أود
أ - و - د
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 11 sözlük
Hevde deve hörgücü demektir. Evd de yük demektir. Belini büken yük anlamında zor gelmek manasında kullanılmıştır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءود · اود
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hevde deve hörgücü demektir. Evd de yük demektir. Belini büken yük anlamında zor gelmek manasında kullanılmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR9.888 harfباب اللفيف من الدال
د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى، ي د ي مستعملات
دد:
حِكاية الاستنان للطَّرَب، وضَرْبِ الأصابع في ذلك، وإن لم تُضْرَب بعد أن يَجْري في بَطالةٍ فهو دَدٌ، قال الطرمّاح:
واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ
ويُروَى أيضاً: من داعِبٍ دَدَدِ.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR405 harfأَوِدَ الشيءُ بالكسر يَأْوَدُ أَوَداً، أي اعْوَجَّ. وتَأَوَّدَ: تَعَوَّجَ. أبو زيد: آدَني الحِمْلُ يَؤُودُني أَوداً: أَثقَلَني. وأنا مَؤُودٌ. يقال: ما آدَكَ فهو لي آيِدٌ. وآدَهُ أيضاً بمعنى حَناهُ وعَطَفَهُ، وأصلهما واحد. وآدَ العَشِيُّ، أي مال. قال الهذليّث ساعدةُ ابن العَجْلان:
أَقَمْتُ به نَهارَ الصَيْفِ حَتَّى رَأيْتُ ظِلالَ آخِرِهِ تَـؤُودُ
أي ترجع وتميل إلى ناحية المشرق. والانْئِيادُ:
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR15.764 harf(باب الهمزة والواو وما بعدهما في الثلاثي)
(أوي) الهمزة والواو والياء أصلان: أحدهما التجمُّع، والثاني الإشفاق. قال الخليل: يقال أوَى الرّجلُ إلى منزله وآوَى غَيرَه أُوِيّاً وإيواءً. ويقال أوَى إواءً أيضاً. والأُوِيُّ أحسن. قال الله تعالى: ﴿إذْ أَوَى الْفِتْيَةُ إلى الكَهْفِ﴾ [الكهف 10]، وقال: ﴿وَآوَيْنَاهُمَا إلى رَبْوَةٍ﴾ [المؤمنون 50]. والمأوَى: مكانُ كلِّ شيءٍ يُأوى إليه ليلاً أو نهاراً. وأوَت
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR350 harfأ و د
آده الحمل أي أثقله.
وآدت الخيل الأرض بكثرتها.
وآد العود: اعتمد عليه فثناه وانآد: انعطف.
وتقول: رجعت منه بالداهية النآد وبالصلب المنآد.
وأود الشيء وتأود وفيه أود أي عوج.
ومن المجاز: آدني هذا الأمر: بلغ مني المجهود والمشقة.
وآد الفيء انثنى ورجع وآد العشي.
قال المرقش: والعدو بين المجلسين إذا آد العشي وتنادى العم
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.998 harfآدَه الأَمرُ أَوْداً وأُوُوداً: بلغ منه المجهود والمشقة؛ وفي التزيل العزيز: ولا يؤُوده حفظهما؛ قال أَهل التفسير وأَهل اللغة معاً: معناه ولا يكرثه ولا يثقله ولا يشق عليه مِن آده يؤُوده أَوْداً؛ وأَنشد:إِذا ما تَنُوءُ به آدَهَا
وأَنشد ابن السكيت:
إِلى ماجدٍ لا ينبَحُ الكلبُ ضيفَه،
ولا يَتَآداه احتمالُ المغارِمِ
قال: لا يتآداه لا يثقله أَراد يتأَوَّد فقلبه. وفي صفة عائشة أَباها، رضي الله عنهما،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR120 harf* أ و د * * أوِدَ * الشيء اعوج وبابه طرب و * تَأوَّدَ * تعوج و * آدَهُ * الحمل أثقله من باب قال فهو * مَؤُدٌ * بوزن مقول
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.010 harfأود الشيء، كفرح، يأود أودا: أعوج، وخص أبو حنيفة به القدح. والنعت آود كأحمر وآدم، وهي أوداء، كجمراء وأدته، أي العود وغيره أؤوده أودا: عجته فانآد ينآد انئيادا فهو منآد، إذا انثنى واعوج، والانئياد: الانحناء. وأودته فتأود، أي عطفته فانعطف. وتأود العود تأودا، إذا انثنى. قال الشاعر:
تأودا عسلوج على شط جعفر وآده الأمر أودا وأوودا، كقعود: بلغ منه المجهود والمشقة. وفي التنزيل العزيز: ولا
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.879 harfMadde başı: اودأَوِدَ
1 أَوِدَ ذ , aor. يَأْوَدُ, inf. n. أَوَدٌ, It (a thing, T, S, M, or an arrow, AHn, M) was, or became, of itself, crooked, curved, or bent. (T, S, M, A, * K.) [See also 5.] -A2- آدَ, aor. يَؤُودُ, inf. n. أَوْدٌ, It (the day) receded, in the evening. (T, L.) ― -b2- It (the evening, T, S) declined. (T, S, K.) ― -b3- It (a thing, L) returned. (M, L, K.) ― -b4- آدَتِ الظِّلَالِ The shadows
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR402 harfMadde başı: ءودآدَ
آدَ ( w ) U ( n. ac. أَوْد 1 ),
a. Bore down, overwhelmed, oppressed.
