أنت
أ - ن - ت
KÖK- 217 geçiş
- 209 ayet
- 16 sîga
- 7 sözlük
(ENTüMü) Siz anlamındadır. Aslı “tumu” dur. “Te”nin çoğuludur. “En”, “el” gibi ek harfidir.devamı ›
Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır.
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءنت · انت
Notlarım
Sözlükler(7)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
(ENTüMü) Siz anlamındadır. Aslı “tumu” dur. “Te”nin çoğuludur. “En”, “el” gibi ek harfidir.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR4.502 harfت ن ( وايء )
وتن ، تين ، تون ، يتن ، أتن ، تنأ ، نتأ ، أنت ، نأت .
تين : قال الله جلّ وعزّ : ( ) ( التين : 1 ) .
قال الفراء : قال ابن عباس : هو تينكم هذا وزَيتُونكم ، ويقال : إنهما مَسجدان بالشام ، قال الفرَّاء : وسمعتُ رجلاً من أهل الشام ، وكان صاحب تَفْسير قال : التينُ جبالٌ ما بين حُلوان إلى هَمذان ، والزيتون جبال الشام .
روى المنذريُّ عن الحراني عن ثابت بن أبي ثابت أنه قال : قال الأصمعي :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR11.419 harf(باب الهمزة والنون وما بعدهما في الثلاثي)
(أني) الهمزة والنون وما بعدهما من المعتل، لـه أصول أربعة: البُطء وما أشبهه مِن الحِلم وغيره([1])، وساعةٌ من الزمان، وإدراك الشيء، وظَرف من الظروف. فأ[مّا ا]لأوّل فقال الخليل: الأناةُ([2]) الحِلم، والفعل منه تأنَّى وتأَيَّا. وينشد قول الكُمَيت:
قِفْ بالدِّيارِ وُقُوفَ زَائِرْ *** وتَأَنَّ إنّك غَيرُ صَاغِرْ([3])ويروى: "وتأَيَّ" ويقال للتمكُّث في الأمور
(باب الهمزة والنون وما بعدهما في الثلاثي) (أني) الهمزة والنون وما بعدهما من المعتل، لـه أصول أربعة: البُطء وما أشبهه مِن الحِلم وغيره([1])، وساعةٌ من الزمان، وإدراك الشيء، وظَرف من الظروف. فأ[مّا ا]لأوّل فقال الخليل: الأناةُ([2]) الحِلم، والفعل منه تأنَّى وتأَيَّا. وينشد قول الكُمَيت: قِفْ بالدِّيارِ وُقُوفَ زَائِرْ *** وتَأَنَّ إنّك غَيرُ صَاغِرْ([3])ويروى: "وتأَيَّ" ويقال للتمكُّث في الأمور التأنِّي . وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم للذي تَخَطَّى رقابَ النّاس يوم الجمعة: "رأيتك آذَيْتَ وآنَيْتَ" يعني أخّرتَ المجيءَ وأبطأْت([4])، وقال الحطيئة: وآنَيْتُ العِشاء إلى سُهَيلٍ *** أو الشِّعْرَى فطال بيَ الأَنَاءُ([5])ويقال من الأنَاة رُجُلٌ أَنِيٌّ ذو أَنَاةٍ. قال: * واحْلُمْ فذُو الرّأْيِ الأِنيُّ الأحْلَمُ * وقيل لابنة الخُسّ: هل يُلْقِحُ الثَّنِيّ. قالت: نعم وإلقاحُه أَنِيٌّ. أي بطيّ. ويقال: فلان خَيْرُهُ أنِيٌّ، أي بطيّ. والأنَا، من الأناة والتُّؤَدة. قال: * طالَ الأَنَا وزَايَلَ الحَقَّ الأَشَرْ([6]) * وقالَ: أَنَاةً وَحِلماً وانتظاراً بهم غداً *** فما أنا بالواني ولا الضّرَع الغُمْرِ([7])وتقول للرّجل: إنّه لذو أناةٍ، أي لا يَعجَل في الأمور، وهو آنٍ وقورٌ. قال النابغة: الرِّفْق يُمْنٌ والأَناةُ سَعَادَةٌ *** فاستأْنِ في رفق تلاق نجاحا([8])واستأنيت فلاناً، أي لم أُعْجِلْه. ويقال للمرأة الحليمة المباركة أناةٌ، والجمع أنَوَاتٌ. قال أبو عُبيد: الأَناة: المرأة التي فيها فُتورٌ عند القيام. وأما الزَّمان فالإنَى والأَنَى، ساعةٌ من ساعات الليل، والجمع آناءٌ، وكلُّ إنىً