أبي

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: أ-ب-ي8 sîga, 90 mücavir kök, 12 ayet, 8 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.ريبسأمأدمفَأَبَىأبيبلسفوهأَبَىقضضكفريَأْبَطفأ

KökSîga 8Ayet 12Sure 8Mücavir 90

▶ Ağı aç (3B)

أبي

أ - ب - ي

KÖK
  • 13 geçiş
  • 12 ayet
  • 8 sîga
  • 10 sözlük

İbiye sütten kesilen kadın manasındadır. Çocuk meme emdiği halde süt gelmez. Sonraları talep ettiği halde bir türlü talebi yerine getirmemekte olan kimse, kaçınmak, çekinmek, kabul etmemek, söz dinlememek anlamında kullanılmaktadır. (EiBY) Süt vermeyen memedir.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءبي · أبى

Notlarım

Sözlükler(10)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

İbiye sütten kesilen kadın manasındadır. Çocuk meme emdiği halde süt gelmez. Sonraları talep ettiği halde bir türlü talebi yerine getirmemekte olan kimse, kaçınmak, çekinmek, kabul etmemek, söz dinlememek anlamında kullanılmaktadır. (EiBY) Süt vermeyen memedir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.606 harf
باب اللفيف من الباء ب و أ، ب و و، ب أ و، ب أ ب أ، ب ب ب، ب و ب، ب ي ي، أ و ب، و أ ب، و ب أ، أ ب ي، أ ب و مستعملات بوأ: الباءةُ والمَباءة: منزل القوم حين يَتَبَوَّءُونَ في قِبَلِ وادٍ، أو سَنَد جَبَلٍ، ويقال: بل هو كلّ منزلِ يَنْزِلُه القَوْم، يقال: تَبَوَّءُوا منزلا.. وقال تعالى: "ولقد بوّأنا بني إسرائيل مُبَوَّأ صِدْق". وقال طرفة: طّيبو الباءةِ سـهـلٌ ولـهـم سُبُل إن شئت في وَعثٍ وَعِرْ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR15.013 harf
(باب الثلاثي الذي أوّله الهمزة) (أبت) الهمزة والباء والتاء أصلٌ واحد، وهو الحرّ وشدّته. قال ابنُ السكّيت وغيره: أبَتَ يومنا يأبُِتُ([1]) إذا اشتد حرُّه، فهو أَبِتٌ. وأنشد: بَرْك هجُود بفَلاةٍ قَفْرِ([2]) *** أحْمَى عليها الشمسَُ أبْتَُ الحَرِّ ويقال يومٌ أبْتٌ وليلة أبْتَةٌ. ورجل مأبُوتٌ أصابه الحرّ. قال أبو علي الأصفهانيّ: الأَبْتة كالوَغْرة من القَيظ. (أبث) وهذا الباب مهملٌ عند الخليل. قال
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR827 harf
Madde başı: أبى- الإباء: شدة الامتناع، فكل إباء امتناع وليس كل امتناع إباء. قوله تعالى: ﴿ويأبى الله إلا أن يتم نوره﴾ [التوبة/32]، وقال: ﴿وتأبى قلوبهم﴾ [التوبة/8]، وقوله تعالى: ﴿أبى واستكبر﴾ [البقرة/34]، وقوله تعالى: ﴿إلا إبليس أبى﴾ [طه/116] وروي: (كلكم في الجنة إلا من أبى) (الحديث عن أبي هريرة أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: كل أمتي يدخل الجنة يوم القيامة إلا من أبى، قالوا: ومن يأبى يا رسول الله؟ قال: من
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR596 harf
