧٠هَيَّتَ به وهَوَّتَ به، أي صاح به ودعاه. وقولهم: هَيْتَ لك، أي هلمَّ لك. قال الشاعر في علي بن أبي طالب رضي الله عنه:
أبْلِغْ أميرَ المؤمِـنـينَ أخا العراقِ إذا أتيْنا
إنَّ العراقَ وأهـلـهُ سلمٌ إليك فَهَيْتَ هَيْتـا
أي هلمَّ وتعال. يستوي فيه الواحد والجمع والمؤنث إلا أن العدد فيما بعده. تقول: هَيْتَ لكما، وهَيْتَ لكُنَّ. والهَوْتَةُ بالفتح: المنخفضُ في الأرض. وكذلك الهُوتَة بالضم. وتقول:
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٬٨١٥باب الهاء والتاء
هيت ، هوت ، وهْت ، هتى ، تاه .
وهت : الوَهْتة : الهبْطة من الأرض ، وجمعُها وَهْت . وقد وهتَه يَهته وَهْتاً ، إذا ضَغَطه فهو مَوْهوتٌ .
أبو عبيد عن الأموي : المُوهِت : اللّحم المُنْتِن ، وقد أَيهت إيهاتاً .
هيت : قال الله جلّ وعزّ مخبراً عن زَليخا صاحبة يوسف أنها لمّا راودَت يوسف عن نفسه : قالت له : ( هَيْتَ لَكَ ) ( يُوسُف : 23 ) .
قال الفراء بإسنادٍ له عن ابن مسعود أنه قال :
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬٦٢٨(باب الهاء والياء وما يثلثهما)
(هيأ) الهاء والياء والألف كلمةٌ تأتي وهاؤها زائدة. يقال: هَيَا، والمرادُ: يا. قال الشاعر:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ هَيَا ربَّا([1])
(هيب) الهاء والياء والباء كلمةُ إجلالٍ ومخافة. من ذلك هابَه يَهابُه هَيْبةً. ورجلٌ هَيُوبٌ: يَهاب كلَّ شيء. وهَيُوبٌ: مَهِيبٌ([2]). وقولهم: "الإيمانُ هَيوبٌ"، قال قوم: مَهيبٌ، وقال قوم: إنَّ المؤمنَ يَهاب
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٦٦- هيت: قريب من هلم، وقرئ: ﴿هيت لك﴾ (وبها قرأ ابن كثير. الإتحاف ص 263) : أي: تهيأت لك، ويقال: هيت به وتهيت: إذا قالت: هيت لك. قال الله تعالى: ﴿وقالت هيت لك﴾ [يوسف/23].
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٠١ه ي ت
هيت لك بمعنى هلمّ لك.
وهيّت به: صاح به.
ورجل هيّاتٌ.
قال: يحدو بها كلّ فتًى هيّات
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٤٬٤٤٦هَيْتَ: تَعَجُّبٌ؛ تقول العرب: هَيْتَ للحِلْم وهَيْتَ لك وهِيتَ لكَ أَي أَقْبِلْ. وقال الله، عز وجل، حكاية عن زَلِيخا أَنها قالت، لما راوَدَت يوسفَ،عليه السلام، عن نَفْسه: وقالت هِيتَ لكَ أَي هَلُمَّ وقد قيل: هَيْتُ لَكَ، وهَيْتِ، بضم التاء وكسرها؛ قال الزجاج: وأَكثرها هَيْتَ لك، بفتح الهاء والتاء؛ قال: ورُوِيَتْ عن عليّ، عليه السلام: هِيتُ لكَ، قال: ورُوِيَتْ عن ابن عباس، رضي الله عنهما: هِئْتُ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٨٠* ه ي ت * * هَيْتَ * لك أي هلم و * هَاتِ * يا رجل بكسر التاء أي أعطني وللاثنين هاتيا بوزن آتيا وللجمع هاتوا وللمرأة هاتِي بالياء وللمرأتين هاتِيا وللنساء هاتين مثل عاطين والله أعلم
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٦٨٩هيت به تهييتا، وهوت: صوت به، و صاح، ودعاه فقال له: هيت هيت، قال:
قد رابني أن الكرى أسكتا لو كان معنيا بها لهيتـا والتهييت: الصوت بالناس، وهو- فيما قال أبو زيد-: أن يقول: يا هياه. ويقال: هيت بالقوم تهييتا، وهوت بهم تهويتا إذا ناداهم وهيت النذير. والأصل فيه حكاية الصوت، كأنهم حكوا في هوت هوت هوت وفي هيت هيت هيت، يقال هوت بهم، وهيت بهم إذا ناداهم، والأصل فيه
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٬٢٤٨هيّت بِهِ
2 هيّت بِهِ ذ , (S, K,) inf. n. تَهْيِيتٌ, (TA,) as also هوّت, (S,) He cried out to him, and called him, (S, K,) saying, هَيْتَ هَيْتَ; or saying يَاهْ يَاهْ, which is a cry by which a pastor calls his companion from afar; or, accord. to AZ, saying يَا هَيَا [or rather يَاهَيَاهْ: see art. يه]. (TA.)