ساعةٌ. وابنُ الأعرابيّ: يقال أُنيٌّ في الجميع([9]). قال: يا ليتَ لي مثلَ شَريبي من غَنِي([10]) وهو شَرِيبُ الصِّدْقِ ضَحّاكُ الأُنِيّ *** إذ الدّلاء حَملتْهُنّ الدُّلِي يقول: في أيِّ ساعةٍ جِئتَه وجدتَه يَضحك. وأمَّا إدراك الشيء*فالإنـى، تقول: انتظرنا إنَى اللَّحم، إي إدراكَه. وتقول: ما أنَى لك ولم يَأْنِ لك، أي لم يَحِنْ. قال الله تعالى: ﴿أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا﴾ [الحديد 16] أي لم يَحِنْ. وآنَ يَئينُ. واستأنَيت الطعامَ، أي انتظرتُ إدراكه. وَ﴿حَمِيمٍ آنٍ﴾ [الرحمن 44] قد انتهى حَرُّه. والفعل أنَى الماءُ المسخَّنُ يأْنِي. و"عَيْنٌ آنِيَةٌ"([11]) قال عباس: عَلانِيَةً والخيلُ يَغْشَى مُتُونَها *** حَمِيمٌ وآنٍ من دَمِ الجوف ناقِعُ قال ابنُ الأعرابيّ: يقال آن يَئين أَيْناً وأنَى لك يأني أَنْياً، أي حان. ويقال: أَتَيْتُ فلانا آيِنَةً بعد آيِنَةٍ، أي أَحياناً بعد أحيان، ويقال تارةً بعد تَارة. وقال الله تعالى: ﴿غَيْرَ نَاظِرِينَ إنَاهُ﴾ [الأحزاب 53]. وأمَّا الظَّرف فالإناء ممدود، من الآنيةِ. والأواني جمع جمعٍ، يُجمَعُ فِعال على أفعِلة. (أنب) الهمزة والنون والباء، حرفٌ واحد، أنّبْته تأنيباً أي وبَّخته ولمُته. والأُنبوب ما بين كلِّ عُقْدتين. ويزعمون أن الأنَابَ المِسْك([12])، واللهُ أعلمُ بصحّته. وينشدون قولَ الفرزدق: كأنَّ تريكةً من ماء مُزْنٍ *** ودَارِيَّ الأنَابِ مع المُدامِ([13])(أنت) الهمزة والنون والتاء، شذَّ عن كتاب الخليل في هذا النّسق، وكذلك عن ابن دريد([14]). وقال غيرهما: وهو يأنِت أي يَزْحَرُ([15]). وقالوا أيضاً: المأنُوتُ المعيون. هذا عن أبي حاتم. ويقال المأنوت المُقَدَّر. قال: * هيهات منها ماؤُها المَأنُوتُ * (أنث) وأما الهمزة والنون والثاء فقال الخليل وغيره: الأُنثى خلاف الذكر. ويقال سيف [أَنِيثُ([16])] الحديدِ، إذا كانت حديدته أُنثى([17]). والأُنثَيانِ: الخُصيتان. والأُنْثَيانِ أيضاً: الأذُنانِ. قال: وكنَّا إذا الجَبَّار صَعَّر خــدَّه *** ضربناه تحْتَ الأنْثَيينِ على الكَرْدِ([18]) وأرضٌ أنِيثَةٌ: حسنَة النَّبات. (أنح) الهمزة والنون والحاء أصلٌ واحدٌ، وهو صوتُ تنحنُح وزَحِير، يقال أنَحَ يأَنَحُ أَنْحاً، إذا تنحنح من مَرضٍ أو بُهْرٍ ولم يَئِنَّ. قال: ترى الفِئامَ قياماً يأنِحونَ لها *** دَأْبَ المُعضِّلُ إذْ ضاقَتْ مَلاَقِيها قال أبو عُبيد: وهو صوتٌ مع تنحنُحٍ ومصدره الأُنُوح. والفِئام: الجماعة يَأْنحِون لها، يريد للمنجنيق. قال أبو عمرو: الآنِح على مثل فاعل: الذي إذا سُئِل شيئاً تنحنح مِن بُخْلِه، وهو يأنَح ويأنِح مثل يزْحَِر سواء. والأَنَّاح فَعّال منه. قال: ليسَ بأنَّاحٍ طويلٍ غُمَرُهْ *** جافٍ عن المولَى بِطِيءٍ نَظَرُه قال النَّضر: الأَنوح من الرّجال الذي إذا حَمَل حِمْلاً قال: أح أح. قال: لِهَمُّونَ لا يستطيعُ أَحمالَ مِثْلِهم *** أَنُوحٌ ولا جاذٍ قصيرُ القوائمِ الجاذي: القصير. (أنس) الهمزة والنون والسين أصلٌ واحد، وهو ظهورُ الشيء، وكلُّ شيءٍ خالَفَ طريقة التوحُّش. قالوا: الإنْس خلاف الجِنّ، وسُمُّوا لظهورهم. يقال آنسْتُ الشيء إذا رأيتَه. قال الله تعالى: ﴿فَإنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً﴾ [النساء 6]. ويقال: آنَسْتُ الشيءَ إذا سمعتَه. وهذا مستعارٌ من الأوّل. قال الحارث([19]): آنََستْ نَبأةً وأفزعَها القُـ *** ـنَّاصُ عَصْراً وقد دَنَا الإمساء والأَنْس: أنْسُ الإنسانِ بالشيء إذا لم يسْتَوْحِشْ([20]) منه. والعرب تقول: كيف ابن إنْسِك؟ إذا سأله عن نفسه. ويقال إنسان وإنسانان وأناسيُّ. وإنسان العين: صَبِيّها الذي في السّواد([21]). (أنض) الهمزة والنون والضاد كلمةٌ واحدة لا يقاس عليها، يقال لحم أَنِيضٌ، إذا بقي فيه نُهُوءَةٌ، أي لم يَنْضَج. وقال زهير: يُلَجْلِِجُ مُضْغَةً فيها أَنيضٌ *** أَصَلَّتْ فهي تحتَ الكشحِِ داءُ([22])تقول: آنَضْتُه إيناضاً، وأَنُضَ أناضَةً. (أنف) الهمزة والنون والفاء أصلان منهما يتفرَّع مسائلُ الباب كلّها: أحدهما أخْذ الشيءِ من أوّلِه، والثاني أَنْف كلِّ ذي أنْف. وقياسه التحديد. فأمّا الأصل الأوّل فقال الخليل: استأنفت كذا، أي رجعتُ إلى أوّله، وائتنفت ائتنافاً. ومؤْتَنَف الأَمْر: ما يُبْتَدَأُ فيه. ومن هذا الباب قولهم: فعل كذا آنِفاً، كأنّه ابتداؤه. وقال الله تعالى: *﴿قَالُوا لِلَّذينَ أُوتُوا العِلْمَ ماذا قَالَ آنِفاً﴾ [محمد 16]. والأصل الثاني الأنف، معروف، والعدد آنُفٌ([23])، والجَمْع أُنُوفٌ. وبعيرٌ مأنوفٌ يساق بأنفه، لأنه إذا عَقَره الخِشاشُ انقاد. وبعير أَنِفٌ وآنِفٌ مقصور ممدود. ومنه الحديث: "المسلمون هَيِّنُون لَيِّنون، كالجمل الأَنِف، إنْ قِيدَ انْقَاد، وإن أُنِيخ اسْتَنَاخ"([24]). ورجل أُنافِيٌّ عظيم الأنف. وأَنَفْتُ الرَّجلَ: ضربْتُ أنْفَه. وامرأةٌ أَنوفٌ طيّبة ريح الأنْف. فأما قولهم: أَنِفَ مِن كذا، فهو من الأنْف أيضاً، وهو كقولهم للمتكبِّر: "ورِمَ أنفُهُ". ذكر الأَنْف دون سائر الجسد لأنه يقال شمَخ بأَنْفه، يريد رفع رأسه كِبْرا، وهذا يكون من الغَضَب. قال: * ولا يُهاجُ إذا ما أَنْفُه وَرِما * أي لا يُكلَّم عند الغضَب. ويقال: "وجَعُهُ حيثُ لا يضَعُ الرّاقي([25]) أَنْفَه". يضرَب لما لا دواءَ لـه. قال أبو عبيدة: بنو أنف النَّاقة بنو جعفر بن قُريع بن عَوف بن كعب بن سعد، يقال إنهم نَحَروا جَزُوراً كانوا غنِموها في بعض غَزَواتهم، وقد تخلف جعفر بن قُريع، فجاءَ ولم يبقَ من النّاقة إلا الأنف فذهب به، فسمّوه به. هذا قول أبي عُبيدة. وقال الكَلْبيّ: سُمُّوا بذلك لأن قُريع بنَ عوفٍ نَحَر جزوراً وكان لـه أربعُ نسوة، فبعث إليهنّ بلحمٍ خلا أمَّ جعفرٍ، فقالتْ أمُّ جعفر: اذهَبْ واطلُبْ من أبيك لحما. فجاء ولم يبق إلا الأنف فأخذهُ فلزِمَه وهُجِيَ به. ولم يزالوا يُسَبُّون بذلك، إلى أن قال الحطيئة: قومٌ هم الأنفُ والأذنابُ غيرهمُ *** ومن يُسَوِّي بأَنفِ النّاقةِ الذّنَبا فصار بذلك مدحاً لهم. وتقول العرب: فلان أَنْفِي، أي عِزِّي ومَفْخَرِي. قال شاعر: * وأَنْفِي في المَقامَة وافتخارِي * قال الخليل: أنْف اللِّحية طرَفُها، وأنف كلّ شيءٍ أوّله. قال: * وقد أخَذَتْ مِن أَنْفِ لحيتَك اليدُ([26]) * وأنف الجبَل: أوّلُه وما بدا لك منه. قال : خذا أنْفَ هَرْشَى أَوْ قَفَاها فإنّه *** كِلا جانِبَيْ هَرْشَى لهنَّ طريقُ([27])قال يعقوب: أنف البرد: أشدُّه. وجاء يعدُو أَنْفَ الشدّ، أي أشدّه. وأنف الأرض: ما استقبل الأرضَ من الجَلَد والضّواحي. ورجل مِئنافٌ: يسير في أنْف النهار. وخَمْرَةٌ أُنُفٌ أَوّلُ ما يَخرج منها. قال: أُنُفٍ كَلَوْنِ دمِ الغَزالِ مُعَتَّقٍ *** من خَمْرِ عانَةَ أو كُرُوم