b. Bent, curved; plied.
c. Declined, set.
أَوَّدَ
أَوَّدَ II ,
a. see I (b) .
تَأَوَّدَ
تَأَوَّدَ V , اـَئْتَوَدَ VIII ,
a. Was bent, curved; was folded, doubled.
b. Wasoverwhelmed, bowed down.
أَوْدَة
أَوْدَة 1t ,
a. Weight.
أَوَد
أَوَد 4 ,
a. Bend, curve, curvature; crookedness.
b. Diligence.
c.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR10.057 harfMadde başı: ءودءود
أوِدَ - يَأْوَدُ - آدَ - يَؤُودُ
أوِدَ - يَأْوَدُ
آدَ - يَؤُودُ
أوِدَ - يَأْوَدُ + الكائن أو الشيء + على كائن: يتقل عليه فيشق عليه حمله وينوء به
آدَ - يَؤُودُ + كائن أو شيء أو أمر + كائناً: على وزن " أفعلَ" من " أوِدَ - يَأْوَدُ": يجعله " يَأْوَدُ ": يجعله ينوء بحمله ويشق عليه تحمله والسير به
﴿وسع كرسيه السماوات والأرض ولا يؤوده حفظهما﴾:
ءود أوِدَ - يَأْوَدُ - آدَ - يَؤُودُ أوِدَ - يَأْوَدُ آدَ - يَؤُودُ أوِدَ - يَأْوَدُ + الكائن أو الشيء + على كائن: يتقل عليه فيشق عليه حمله وينوء به آدَ - يَؤُودُ + كائن أو شيء أو أمر + كائناً: على وزن " أفعلَ" من " أوِدَ - يَأْوَدُ": يجعله " يَأْوَدُ ": يجعله ينوء بحمله ويشق عليه تحمله والسير به ﴿وسع كرسيه السماوات والأرض ولا يؤوده حفظهما﴾: ولا يثقل عليه حفظهما فيتعب ويرهق من عظم الحمل. واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "حمل ثقل والالتزام به في السكون والحركة، وبيان درجة الإجهاد من الحمل"، وهي: أوِدَ - يَأْوَدُ (آدَ - يَؤُودُ)، ناءَ - يَنُوْءُ، رَهِقَ - يَرْهَقُ، وَزَرَ - يَزِرُ، غَرِمَ - يَغْرَمُ، ثَقُلَ - يَثْقُلً يفرق لفظاً: أوِدَ - يَأْوَدُ + الكائن أو الشيء + على كائن: يتقل عليه فيشق عليه حمله وينوء به آدَ - يَئِيدُ ، أَيَّدَ - يُؤََيِّدُ: يتقوى ويزداد شدة وصلابة، يمده بقوة إضافة تجعله يفوق بها خصمه قوة أدَّ - يَؤُدُّ (أَدَّ - يَئِدُّ) - إدّ - إدّا" + شيء أو أمر+ كائناً: يصيبه ويؤثر فيه بأذى وضر عظيم داهٍ يصعب تحمله أَدَى - يَأْدِي + الشيء: يعود الشيء إلى مالكه وصاحبه الأصلي وَأَدَ - يَئِدُ + كائن + شيئاً: يدسه ويدفنه في التراب: يدفنه ويقبره ويثقله بركم التراب فوقه: وهو اصطلاحاً: دفن الولدان حديثي الولادة، وخاصة الإناث، أحياءً في التراب وَدَى - يَدِي (اللازم) (وَدِيَ - يَدِي) + السائل أو الشيء: يخرج من تجمعه ويسيل في مجرى ضيق وَدَى - يَدِي (المتعدي) + كائن + كائناً + شيئاً: وفاه وعوضه به: أعطاه إياه تعويضاً عن ما نقص لديه من شيء أو مال يَدَى - يَدِي (يَدِيَ - يَدْيَى) + كائن + يداً أو شيئاً: يمد منه استطالة خارجة عن معظم جسمه