أ ب ي أبـى اللـه إلا أن يكـون كـذا‏.‏ وأبـى علـيَّ وتأبـى‏:‏ امتنـع‏.‏ وهـو أبـيُّ الضيم وآبي الضيم‏:‏ له نفس أبية وفيـه عبيـة‏.‏ ونـوق أواب‏:‏ يأبين الفحل‏.‏ وأصابه أباء بالضم إذا كان يأبى الطعام‏.‏ تقول‏:‏ فلانٌ إن شهد الطعان فالحمية والإباء وإن حضر الطعام فالحمية والأباء‏.‏ ومن المجاز‏:‏ لا أبا لك ولا أبا لغيرك ولا أبا لشانئك يقولونه في الحث حتى أمر بعضهم لجفائه بقوله‏:‏ أمطر علينا
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR yok25.095 harf
الإِباءُ، بالكسر: مصدر قولك أَبى فلان يأْبى، بالفتح فيهما مع خلوه من حُروف الحَلْق، وهو شاذ، أَي امتنع؛ أَنشد ابن بري لبشر بن أَبي خازم: يَراه الناسُ أَخضَر مِنْ بَعيد،ٍ، وتَمْنعُه المَرارةُ والإِباءُ فهو آبٍ وأَبيٌّ وأَبَيانٌ، بالتحريك؛ قال أَبو المجشِّر، جاهليّ: وقَبْلك ما هابَ الرِّجالُ ظُلامَتِي، وفَقَّأْتُ عَيْنَ الأَشْوَسِ الأَبَيانِ أَبى الشيءَ يَأْباه إِباءً وإِباءَةً: كَرِهَه. قال يعقوب:
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR957 harf
* أ ب ا * * الإباءُ * بالكسر والمد مصدر قولك أبى يأبى بالفتح فيهما مع خلوه من حروف الحلق وهو شاذ أي امتنع فهو * آبٍ * و * أبِيٌّ * و * أبَيَانُ * بفتح الباء و * تأبّى * عليه امتنع وقولهم في تحية الملوك في الجاهلية * أبَيتَ * اللعن أي أبيت أن تأتي من الأمور ما تلعن عليه و * الأبُ * أصله * أبَوٌ * بفتح الباء لأن جمعه * آباءٌ * مثل قفا وأقفاء ورحا وأرحاء فالذاهب منه واوٌ لأنك تقول في التثنية *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR23.446 harf
Madde başı: أبى: ( ى *!أَبَى الشَّيْءَ *!يَأْبَاهُ ) بالفتح فيهما مع خُلُوِّهِ من حروف الحَلْقِ وَهُوَ شاذٌّ ، وقال يعقوب : أَبَى *!يأْبَى نادرٌ . وقال سيبويه : شبهوا الألفَ بالهمزة في قرأ يقرأ ، وقال مرة أبى يأبى ضارَعُوا به حَسَبَ يَحْسِبُ فَتَحُوا كما كسروا ، وقال الفراء : لم يجىء عن العرب حَرْفٌ على فَعَلَ يَفْعَلُ مفتوح العين في الماضي والغابر إلاّ وثانيه أو ثالثُهُ أحد حروف الحلق غير أَبَى يأبَى ، وزاد
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR292 harf
Madde başı: ءبيأَبَى أَبَى A , I ( n. ac. اِبَاْي 23A , اِبَاْيَة 23t ), a. Refused; refrained. آبَيَ آبَيَ IV , a. Made to refuse, refrain. b. [ acc. & 'Ala ], Withheld from. تَأَبَّيَ تَأَبَّيَ V , a. Was unyielding. أُـِبَآء أُـِبَآء [ اِبَاْي 23A , 24A ], a. Refusal. b. Dislike, disdain.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok51.152 harf
Madde başı: ءبيءبي أَبَى - يَأْبَى أبَى - يَأْبَى + كائن + أمراً أو أن يفعل أمراً : يرفض ولا يقبل ولا يرضى القيام بتنفيذ أمر وُجِّه إليه: يكره أمراً بشدة فيمتنع أشد الامتناع عن تنفيذه وفعله واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الإباء والرفض بمنع الأمر من المضي في مساره دون معارضة أو تعطيل، والقيام بعمل وفعل الرفض والمعارضة تجاه أمر أو عمل"، وهي: لَدَّ - يَلُدُّ،
Tamamını oku

Sîgalar(8)