شِبَامِ([28])وجارية أُنُفٌ مُؤتَنِفَة([29]) الشّباب. قال ابنُ الأعرابي: أَنَّفت السِّراج إذا أحْدَدتَ طرفَه وسوَّيته، ومنه يقال في مدح الفَرس: "أُنِّفَ تأنيف السَّيْر" أي قُدَّ وسُوِّي كما يسوَّى السَّيْر. قال الأصمعيّ: سنانٌ مؤنَّف أي محدَّد. قال: بكُلِّ هَتُوفٍ عَجْسُها رَضَوِيّةٍ *** وسهمٍ كسَيْف الحميريِّ المؤنَّفِ والتأنيف في العُرقوب: التَّحديد، ويُستَحبُّ ذلك من الفرس. (أنق) الهمزة والنون والقاف يدلّ على أصلٍ واحد، وهو المُعْجِبُ والإعجاب. قال الخليل: الأَنَق الإعجاب بالشَّيء، تقول أَنِقْت به، وأنا آنَقُ به أَنَقَاً، [وأنا به أَنِقٌ([30])] أي مُعْجَبٌ. وآنَقَني يُونِقُني إيناقاً. قال: إذا بَرزَتْ مِنْ بَيتها راق عَيْنَها *** مُعَوَِّذُهُ وآنَقَتْها العَقائِقُ([31])وشيءٌ أنيقٌ ونباتٌ أَنيق. وقال في الأَنِقِ: * لا أَمِنٌ جَليسُهُ ولا أَنِقْ([32]) * أبو عمرو: أَنِقْتُ الشيءَ آنَقُه أي أَحبَبْتُه، وتأَنّقْتُ المكانَ أَحبَبْته. عن الفَرّاء. وقال الشّيبانيّ: هو يتأنَّق في الأَنَق، والأَنَقُ من الكلأ وغيرهِ، وذلك أن ينتقي أفضلَه. قال: * جاء بنُو عَمِّك رُوَّادُ الأَنَقْ([33]) * وقد شذّت عن هذا الأصل كلمةٌ واحدة: الأَنُوقُ، وهي الرّخَمَة. وفي المثل: "طلَبَ بَيْضَ الأَنوق". ويقال إنّها لا تبيض ويقال بَلْ لا يُقدَر لها على بيض. وقال: طلبَ الأبلقَ العقوقَ فلمّا *** لمْ ينَلْهُ أرادَ بيضَ الأَنُوقِ([34])(أنك) الهمزة والنون والكاف ليس فيه أصلٌ، غير أنّه قد ذُكِر الآنُك. ويقال هو خالص الرصاص، ويقال بل جنسٌ منه.
--------------ــــ ([1]) في الأصل: "والحلم وغيره". ([2]) في الأصل: "الأناءة". ([3]) في الأصل: "صاعر" صوابه من اللسان (18: 67) حيث أنشده برواية: "وتأي" وانظر بعض أبيات القصيدة في الأغاني (15: 111، 113، 114) في ترجمة الكميت ابن زيد. ([4]) و"آذيت" أي آذيت الناس بتخطيك. ([5]) ديوانه ص25 واللسان (18: 51). وفيه (18: 52): "ورواه أبو سعيد: وأنيت، بتشديد النون". ([6]) البيت للعجاج في ديوانه ص16 واللسان (18: 52). ([7]) البيت لابن الذئبة الثقفي، كما في أمالي ثعلب ص173، وشرح شواهد المغني للسيوطي 264 وتنبيه البكري على القالي 24. ونسب إلى عامر بن مجنون الجرمي في حماسة البحتري 104 وإلى وعلة بن الحارث الجرمي في المؤتلف 196 وإلى الأجرد الثقفي في الشعراء 172. وانظر الكامل 155 ليبسك، ويروى: "فما أنا بالواني". ([8]) البيت لم يرد في ديوان النابغة، وصدره بدون نسبة في اللسان (18: 51). ([9]) أي في الجمع، ويقال في جمعه "آناء" أيضاً، كما سبق. ([10]) هم غني بن أعصر بن سعد بن قيس بن عيلان. انظر المعارف 36 والاشتقاق 164. وفي اللسان (18: 52): "من نمي"، ولم أجده في قبائلهم. ([11]) هي في قوله تعالى: {تُسْقَى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ[الغاشية 5]. ([12]) في اللسان أنه ضرب من العطر يضاهي المسك. ([13]) روايته في الديوان 836: * وداري الذكي مع المدام * ([14]) كذا، ولعله ساقط من نسخته. انظر الجمهرة (3: 269). ([15]) ذكر في اللسان أن الأنيت الأنين. وفي الجمهرة: "وهو أشد من الأنين". ([16]) تكملة يقتضيها السياق. ([17]) أي لينة. ويقابله السيف الذكير، وهو الصلب الحديدة. ([18]) الكرد: العنق. والبيت للفرزدق في ديوانه 210 واللسان (2: 417). ونحوه قول