يؤوده ﴿الله لا إله إلا هو الحي القيوم لا تأخذه سنة ولا نوم له ما في السماوات وما في الأرض من ذا الذي يشفع عنده إلا بإذنه يعلم ما بين أيديهم وما خلفهم ولا يحيطون بشيء من علمه إلا بما شاء وسع كرسيه السماوات والأرض ولا يؤوده حفظهما وهو العلي العظيم(255)﴾ البقرة جاء في التفسير يؤوده : يتقله - يشق عليه معجم الفرائد القرآنية: أ و د " يَؤودُهُ" في قولـه تعالى " وَلا يَؤُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِـيُّ الْعَظِيـمُ " (255) البقرة . لا يؤودُه: أي لا يُثقله، ولا يَشقُّ عليه ذلك . مختار الصحاح ● [أود] أ و د: أوِدَ الشيء اعوج وبابه طرب و تَأوَّدَ تعوج و آدَهُ الحمل أثقله من باب قال فهو مَؤُدٌ بوزن مقول الراغب أيد - قال الله عز وجل: }أيدتك بروح القدس{ [المائدة/110] فعلت من الأيد، أي: القوة الشديدة. وقال تعالى: }والله يؤيد بنصره من يشاء﴿[آل عمران/13] أي: يكثر تأييده، ويقال: إدته أئيده أيدا نحو: بعته أبيعه بيعا، وأيدته على التكثير. قال عز وجل:﴾والسماء بنيناها بأيد{ [الذاريات/47]، ويقال: له أيد، ومنه قيل للأمر العظيم مؤيد. وإياد الشيء: ما يقيه، وقرئ: (أأيدتك) (وهي قراءة شاذة. وفي اللسان (قرئ) : آيدتك على فاعلت)، وهو أفعلت من ذلك. قال الزجاج رحمه الله (معاني القرآن 2/219) : يجوز أن يكون فاعلت، نحو: عاونت، وقوله عز وجل: }ولا يؤده حفظهما{ [البقرة/255] أي:لا يثقله، وأصله من الأود، آد يؤود أودا وإيادا: إذا أثقله، نحو: قال يقول قولا، وفي الحكاية عن نفسك: أدت مثل: قلت، فتحقيق آده (قال ابن منظور: وآد العود يؤوده أودا: إذا حناه) : عوجه من ثقله في ممره. ملخص اللسان 1. آدَه الأَمرُ أَوْداً وأُوُوداً: بلغ منه المجهود والمشقة؛ وفي التزيل العزيز: ولا يؤُوده حفظهما؛ قال أَهل التفسير وأَهل اللغة معاً: معناه ولا يكرثه ولا يثقله ولا يشق عليه مِن آده يؤُوده أَوْداً؛ 2. وأَقام أَوَدَهُ يثقافِه؛ الأَوَدُ: العوج، والثقاف: هو تقويم المعوج. 3. والمآوِد والموائد: الدواهي وهو من القلوب. 4. والتأَوّد: التثني. 1. وأَوِدَ الشيءُ، بالكسر، يأْوَدُ أَوَداً، فهو آودٌ: اعوجَّ، وأُدْتُ العود وغيره أَوْداً فانْآد وأَوَّدتُه فتأَوّد: كلاهما عجته وعطفته. والانْئِياد: الانحناء؛ 2. آد النهارُ يَؤود أَوْداً إِذا رجع في العشيّ؛ 3. وآد عليه: عطف. وآده: بمعنى حناه وعطفه، وأَصلهما واحد. 8. التؤدة بمعنى التأَني قال: يقال اتَّئِد وتوَأّد، فاتَّئِد على افتعل وتَوَأَّد على تفعَّل، قال: والأَصل فيهما الوأْد إِلاَّ أَن يكون مقلوباً من الأَود، وهو الإِثقال، فيقال آدني يؤُودني أَي أَثقلني وآدني الحمل أَوْداً أَي أَثقلني، لسان العرب: ● - أود: آدَه الأَمرُ أَوْداً وأُوُوداً: بلغ منه المجهود والمشقة؛ وفي التزيل العزيز: ولا يؤُوده حفظهما؛ قال أَهل التفسير وأَهل اللغة معاً: معناه ولا يكرثه ولا يثقله ولا يشق عليه مِن آده يؤُوده أَوْداً؛ وأَنشد:إِذا ما تَنُوءُ به آدَهَا وأَنشد ابن السكيت: إِلى ماجدٍ لا ينبَحُ الكلبُ ضيفَه، ولا يَتَآداه احتمالُ المغارِمِ قال: لا يتآداه لا يثقله أَراد يتأَوَّد فقلبه. وفي صفة عائشة أَباها، رضي الله عنهما، قالت: وأَقام أَوَدَهُ يثقافِه؛ الأَوَدُ: العوج، والثقاف: هو تقويم المعوج. وفي حديث نادبة عمر، رضي الله عنه: واعُمَراه أَقام الأَوَدَ، وشفى العَمَدَ. والمآوِد والموائد: الدواهي وهو من القلوب. ورماه بإِحدى المآود أَي الدواهي؛ عن ابن الأَعرابي. وحكي أَيضاً: رماه بإِحدى الموائد في هذا المعنى كأَنه مقلوب عن المآود. أَبو عبيد: المَوْئدُ، بوزن معبد، الأمر العظيم؛ وقال طرفة: أَلَسْتَ ترى أَنْ قد أَتَيْت بمَوْئدٍ (* في معلقة طرفة: بُمؤيدِ). وجمعه غيره على مآوِدَ جعله من آده يو وده أَوْداً إِذا أَثقله. والتأَوّد: التثني. وأَوِدَ الشيءُ، بالكسر، يأْوَدُ أَوَداً، فهو آودٌ: اعوجَّ، وخص إبو حنيفة به القِدْحَ. وتأَوّد الشيءُ: تعوّج. وأُدْتُ العود وغيره أَوْداً فانْآد وأَوَّدتُه فتأَوّد: كلاهما عجته وعطفته. وتأَوّدَ العودُ تأَوُّداً إِذا تثنى؛ قال الشاعر: تأَوّد عُسْلُجٌ على شطّ جعفرٍ وآد العودَ يؤوده أَوداً إِذا حماه. وقد انآد العودُ ينآد انئياداً، فهو مُنآد إِذا انثنى واعوجَّ. والانْئِياد: الانحناء؛ قال العجاج: من أَن تَبَدّلتُ بآدي آدا، لم يكُ يَنْآد فَأَمْسَى انْآدا أَي قد انْآد فجعل الماضي حالاً بإِضمار قد، كقوله تعالى: أَو جاؤكم حصرت صدورهم. ويقال: آد النهارُ يَؤود أَوْداً إِذا رجع في العشيّ؛ وأَنشد:ثم ينوشُ، إِذا آدَ النهارُ له، على الترقُّبِ، مِن هَمٍّ ومِن كَتْمِ وآد العشيُّ إِذا مال. وآد الشيءُ أَوْداً: رجع؛ قال ساعدة بن العجلان يصف أَنه لقي رجلاً من خصومه ففرّ منه واستتر، نهارَه الى قريب من آخره ثم أَسرع في الفرار: أَقمتَ بها نهارَ الصيْفِ، حتى رأَيتَ ظِلال آخِره تَؤُودُ غداةَ شُواحِطٍ فَنَجوتَ منه، وثوبُك في عَباقِيَةٍ هرِيدُ أَي ترجع وتميل إِلى ناحية المشرق وشواحط: موضع. وعباقية: شجرة. وهريد: مشقوق؛ وقال المرقش: والعَدْوُ بين المجلسَينِ، إِذا آدَ العشيُّ، وتَنادى العَمّ وقال آخر يمدح امرأَة مالت عليها الميرة بالتمر: خُذامِيَّةٌ آدتْ لها عَجْوةُ القِرَى، فتأْكل بِالمأْقُوط حَيْساً مُجَعَّدا وآد عليه: عطف. وآده: بمعنى حناه وعطفه، وأَصلهما واحد. الليث في التؤدة بمعنى التأَني قال: يقال اتَّئِد وتوَأّد، فاتَّئِد على افتعل وتَوَأَّد على تفعَّل، قال: والأَصل فيهما الوأْد إِلاَّ أَن يكون مقلوباً من الأَود، وهو الإِثقال، فيقال آدني يؤُودني أَي أَثقلني وآدني الحمل أَوْداً أَي أَثقلني، وأَنا مَؤُود