Mücavir kökler90 mücavir (116 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. بلس

    3 ortak ayet · Belas kıl keçesi demektir

  2. فوه

    2 ortak ayet · Onların ağızları ile

  3. سجد

    3 ortak ayet · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…

  4. قضض

    1 ortak ayet · Yıkılır

  5. أدم

    2 ortak ayet · Edim dibalı deri demektir

  6. صرف

    2 ortak ayet · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…

  7. كفر

    5 ortak ayet · Hufre, çukur demektir

  8. ريب

    2 ortak ayet · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…

  9. كثر

    3 ortak ayet · Kesr(sin ile) kırık demektir

  10. أجل

    2 ortak ayet · İcl havuz demektir

  11. سأم

    1 ortak ayet · Körleşmiş bıçaktır

  12. طفأ

    1 ortak ayet · TFV Tafve(tı ile) kaynayan tencerede taşan köpük demektir

Geçtiği ayetler(12)

  1. وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ

    KaçındıHani meleklere: Adem’e secde edin demiştik de onlar hemen secde edivermişlerdi. Sadece şeytan kaçınmış, büyüklük taslamış ve kafirlerden olmuştu.

  2. إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ

    KaçındıAncak İblis secde edenlerle beraber olmaktan çekinerek dayattı.

  3. وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى

    KaçındıHani meleklere demiştik ki: Adem’e secde edin. İblis’ten başka hepsi secde etmiş, o ise dayatmıştı.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökأبي
YapıÜçlü
Özel DurumNâkıs
Bağlamsal Yakın Köklerعصي, ردد, كبر, كره
Zıt Kökطوع
Çekirdek Özet 1Kendisine arz edilen, teklif edilen veya emredilen bir şeyi kesin bir irade ve dirençle geri çevirme, kabul etmeyip imtina etme
Çekirdek Özet 2İlahi teklif, emir ve hakikate karşı boyun eğmeyi reddetme; itaatten kaçınarak kendi duruşunda direnme
Çekirdek Özet 3Teklife karşı kurulan bilinçli direnç eşiği; otorite, emanet ve sorumluluk karşısında red veya çekinme iradesinin dışavurumu
Kritik Hata RiskiKavramı yalnızca nötr bir "istememek" veya duygusal bir "hoşlanmamak" seviyesine indirgeyerek, fiilin içerdiği aktif direnç, otoriteyi tanımama ve bilinçli geri çevirme iradesini gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
أبBir noktadan dışarıya doğru yönelme, kabarma, köklenme veya bir sınırda durup baş kaldırma devinimi; nitekim bu çekirdeği paylaşan أبب kökünde topraktan fışkıran ve hazırlanan ot, أبد kökünde yabanileşip kaçarak sürüden uzaklaşma, أبق kökünde kölenin efendisinin hâkimiyet alanından kaçıp baş kaldırması, أبل kökünde kendi başına buyruk sürüler halinde toplanma ve أبو kökünde asıl, kök ve otoriter kaynak olma anlamı yer alır.يZayıf ve yönlendirici illet harfi, çekirdeğin taşıdığı baş kaldırma ve dışa yönelme hareketini somut bir nesneye veya teklife karşı sübjektif bir direnç gösterme, sunulanı eliyle itip kabule yanaşmama ve imtina etme tavrına dönüştürmüştür.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
أÖküz başı; güç, öncülük, başlangıçEylemi başlatan asli kudret, irade ve otorite odağı.
بEv, çadır; iç, barınma, içinde olmaKendi iç sınırlarını, muhafaza alanını ve kapalılığını koruma eğilimi.
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaDışarıdan gelen müdahaleye, teklife veya emre karşı elini uzatarak onu aktif biçimde geri itme faaliyeti.
أبيÖncü güç ve iradenin kendi alanını ve iç durumunu muhafaza etmek üzere dışarıdan gelen teklifi eliyle itmesiÖzne, sahip olduğu kudret veya benlik algısıyla kendi sınırını korur; dışarıdan gelen talebi, emri veya nesneyi elinin tersiyle iterek içeri almaz, böylece kesin bir direnç ve imtina fiili doğar.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamDevenin erkeğe boyun eğmeyip aşmayı reddetmesi (en-nâkatu'l-ebiyye), keçilerin burunlarına gelen keskin koku sebebiyle başlarını çevirip yemi ve suyu bırakması hastalığı (el-ebâ) ile devenin içmekten kaçındığı su (mâun me'bât).
Cahiliye şiiri kullanımıBişr b. Ebî Hâzim bir beytinde bir şeyin tadındaki aşırı acılık ve bünyesindeki sert direnç sebebiyle kabul edilemeyişini şu mısralarla dile getirmiştir: يَراه الناسُ أَخضَر مِنْ بَعيدٍ / وتَمْنعُه المَرارةُ والإِباءُ
Erken Arapça kullanımCahiliye şairi Ebü'l-Müceşşir haksızlığa asla boyun eğmeyen, dik başlı ve dirençli kimseyi tasvir ederken şöyle demiştir: وقَبْلك ما هابَ الرِّجالُ ظُلامَتِي / وفَقَّأْتُ عَيْنَ الأَşْوَسِ الأَبَيانِ; ayrıca zulmü ve aşağılanmayı reddeden soylu tavır için أبيّ الضيم kalıbı yerleşmiştir.

Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde أبي kökü, teklifi geri çevirme, reddetme, hoşnut olmama ve boyun eğmeme semantik alanında köklü bir geçmişe sahiptir. İbranicede yer alan אבה (abah) kökü genellikle olumsuzlama edatlarıyla birlikte "istemek, rıza göstermek, boyun eğmek" (lo abah: razı olmadı, istemedi, reddetti) anlamına gelirken, Arapçada fiil doğrudan doğruya yalın haliyle "reddetmek, imtina etmek, kabule yanaşmamak" şeklinde müstakil bir kudret ve direnç fiiline evrilmiştir. Bu durum semantik bir kutuplaşma (antonymic shift / zıt anlamlaşma) veya olumsuzlama bağlamının fiilin kendi bünyesine katılması neticesinde gerçekleşmiştir. Süryanicede de benzer şekilde boyun eğmeme ve razı olmama nüansları mevcuttur. Arap dilinde kök, salt bir gönülsüzlükten öte, teklif edilen nesne veya emrin büyüklüğüne bakılmaksızın öznenin kendi benliğini ve iradesini muhafaza ederek teklifi geri püskürtmesi biçiminde güçlü bir direnç ve haysiyet kalkanı kimliği kazanmıştır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönKendisine sunulan nesneyi veya emri geri çevirme; devenin eşleşmeyi, keçinin otu reddetmesiBedevi tecrübesinde hayvanın biyolojik veya içgüdüsel olarak teklifi geri tepmesinden insan iradesinin teklifi ve itaati geri çevirmesine doğru soyutlaşmıştır.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice אבה (abah: istemek, razı olmak / olumsuzla: reddetmek), Süryanice boyun eğmeme kökleriArapça, olumsuz bağlamı doğrudan fiilin müstakil anlamına dönüştürmüş ve fiil yalın halde "reddetmek, geri çevirmek" manasını karşılar hale gelmiştir.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıSami kolu ötesinde Afro-Asyatik katmanda doğrulanmış açık bir ses denkliği tespit edilmemiştir.Veri bulunamadı

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
أبيAnlamlıReddetmek, imtina etmekBir teklifi, emri veya durumu kesin olarak kabul etmeyip geri çevirmek.Hedef kök; Kur'an'da 13 defa geçer.
أيبAnlamlıGeri dönmekÇıkılan veya gidilen noktadan tekrar kaynağa, asıl merkeze rücu etmek.Kur'an'da geçmez; ortak bir dönme ve yöneliş ekseni paylaşır.
بأيAnlamlıBöbürlenmek, kibirlenmekİnsanın kendisini üstün görüp başkalarına karşı gururlanması, çalım satması.Kur'an'da geçmez; أبي kökündeki gurur ve direnç saikiyle anlamsal akrabalık taşır.
بيأKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız bir üçlü kök olarak işlenmemiştir.Veri bulunamadı
يأبKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız bir üçlü kök olarak işlenmemiştir.Veri bulunamadı
يبأKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız bir üçlü kök olarak işlenmemiştir.Veri bulunamadı