ذي الرمة: وكنا إذا القيسي نب عتوده *** ضربناه فوق الأنثيين على الكرد ويختلف الرواة في بيت الفرزدق فيروونه أيضاً: " إذا القيسي نب عتوده". ([19]) هو الحارث بن حلزة اليشكري. والبيت في معلقته. وفي الأصل: "الحراث" محرف. ([20]) في الأصل: "يتوحش". ([21]) في اللسان (19: 183-184): "والصبي ناظر العين، وعزاه كراع إلى العامة". "ابن إنسك" ضبط في المخصص (13: 200): "ابن إنسك وابن أنسك". ([22]) وكذا ورد إنشاده في اللسان (لجج، أنض)، وصواب الرواية: "تلجلج" بالخطاب. انظر ديوان زهير 82. وبعد البيت: غصصت بنيئها فبشمت عنها *** وعندك لو أردت لها دواء ([23]) يراد بهذا التعبير أقل الجمع، وهو ما يسمونه "جمع القلة". وصيغته أفعلة وأفعل وفعلة وأفعال. وهو يطلق على الثلاثة إلى العشرة، وسائر الصيغ للعشرة فما فوقها. انظر اللسان (أهن س2) وما سيأتي هنا في مادة (أهن) ص151. ([24]) في اللسان (10: 355): "وإن أنيخ على صخرة استناخ". ([25]) في الأصل: "الرامي" محرفة. ([26]) هو لأبي خراش الهذلي. انظر اللسان (10: 356). وصدره . * تخاصم قوماً لا تلقى جوابهم * ([27]) هرشى: ثنية في طريق مكة. ويروى: "خذي أنف هرشى". ويروى: "خذا جنب هرشى". انظر المقاييس واللسان (هرش). ولم أجد للبيت نسبة. ([28]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 162. وعانة وشبام: موضعان. ([29]) في الأصل: "مؤتنف". ([30]) تكملة يقتضيها السياق. انظر أول المادة في اللسان. ([31]) البيت لكثير عزة، كما في اللسان (5: 34/12: 127). وما سيأتي في (عوذ) ومعوذ النبت، بتشديد الواو المكسورة أو المفتوحة، وهو ما ينبت في أصل شجرة أو حجر يستره. وفي الأصل: "معوذها" صوابه من اللسان. يقول: إذا خرجت من بينها راقها معوذ النبت حول بيتها. ورواية اللسان في الموضعين: "وأعجبتها" موضع "وآنقتها". ([32]) من رجز للقلاخ بن حزن المنقري يهجو به الجليد الكلابي. انظر اللسان (12: 11) وقد صحف في (12: 264) بالشماخ. ويقال أمن وآمن وأمين بمعنى. ([33]) الرجز في اللسان (11: 29). ([34]) انظر حواشي الحيوان (3: 522) والشريشي (2: 204) والإصابة 1098 من قسم النساء. ـ
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR637 harfالأَنِيتُ: الأَنِينُ؛ أَنَتَ يَأْنِتُ أَنِيتاً، كَنَأَتَ، وسيأْتُ ذكره في موضعه.
أَبو عمرو: رَجُلٌ مَأْنُوتٌ، وقد أَنَته الناسُ يأْنِتونه إِذا حَسَدُوه، فهو مَأْنُوتٌ، وأَنِيتٌ أَي مَحْسُودٌ، واللَّه أَعلم. أبث: أَبَثَ على الرجل يَأْبِثُ أَبْثاً: سَبَّه عند السلطان خاصة.التهذيب: الأَبْثُ الفَقْر؛ وقد أَبَثَ يَأْبِثُ أَبْثاً. الجوهري: الأَبِثُ الأَشِرُ النَّشِيطُ؛ قال أَبو زُرارة النصري: أَصْبَحَ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR69 harf* أ ن ت * رجل * مأْنُوتٌ * محسود و * أنَتَهُ * حسده وأنت يأنت إذا أنّ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR188 harfأنت، يأنت، أنيتا، كنأت نئيتا، وسيأتي ذكره: أن، عن أبي زيد. والأنيت: الأنين. أنت فلانا: إذا حسده، فهو مأنوت وأنيت. هذا قول أبي عمرو. أنت الشيء: قدره، وذا من زياداته، كأن النون بدل عن الميم.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR80 harfMadde başı: انتأَنْتَ
أَنْتَ ذ ,أَنْتِ,أَنْتُمَا,أَنْتُمْ, and أَنْتُنَّ: see أَنْ, in art. ان.