هَات
3 هَات ذ Give me: (K:) هَاتِ يَا رَجُلُ Give me, O man: (T, S, M:) i. q.
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٩٣هَات
هَات ( y )
a. II [ Bi ], Shouted to.
هِيْت
هِيْت 2 ,
a. Low ground.
هَيَّاْت
هَيَّاْت 28 ,
a. Noisy, clamorous.
هَاتِ
هَاتِ
a. Give! Bring!
هَاتِي
هَاتِي
a. fem. of هَاتِ
هَاتُوا
هَاتُوا , هَاتِيْنَ pl.
a. of هَاتِ .
هَِيْتَِ لَكَِ
هَِيْتَِ لَكَِ
a. Come here! Come forward!
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤١ (الإجمالي: ٦٠)
- برهن
الآيات المشتركة: ٤ · Sizin burhanınız
- قول
الآيات المشتركة: ٥ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- غلق
الآيات المشتركة: ١ · Ve kapattı
- صدق
الآيات المشتركة: ٢ · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
- مع
الآيات المشتركة: ٢ · Beraber
- بدأ
الآيات المشتركة: ١ · Badiye çöl demektir
- ثوي
الآيات المشتركة: ١ · Saye develerin ahırı demektir
- عوذ
الآيات المشتركة: ١ · Uvvez, hayvanın yetişemeyeceği yerdeki otluk yerin ve…
- مني
الآيات المشتركة: ١ · Sıvı meni demektir
- نزع
الآيات المشتركة: ١ · Gerilmiş yay demektir
- حقق
الآيات المشتركة: ٢ · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- بوب
الآيات المشتركة: ١ · Bab kapı demektir
الآيات التي ورد فيها(٥)
وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Getirin
أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ
Getirin
أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَئِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Getirin
وَنَزَعْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ
Getirin
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هيت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi ya) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | دعو, أتي, حضر, قبل |
| Zıt Kök | دبر |
| Çekirdek Özet 1 | Birini yüksek sesle çağırma, dikkatini çekerek hemen yaklaşmasını ve gelmesini isteme |
| Çekirdek Özet 2 | Muhatabı doğrudan ve gecikmeksizin eyleme, davete veya delil ortaya koymaya çağırma |
| Çekirdek Özet 3 | Çağrının nesnesiyle kurulan doğrudan talep ve yüzleşme iradesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca Yusuf kıssasındaki gayrimeşru cinsel davete hasrederek Kur'an'daki açık delil getirme ve yüzleşme çağrısı boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هي | Hareketlenme, uyarılma, sarsılma ve yönelme hâli; nitekim هيأ hazırlanma ve biçim alma, هيج kabarma ve heyecanla harekete geçme, هيم kontrolsüzce çekilme ve sürüklenme, هيمن ise bütünüyle kuşatıp gözetme anlamı taşır | ت | Çekirdekteki uyarılma ve yönelme hareketini sesli bir nida, kesin bir sınır ve doğrudan muhataba dönük bir çağrı eylemiyle sonlandırıp somutlaştırır |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat çekme, haykırma, uyarılma ve anî ortaya çıkış hareketini temsil eder |
| ي | El ve kol | Bir iş yapma, uzanma, birine doğru el uzatarak yönelme ve çekme hareketini kurar |
| ت | İşaret, çarpı | Hareketi muhatabın şahsında kesinleştiren, sınır koyan ve neticeye bağlayan son imi oluşturur |
| هيت | Kollarını kaldırarak el uzatıp muhatabı kesin bir sınıra çağırma | Dikkat çeken bir nida ile el uzatıp muhatabı hemen yanına ve eyleme çağırma hareketinin bütünüdür |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimseye uzaktan veya yakından yüksek sesle bağırıp dikkatini çekmek, deve sürüsünü nidayla sürmek ve birini yanına çağırmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinin nida ve sevk tasvirlerinde geçen kullanım; nitekim kervanı veya hayvanları sesle sevk eden sürücü için kullanılan beyitte geçer: يحدو بها كل فتى هيات |