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
أبيMerkezİmtina ve redKendisine sunulan emri veya teklifi bilinçli bir direnç ve dik duruşla geri çevirme.Boyun eğmeyi, kabulü veya teslimiyeti doğrudan ortadan kaldıran iradi tavır.
عصيKomşuİtaatsizlikEmre aykırı davranma, buyruğu tutmama, karşı gelme.أبي teklif ve emir anındaki ilk kesin red duruşu iken, عصي emrin gereğini eylemsel olarak yerine getirmeme durumudur.
رددKomşuGeri göndermeSunulan nesneyi, sözü veya teklifi geldiği yöne doğru geri çevirme.ردد daha mekanik ve fiziksel bir iadeyi anlatırken, أبي öznenin içsel kabulsüzlüğünü ve direnç iradesini vurgular.
كبرKomşuBüyüklenmeKendisini büyük görüp başkasını ve hakikati hakir bulma.كبر içsel bir kibir ve üstünlük psikolojisidir; أبي ise bu kibrin fiili bir itaatsizlik ve imtina şeklinde dışa vurulmasıdır.
كرهKomşuHoşlanmamaBir şeyden nefret etme, ona karşı içsel bir tiksinti duyma.كره duygusal bir hoşnutsuzluk halidir; أبي ise duygudan öte eylemsel bir red ve kabule yanaşmama iradesidir.
طوعZıtBoyun eğme ve itaatİstenen şeyi gönüllü veya teslimiyet içinde kabullenip gereğini yerine getirme.أبي kökünün tam karşıtıdır; teklife karşı direnç göstermeyip uyum sağlamaktır.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaأبيReddetmek, imtina etmekKendisine teklif edileni haysiyet, kibir veya çekinme saikiyle kesin olarak geri çevirme.Kesin
LatinceRecusare, renuereGeri çevirmek, baş sallayarak reddetmekRecusare hukuki veya ahlaki bir talebi geri çevirmeyi; renuere ise jestle kabule yanaşmamayı anlatır; ancak kökün haysiyet (şeref) boyutunu tam kapsamaz.Güçlü
İngilizceRefuse, decline, withholdReddetmek, imtina etmekRefuse kesin ve aktif reddi karşılar; decline kibarca geri çevirmedir; Arapça kökteki boyun eğmeme ve baş kaldırma şiddeti refuse kelimesinde daha belirgindir.Kesin
AlmancaAblehnen, sich weigernReddetmek, direnmekSich weigern bir emri veya görevi yapmaktan imtina etme direncini tam olarak karşılar; ablehnen ise teklifi kabul etmemektir.Kesin
FransızcaRefuser, s'opposerReddetmek, karşı koymakRefuser kabule yanaşmamayı, s'opposer ise otoriteye veya teklife karşı durmayı ifade eder.Kesin