Sîgalar(16)
Mücavir kökler202 mücavir (517 toplam)
- قول
81 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- أبو
12 ortak ayet · Bab kapı demektir
- عجز
5 ortak ayet · Belin at tarafıdır
- ذأب
2 ortak ayet · Kurt demektir
- مثل
13 ortak ayet · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
- سلط
6 ortak ayet · Salata, doğranmış sebze demektir
- ذهب
7 ortak ayet · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
- عمي
5 ortak ayet · Kör demektir
- فطر
4 ortak ayet · Fıtr ; “Futr” mantar demektir
- نزل
18 ortak ayet · “Nezle” konaklama yeri demektir
- كتم
4 ortak ayet · Su sızdırmayan sağlam tulumdur
- لبس
4 ortak ayet · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
Geçtiği ayetler(209)
ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ …
SizSonra sizler; birbirinizi öldüren, aranızdan bir takımını yurtlarından süren, onlara karşı günah ve düşmanlıkla birleşen, onları (yurtlarından) çıkarmak haram kılınmışken esir olarak geldiklerinde fidyeleşmeye kalkan kimselersiniz. Yoksa kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkar mı ediyorsunuz? Sizden böyle yapanın cezası; dünya hayatında rezil olmaktan başka birşey değildir. Kıyamet gününde ise onlar, azabın en şiddetlisine uğratılırlar. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.
وَلَا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ
SizSize melekleri ve peygamberleri Rabb olarak benimsemenizi de emretmez. Müslüman olduktan sonra size küfretmeyi mi emredecek?
مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ …
SizAllah; mü’minleri oldukları halde bırakacak değildir. Nihayet murdarı temizden ayıracaktır. Allah, size gaybı da bildirecek değildir. Fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer. Bunun için siz, Allah’a ve peygamberlerine inanın. İnanır ve sakınırsanız; size çok büyük bir mükafat vardır.
… أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ …
SizYahudiler ve hristiyanlar dediler ki: Biz; Allah’ın oğulları ve sevgilileriyiz. De ki: Öyleyse günahınızdan dolayı size neden azab ediyor? Hayır, siz O’nun yarattığı insanlarsınız. Dilediğini bağışlar, dilediğine azab eder. Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah’ındır. Dönüş de O’nadır.
وَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ
SizAllah’ın size verdiği rızıktan helal ve temiz olarak yeyin. Sizin kendisine iman etmiş olduğunuz Allah’tan da korkun.
إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ
SizŞeytan; ancak içki ve kumar yüzünden aranıza düşmanlık ve kin sokmak ve sizi Allah’ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçersiniz değil mi?
… ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ …
SizEy iman edenler; herhangi birinize ölüm gelip çattığı zaman, vasiyet anında aranızda ya adalet sahibi iki kişiyi veya yolculuk ta başınıza ölüm musibeti gelmişse, sizden olmayan iki kişiyi şahid tutun. Onlardan şüpheleniyorsanız; namazdan sonra alıkoyarsınız da Allah’a şöyle yemin ederler; Akraba bile olsa yeminle hiç bir değeri değiştirmeyeceğiz, Allah’ın şahidliğini gizlemeyeceğiz, yoksa elbette günahkarlardan oluruz.
هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضَى أَجَلًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ
SizO’dur; sizi, bir çamurdan yaratan. Sonra da size bir ecel tayin eden. Bir de O’nun katında belli bir ecel vardır. Siz hala şüphe edip durursunuz.
قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ
SizDe ki: Allah kurtarır sizi ondan da, her sıkıntıdan da. Sonra da siz şirk koşarsınız.
… قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ …
SizAllah; hiçbir insana bir şey indirmedi, demekle; Allah’ı, şanına yaraşır şekilde tanıyamadılar. De ki: Musa’nın insanlara bir nur ve hidayet olmak üzere getirdiği ve sizin de parça parça kağıtlar haline koyup açıkladınız, çoğunu da gizlediğiniz o kitabı kim indirdi? Sizin de, atalarınızın da bilmediğiniz şeyler size öğretilmiştir. «Allah» de, sonra onları bırak da, daldıkları sapıklıkta oynayadursunlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أنت |
| Yapı | Zamir ve işlev sözü (üç harfli morfolojik dizilim) |
| Özel Durum | Hemzeli ve zamir kökenli işlevsel yapı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | أنا, هو, ذا |
| Zıt Kök | أنا |
| Çekirdek Özet 1 | Karşıdaki muhataba doğrudan yönelme, hitap ve varlığı teyit etme |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi hitapta kulun veya muhatap topluluğun sorumluluğunu şahsen yükleme |
| Çekirdek Özet 3 | Şahıs zamiri olarak öznelliği muhatap kutbuna sabitleyen ontolojik çağrı |
| Kritik Hata Riski | Zamirsel yapının bağımsız bir fiil kökü sanılması veya muhatap tahsisinin genel ifadeyle karıştırılması |
Biliteral analiz