| Erken Arapça kullanım | İbn Fâris tarafından aktarılan ve bir işe ilgi gösterilip seslenildiğini bildiren erken kullanım: لو كان معنيا بها لهيتا |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde هيت kökü, nida ve ünlem çekirdekleriyle doğrudan bağlantılıdır. Kökün ilk iki unsuru olan he ve ya sesleri, genel Sami zemininde dikkat çekme, işaret etme ve yönlendirme edatlarının (İbranice ve Aramice işaret ve nida kökleri gibi) kuruluşunda yer alır. Arapçada bu nida kökü, sonuna eklenen te harfiyle hem bir isim-fiil biçimine (هَيْتَ / هَلُمَّ) hem de bağırma, haykırma ve çağırma bildiren düzenli bir fiil köküne dönüşmüştür. Dilbilimciler tarafından lehçeler arası geçişlilik gösteren bir haykırış kalıbı olarak da kaydedilen bu yapı, muhatabı eylemin merkezine çeken arkaik bir celp ve davet nidasıdır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هيت ve هوت biçimleri | Yüksek ses çıkarma, seslenerek yöneltme ve çağırma anlamı taşır; isim-fiil olarak kalıplaşmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İşaret ve nida ünlemleri | İbranice ve Aramice gibi dillerdeki nida ve işaret morfemleriyle semantik akrabalık gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هيت | Anlamlı | Seslenmek, çağırmak | Muhataba yüksek sesle nida edip yanına gelmesini istemek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| هتي | Anlamlı | Sevk etmek, ses çıkarmak | Davarları sürerken seslenmek ve yönlendirmek | Kur'an'da geçmez |
| يهت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı kullanım alanı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| يته | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı kullanım alanı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| تهي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı kullanım alanı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| تيه | Anlamlı | Şaşırmak, kaybolmak | Çölde yolunu kaybetmek, kibirlenmek, yönsüz kalmak | Kalb ve karşıt yöneliş; Kur'an'da geçer |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هيت | Merkez | Çağırma, yöneltme | Muhatabı ani, doğrudan ve ısrarlı bir nidayla hemen yanına celbetme | Ses ve talep birlikteliğiyle yapılan doğrudan davet |
| دعو | Komşu | Çağırma, dua | Genel yönelişle çağırmak; fiziki yakınlık şartı olmaksızın talep etmek | هيت kökündeki ani nida ve bedensel celp vurgusu دعو kökünde daha geniş bir alanı kapsar |
| أتي | Komşu | Gelme, getirme | Bir hedefe doğru ilerlemek veya bir şeyi getirmek | هيت çağırma emriyken أتي bizzat intikal ve gelişi ifade eder |
| حضر | Komşu | Hazır bulunma | Bir mekânda fiilen mevcut olmak | هيت hazır bulunmayı emreder ve celbeder |
| قبل | Komşu | Yönelme, yaklaşma | Yüzünü bir şeye dönerek yaklaşmak | هيت yönelmenin doğrudan talebidir |
| دبر | Zıt | Arkasını dönme, kaçma | Yüz çevirip arkasını dönerek uzaklaşmak | Çağrıya icabet etmenin ve yaklaşmanın tam zıddı |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هيت | هَلُمَّ، أَقْبِلْ، هَاتِ | Doğrudan eyleme ve yanına gelmeye çağırma nidası | Kesin |
| Latince | veni, profer | Gel, ortaya koy | Çağırma ve öne sürme fiillerini karşılar; arkaik nida tonunu tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | come on, produce, bring forth | Haydi gel, ortaya koy | Muhatabı eyleme geçmeye ve delil getirmeye sevk eden iki yönü de karşılar | Güçlü |
| Almanca | herbei, herbeibringen | Buraya gel, getir | Mekânsal çekim ve nesneyi sunma anlamını taşır | Güçlü |
| Fransızca | viens, apportez | Gel, getirin | Doğrudan çağrı ve delil talebi durumlarını ifade eder | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هَيْتَ لَكَ | Doğrudan bedensel ve mekânsal davet | Muhatabın nefsine ve bedenine dönük doğrudan çağrı; Yûsuf 12:23 |
| هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ | Delil ve hüccet getirme talebi | Hakikat iddiasında bulunan muhatapları ispata çağırma bağlamı; Bakara 2:111, Enbiyâ 21:24, Neml 27:64, Kasas 28:75 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidlâl ve meydan okuma bağlamı | Müşriklerin ve ehl-i kitabın iddialarına karşı bürhan talebi; aklî delil getirme zorunluluğu | İddia sahibinin delil getirmekle yükümlü kılınması |
| Fıkıh | İkrar ve davanın ispatı | İddia sahibinin delil ortaya koyma borcu | Hukukî delil ve beyyine getirme talebi |
| Tefsir | Kıraat ve iştikak tartışmaları | Kelimenin isim-fiil mi, nida mı yoksa türemiş bir fiil mi olduğu ve edatın harekesi | Çağrı ifadesinin edebi ve lügavî tahlili |
| Hadis | Meydan okuma ve nida rivayetleri | Sahih rivayetlerde muhatabı konuşmaya ve delile çağırma üslubu | Doğrudan ve gecikmesiz hesaplaşma daveti |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid mücadelesi | Bürhan daveti | Meydan okuma | Batıl inanç sahiplerini tutarlı bir delil sunmaya zorlar | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik doğrulama | İspat yükümlülüğü | Test etme | Bilgi iddiasında bulunanın nesnel kanıt sunmasını şart koşar | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve meşruiyet | Yetki ve hak iddiası | Meşruiyeti sınama | Otorite iddiasında bulunanları dayanaklarını açıklamaya çağırır | Güçlü |
| İktisadi | Akit ve borç ilişkisi | Teminat ve kayıt | Güven sağlama | İddia edilen hakkın veya bedelin maddi delilini isteme | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonel argüman çağrısı (fonksiyonun girdi talep etmesi) | Bir bağıntının sonuç üretebilmesi için zorunlu ve tanımlı girdiyi doğrudan talep etme işlemi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | İspat külfeti (onus probandi) | Bir iddia ortaya atan tarafın iddiasını somut veri ve delillerle kanıtlama yükümlülüğü | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün Kur'an'daki yerini sadece kadın-erkek arasındaki ayartıcı bir çağrıya indirgeyerek algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem somut mekânda bir eyleme sevk etme hem de zihinsel alanda hakikati ispatlayacak kesin kanıtı ortaya koyma celbidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın akıl ve delil merkezli meydan okuma üslubunu kavrayamamak; ayetlerdeki zihinsel netliği gözden kaçırmak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Çünkü Kur'an, hem ahlaki imtihan anındaki doğrudan yönelişleri hem de inanç iddialarındaki ispat yükümlülüğünü bu kökün çağrı niteliğiyle dile getirir. |
| Hangi ayet groupslarında belirleyicidir? | Ehl-i kitabın ve müşriklerin iddialarını çürüten meydan okuma ayetlerinde ve Yusuf kıssasının kırılma anında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin kuru temennilerle değil, ancak ortaya konacak açık bir bürhan ile ayakta durabileceğini gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamYüksek sesle haykırıp muhatabın dikkatini çekerek doğrudan yanına gelmesini istemek.
- Soyut anlamBir iddiayı veya yönelişi ispatlamak üzere muhatabı derhal açık bir delil veya eylem ortaya koymaya zorlamak.
- Sistematik karşılıkİspat külfetini ve eylem çağrısını muhatabın iradesine bağlayan davet mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması çağrı veya talep operatörünü, çağrıda bulunan özneyi, ortaya konması istenen eylem veya delil kümesini, ise muhatap ile talep edilen nesne arasındaki mesafeyi temsil eder. Model, çağrının gerçekleşmesi durumunda mesafenin sıfıra indirilerek gecikmesiz bir hazır bulunuşun talep edildiğini gösterir.