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Duden Deutsches Universalwörterbuch, Le Robert Dictionnaire.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
İblis'in secde emrini reddetmesi (أَبَى وَاسْتَكْبَرَ)Kibir, haset ve üstünlük iddiasıyla ilahi emre baş kaldırmaİblis'in Âdem'e secde etmeyip emri geri çevirmesi bağlamı: Bakara 2:34, İsrâ 17:61, Tâhâ 20:116.
Firavun'un mucizeleri yalanlaması (فَكَذَّبَ وَأَبَى)Hakikati inkâr edip teslimiyetten ve itaatten yüz çevirmeFiravun'a sunulan açık ayetlerin ve kurtuluş çağrısının reddedilmesi: Tâhâ 20:56, Nâziât 79:21, Kıyâme 75:32.
İnsanların ilahi rehberliği reddetmesi (فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا)Nankörlük ve küfürde direnerek hakkı kabulden imtina etmeİnsanların Kur'an'ın getirdiği açık delillere karşı direnip inkârı seçmesi: İsrâ 17:89, Furkân 25:50.
Emanetin yüklenilmesinden kaçınılması (فَأَبَيْنَ أَن يَحْمِلْنَهَا)Ağır sorumluluğun getireceği helak korkusuyla yükü üstlenmekten çekinmeGöklerin, yerin ve dağların ilahi emaneti taşımaktan imtina etmesi: Ahzâb 33:72.
Hukuki ve toplumsal görevden kaçınmama (وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ / وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ)Adaletin tesisinde yazmaktan veya şahitlik yapmaktan imtina etmeme emriBorçlanma ve adalet mekanizmasında vazifeyi reddetmeme bağlamı: Bakara 2:282.
Allah'ın nurunu tamamlama iradesi (وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَن يُتِمَّ نُورَهُ)Başka hiçbir sonuca geçit vermeme, aksi durumu kesinlikle geri çevirmeKafirlerin nuru söndürme çabasına karşı ilahi iradenin mutlak direnci ve hükmü: Tevbe 9:32.
Sosyal dayanışmayı ve ağırlamayı reddetme (فَأَبَوْا أَن يُضَيِّفُوهُمَا)Misafirperverlik ve insani yardımı geri çevirmeMûsâ ile Hızır kıssasında köy halkının misafir kabul etmemesi: Kehf 18:77.