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Sözün ve dikkatin yöneldiği ilk itki, nida gücü ve muhatabın varlığını başlangıç noktası kılma |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Hitabın muhatap üzerinde devam etmesi, canlı bir bilinç bağı kurularak sözün sürdürülmesi |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Hitap alanını sınırlandırma, konuşulan tekil veya çoğul şahsı kesin bir işaretle belirleyip sabitleme |
| أنت | Güçlü başlangıçtan canlı sürekliliğe ve sınırlandırıcı işarete yöneliş | Konuşanın hitap enerjisini doğrudan belirlenmiş bir karşı varlığa yönelterek onu muhatap olarak tayin etme hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Karşıdaki şahsı elle veya sesle işaret etme; sözlüklerde nadir fiziki yansıma olarak inleme sesi ve nefes sıkışması (anît) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken şiirde ikinci tekil ve çoğul şahıs munfasıl zamiri olarak doğrudan hitapta yaygın kullanım; ayrıca kuyu suyu takdiri bağlamında şahit: هيهات منها ماؤُها المَأنُوتُ |
| Erken Arapça kullanım | İbn Manzûr ve erken dilcilerin kaydettiği üzere haset edilene veya nazara uğrayana مَأْنُوت denilmesi; ah çekme ve inilti için أَنَتَ يَأْنِتُ أَنِيتاً fiili |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve erken Arap şiiri şahitleri.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde ikinci şahıs zamiri, ortak bir deiktik (işaret) tabanından türemiştir. İbranicede ikinci şahıs zamiri אַתָּה (attāh / dişil: at), Süryanicede ܐܰܢ݁ܬ݁ (at / ant), Akadcada atta (dişil: atti), Ge'ez dilinde anta biçiminde korunmuştur. Bütün bu Sami dillerinde yapı, işaret/nida ön unsuru olan *an- ile ikinci şahıs bildiren *-ta / *-t ekleminin birleşmesinden oluşur. Fonetik olarak dillerin çoğunda 'n' sesi 't' sesine benzeşerek (asimilasyon) şeddeli 'tt' formuna dönüşürken, klasik Arapçada أنت biçiminde asıl nazal ses korunmuştur. Sözlüklerde yer alan zayıf fiil türevleri (inleme, nazar etme, kıymet takdir etme) zamir formunun sonradan kökleştirilmesinden veya kökün ses taklidi (onamatopeik) doğasından kaynaklanan tali gelişmelerdir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT ve David Cohen Semitik Kök Karşılaştırmaları.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أنت zamirsel gövdesi ve nadir fiil formu | Hitap edatı ve zamir yapısı olarak muhatap tayini; kısıtlı lügat türevlerinde iç çekme veya göz değmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca atta, İbranice atta, Süryanice at/ant | Ortak Sami ikinci şahıs zamiri; *an- ve *ta morfemlerinin kaynaşmasıyla oluşan muhatap yapısı | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ikinci şahıs pronominal tabanı | Eski Mısır ve Berberî dillerindeki ikinci şahıs 't' morfolojik işaretçisi ile ortak miras | Güçlü |
Kaynak Payne Smith, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أنت | Anlamlı | Sen, siz; muhatap zamiri | Karşıdaki kişiye doğrudan hitap etme; sözlükte nadiren inleme ve nazar | Kur'an'da zamir türevleriyle geçer |
| أتن | Anlamlı | Dişi eşek; bir yere yerleşip kalma | Bir mekâna çakılıp kalma, hareket kabiliyetinin daralması | Kur'an'da geçmez |
| نأت | Anlamlı | İnilti, gizli ses | İçten gelen zayıf çığlık veya inleme sesi çıkarmak | Kur'an'da geçmez; hedef kökle ses benzerliği taşır |
| نتأ | Anlamlı | Çıkıntı yapmak, kabarmak | Bir yüzeyden dışarı doğru fırlamak, belirginleşmek | Kur'an'da geçmez |
| تأن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir | Kur'an'da geçmez |
| تنأ | Anlamlı | Bir yerde mukim olmak | Belirli bir bölgeye yerleşmek ve orayı vatan edinmek | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أنت | Merkez | İkinci şahıs muhatap zamiri | Karşıda hazır bulunan varlığa doğrudan sorumluluk yükleyerek seslenme | Muhatap kutbu |
| أنا | Zıt | Birinci şahıs mütekellim zamiri | Hitabın kaynağı olan kendi benliğini ve öznesini ortaya koyma | Mütekellim kutbu |
| هو | Komşu | Üçüncü şahıs gaip zamiri | Hitap meclisinde doğrudan hazır bulunmayan veya dışta kalan özneye işaret | Gaip kutbu |
| ذا | Komşu | İşaret ismi | Bir şahsı veya nesneyi hitaba muhatap kılmadan mekânsal veya zihinsel gösterme | Gösterme işlevi |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أنت | Sen, siz | Doğrudan muhataba yönelen munfasıl şahıs zamiri | Kesin |
| Latince | Tu, vos | Sen, siz | İkinci şahıs zamiridir; Arapçadaki eril/dişil ayrımını tekilde doğrudan yansıtmaz | Kesin |
| İngilizce | You, thou | Sen, siz | Muhatap zamiridir; modern İngilizcede tekil-çoğul ve eril-dişil ayrımı silinmiştir | Kesin |
| Almanca | Du, ihr, Sie | Sen, siz | Tekil ve çoğul ayrımı yapar; nezaket formu üçüncü şahıs çoğul üzerinden kurulur | Kesin |
| Fransızca | Tu, vous | Sen, siz | Tekil ve çoğul muhatap işaretidir; Arapçadaki tesniye ve cinsiyet ayrımı yoktur | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Tekil muhatap (أَنْتَ) | İlahi hitapta doğrudan peygambere veya insana sesleniş | Sorumluluğun tekil şahsa yüklendiği ve peygamberin teselli edildiği bağlamlar; Bakara 2:32, İnşirâh 94:1 |
| İlahi celal ve tevhit (أَنْتَ) | Yalnızca Allah'a hasredilen yakarış ve teyit makamı | Kulun acziyetini belirtip Allah'ın mutlaklığını itiraf ettiği dualar; Âl-i İmrân 3:8, A'râf 7:155 |
| Çoğul muhatap (أَنْتُمْ) | Toplumsal yükümlülük, hesap ve kolektif uyarı | İnananlara veya inkârcılara topluca sorumluluklarının hatırlatıldığı bağlamlar; Bakara 2:22, Âl-i İmrân 3:119 |
| İkili muhatap (أَنْتُمَا) | İki muhataba birlikte verilen görev ve ikaz | Âdem ile eşine veya Mûsâ ile Hârûn'a yönelik özel hitaplar; Bakara 2:35, Kasas 28:35 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kelamullah ve ilahi hitap bahsi | Allah'ın kullarına doğrudan "sen" veya "siz" diye hitap etmesinin hakikati ve mükellefiyetin doğuşu | İlahi iradenin doğrudan muhatap inşa edici vasfı |
| Fıkıh | Hukuki beyan ve ikrar hükümleri | Boşama, vekâlet ve ikrarda muhatap zamirinin sarih irade beyanı sayılıp sayılmaması | Şahsın doğrudan tayini ve sorumluluğun ferdileştirilmesi |
| Tefsir | İltifat sanatı ve hitap değişimleri | Gaip sîgasından muhatap sîgasına geçişin (iltifat) ayetteki uyarı ve yakınlık fonksiyonu | Muhatabın gafletten uyandırılması ve bilincin canlandırılması |
| Hadis | Dua ve münacat lafızları | Resulullah'ın dualarında rububiyeti teyit için zamirin tekidine başvurması | Mutlak yaratıcı karşısında kulun aczini tescil eden doğrudan nida |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulluk ve ibadet | Bilinçli muhatap | Teklifi kabul etme ve doğrudan yakarma | İbadet esnasında gayb perdesini aralayarak Allah ile kulu yüz yüze getiren hitap makamı | Kesin |
| İlmi | Bilgi felsefesi ve mantık | İkinci şahıs referansı | Diyalog ve münazaranın kurulması | Bilginin aktarımı için bir aktarıcı ile alıcı arasında zorunlu olan alıcı kutbu | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki tebaa ve vatandaşlık | Temsil ve mükellefiyet öznesi | Kanunun doğrudan hitap ettiği birey | Emir ve nehiylerin soyutluktan çıkıp muhataba inerek bağlayıcılık kazanması | Güçlü |
| İktisadi | Akitler ve ticaret hukuku | Taraf ehliyeti | İcap ve kabulün bağlandığı şahıs | Sözleşmede sorumluluk ve borç altına giren tarafın şüpheye yer bırakmaksızın tayini | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Alıcı / hedef düğüm (target node / receiver) | İletişim teorisinde kaynaktan çıkan sinyalin kesin koordinatla bağlandığı hedef terminal | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Ben-sen ilişkisi (dialogical self) | Martin Buber felsefesinde nesneleştiren 'o' yerine özneleştiren doğrudan 'sen' karşılaşması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Zamiri yalnızca dilbilgisel bir dolgu veya basit bir işaret öğesi sayıp taşıdığı ontolojik yüzleşmeyi göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da muhatap zamiri, insanı nesne olmaktan çıkarıp doğrudan ilahi iradenin hesap soracağı sorumlu bir özne mertebesine yükseltir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki şahsi ve toplumsal hitabın genel-geçer kural sanılarak üzerindeki vicdani ve ahlaki bağlayıcılığın kaybolması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin metinsel bir monolog değil, muhatabını doğrudan inşa eden diri bir diyalog ve teklif olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbadet bildiren dualarda, emredici şer'i hükümlerde ve kıyamet sahnelerindeki yüzleşme ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini metinlerin sadece üçüncü şahıslara veya geçmiş toplumlara hitap ettiği yanılgısını yıkarak okuyucuyu doğrudan hitabın öznesi yapar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSesin veya işaretin doğrudan karşıda duran varlığa yöneltilerek onun sınırlarının belirlenmesi.
- Soyut anlamBirinci şahsın varlığı karşısında ötekini muhatap, bilinç ve sorumluluk sahibi bir özne olarak kabul etme.
- Sistematik karşılıkİletişim ve teklif düzeninde sinyali alan, borçlanan ve cevaptan sorumlu tutulan tarafın sabitlenmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması ifadesi kaynağından doğan hitap veya teklif fonksiyonunu temsil eder. yönelimi, hitabın doğrudan ve kesintiye uğramadan gerçekleştiğini gösterir. sembolü, bu yönelimin ulaştığı ve muhatap olarak tescil edilen varlığına karşılık gelir. ise bu hitapla birlikte üzerinde zorunlu biçimde oluşan sorumluluk ve bilinç yükümlülüğünü simgeler.