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİblis'in isyanı ve küfrün mahiyetiİblis'in inkârının bilgi eksikliğinden değil, emri bildiği halde boyun eğmeyi reddetmesinden (iba ve istikbar) kaynaklandığı tespiti.Küfrün sadece cehalet değil, hakikate karşı iradi direnç ve emri kabule yanaşmama olduğu vurgusu.
FıkıhYargılama hukuku ve borçlar hukukuŞahitlik çağrısına icabet etmenin, adaletin tesisi için akdi yazmanın hükmü ve bunlardan kaçınmanın (iba) haramlığı.Hukuki bir vecibeyi veya hakkın edasını yerine getirmekten keyfi biçimde imtina etmenin yasaklanması.
TefsirEmanet ve mükellefiyet ayeti (Ahzâb 33:72)Varlıkların emaneti yüklenmekten imtina etmesinin bir isyan mı yoksa haddini bilerek korku ve acziyetle çekinme mi olduğu meselesi.أبي eyleminin her zaman kibir değil, yerine göre takat yetirememe endişesiyle meşru bir çekinme olabileceği tespiti.
HadisÜmmetin cennete girişi ve reddedenler rivayetiPeygambere itaat edenlerin cennete gireceği, itaat etmeyenlerin ise bizzat kendilerinin cenneti reddetmiş (ebâ) sayılacağı beyanı.Kurtuluş kapısı açıkken kişinin kendi iradesiyle hidayeti ve rahmeti bilerek elinin tersiyle itmesi hali.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİlahi teklif, vahiy ve hidayet davetiTeklifi kabulden imtinaİmtihan eşiğini belirlemeİnsan, irade sahibi bir varlık olarak ilahi daveti benimseyebileceği gibi onu bilinçli olarak reddetme kudretine de sahiptir; küfür burada aktif bir red tavrıdır.Kesin
İlmiHakikatin, delilin ve bilginin tespitiDelile karşı dirençTaassup bariyeriApaçık deliller ve akli kanıtlar ortaya konduğu halde öznenin hakikati kabul etmeyip eski yargılarında direnmesi ilmi gelişmeyi tıkar.Güçlü
SiyasiMeşru otorite, ahit ve kamu düzeniİtaatsizlik ve sivil dirençOtorite meşruiyetini sınamaBireyin veya topluluğun haksız bir hükme ya da meşru bir yönetime karşı emri tanımayarak baş kaldırması, itaatten imtina etmesi.Güçlü
İktisadiHakların tespiti, sözleşmeler ve borç kaydıİfa ve tescilden kaçınmaHukuki güvenliği zedelemeHak sahibinin hakkını teslim etmekten veya sözleşmeyi yazıp şahitlik etmekten imtina edilmesi iktisadi güveni sarsar (Bakara 2:282).Kesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerElektromanyetik itme kuvveti ve potansiyel bariyeriAynı kutupların birbirini geri itmesi veya bir parçacığın belirli bir enerji eşiğini aşamayarak o alana girmeyi reddedip geri sıçraması (yansıma); dışarıdan gelen akının sisteme dahil edilmeyip püskürtülmesi hareketiyle örtüşür.Güçlü
Beşeri bilimlerHukuki veto hakkı ve aktif pasif direnişKurumsal bir organın önüne gelen yasa teklifini yürürlüğe koymayı kesin iradeyle geri çevirmesi (veto) veya bireyin vicdani ret yoluyla dayatılan normu kabule yanaşmaması.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiFiili sadece psikolojik bir "istememek", pasif bir "gönülsüzlük" veya basit bir "vazgeçmek" olarak algılamak.
Kur'an içi daha geniş anlamأبي kökü, kendisine doğrudan bir teklif, talep, emir veya sorumluluk yöneltilmiş bir öznenin, bu dışsal baskıya veya teklife karşı bilinçli, etkin ve geri püskürtücü bir irade koymasıdır; salt arzu duymamak değil, sunulanı geri çevirmektir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİblis'in isyanı ya da emanetin reddi gibi temel teolojik dönüm noktaları sıradan bir duygu durumu sanılır; küfrün hakikati bilerek ve direnç göstererek elinin tersiyle iten aktif bir baş kaldırma olduğu gerçeği gözden kaçar.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'da sorumluluğun, imanın ve inkârın temelinde yatan iradi tercih eşiğini açıklar; inkârın bir bilgi yoksunluğundan ziyade teklife karşı bilinçli bir imtina, red ve direnç olduğunu gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İblis'in hilkat ve secde kıssalarında (Bakara 2:34), kozmik varlıkların emaneti yüklenmekten çekinmesini anlatan ayette (Ahzâb 33:72), adalet ve noterlik işlemlerinde (Bakara 2:282) ve peygamberlerin tebliğine karşı duran zümrelerin tavırlarında belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?İnsanın ve diğer varlıkların eylemlerinin salt mekanik bir zorunluluk olmadığını; teklifin olduğu yerde öznenin o teklifi kabul etme veya haysiyet/kibir/korku saikiyle geri çevirme hürriyetine sahip olduğunu anlamayı sağlar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamKendisine uzatılan veya sunulan bir şeyi elinin tersiyle itip geri çevirme, devenin aşmayı reddetmesi, keçinin hastalığı sebebiyle yeme sırt çevirmesi.
  • Soyut anlamDışarıdan yöneltilen bir teklife, emre veya hakikate karşı öznenin kendi sınırını ve benliğini korumak üzere bilinçli bir direnç bariyeri kurarak kabule yanaşmaması.
  • Sistematik karşılıkİmtihan düzeninde iradenin negatif eşiği; adaletin icrasında kaçınılmaması gereken sorumluluk, teklif karşısında ise kibrin veya takatsizlik endişesinin doğurduğu red tavrı.
  • LaTeX modeliR(T)=Θ(∥P∥−∥T∥)⋅δout
  • LaTeX açıklamasıFormülde T sisteme dışarıdan yöneltilen teklif, emir veya girdiyi; P ise öznenin kendi içsel direnç, haysiyet veya kibir potansiyelini temsil eder. Heaviside basamak fonksiyonu benzeri Θ operatörü, öznenin içsel direncinin teklifin kabul eşiğinden büyük olduğu durumda devreye girmekte; δout ise teklifin içeri alınmayıp kesin bir redle dışarıya doğru püskürtüldüğünü simgelemektedir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ا