مثل مقول. ويقال: ما آدَكَ فهو لي آيِدٌ. ويقال: تأَوَّدتِ المرأَة في قيامها إِذا تثنت لتثاقلها، ثم قالوا: تَوَأُّد واتَّأَد إِذا تَرَزَّن وتمهل. قال الأَزهري: والمقلوبات في كلام العرب كثيرة ونحن ننتهي إِلى ما ثبت لنا عنهم، ولا نحدث في كلامهم ما لم ينطقوا به، ولا نقيس على كلمة نادرة جاءت مقلوبة. وأَوْدُ: قبيلة، غير مصروف، زاد الأَزهري: من اليمن. وأُود، بالضم: موضع بالبادية، وقيل: رملة معروفة؛ قال الراعي: فأَصْبَحْنَ قد خلَّفْنَ أُودَ، وأَصبحتْ فِراخُ الكثيبِ ضُلَّعاً وخَرائِقُه وأَود، بالفتح: اسم رجل؛ قال الأَفوه الأَودي: مُلْكُنا مُلْكٌ لَقاحٌ أَوّلٌ، وأَبونا من بني أَوْدٍ خيار مقاييس اللغة: (أود) الهمزة والواو والدال أصلٌ واحد، وهو العطف والانثناء. أُدْتُ الشيءَ عطفتُه. وتأَوّدَ النّبْتُ مثلُ تعطَّفَ وتعوَّج. قال شاعر([16]): فلو أنّ ما أبقيتِ مِنِّي معلَّقٌ *** بعُود ثُمامٍ ما تأوّدَ عُودُها وإلى هذا يرجع آدَنِي الشيءُ يؤُودُني، كأَنّه ثقُل عليك حتى ثَنّاك وعَطَفَك. وأَوْدٌ: قَبيلة، ويمكن أن يكون اشتقاقها من هذا. وأُُود موضع. قال: أهَوىً أرَاكَ برامَتَيْنِ وَقُودا *** أم بالجُنَيْنَةِ من مَدَافعِ أُودَا([17]) القاموس المحيط: أوِدَ، كفَرِحَ، يأْوَدُ أوَداً اعْوَجَّ، والنَّعْتُ آوَدُ، وأوْداءُ. وأُدْتُهُ فانْآدَ، وأوَّدْتُهُ فتأوَّدَ عَطَفْتُهُ فانْعَطَف. وآدَهُ الْأَمْرُ أوْداً وأُوُوداً بَلَغَ منه المَجْهودَ. والمَآوِدُ الدَّواهِي. وآدَ مالَ، ورَجَعَ. وأوْدٌ رَجُلٌ، وبالضم ع بالباديَةِ. وأوِيدُ القوم أزِيزُهُم، وحِسُّهُم. وتَأَوَّدَه الْأَمْرُ، وتآداهُ ثَقُلَ عليه. وذُو أوْدٍ مَرْثَدٌ مَلَكَ ستَّ مِئَةِ سَنَةٍ باليَمَنِ. تاج العروس: أَود أَوِدَ الشْيءُ كفَرِحَ يَأْوَدُ أَوَداً : أَعوَجَّ وخصّ أَبو حنيفةَ به القِدْحَ . والنَّعْت آوَدُ كأَحمرَ وآدَمَ وهي أَوْدَاءُ كجمراءَ وأُدْتُه أَي العودَ وغيره أَؤُوُده أَوْداً : عُجْتُه فانْآدَ يَنآدُ انْئياداً فهو مُنآدٌ إِذا انْثَنَى واعْوَجّ والانْئيادُ : الانْحناءُ . وأَوَّدْتُه فتَأَوَّدَ أَي عَطَفْتُه فانْعَطَفَ . وتأَوّدَ العُودُ تَأَوُّداً إِذا انثنَى . قال الشاعر : " تأَوُّداً عُسْلُوجٍ على شَطِّ جَعْفَرِ وآدَه الأَمْرُ أَوْداً وأُوُوداً كقُعُودٍ : بَلَغَ منه المَجهودَ والمَشقّة . وفي التنزيل العزيز : " ولا يَؤودُهُ حفْظُهما وهو العلِيُّ العَظِيم " . قال أَهل التفسير واللُّغة معاً : معناه ولا يَكرُثه ولا يُثْقِله ولا يَشُقّ عليه . ورمَاه بإِحدَى المَآوِد أَي الدَّوَاهِي عن ابن الأَعرابيّ وحكَى أَيضاً : رمَاه بإِحدَى الموائد في هذا المعنى كأَنّه مقلوب عن المآود . وعن أَبي عُبَيْد : المُؤْيِد بوزن مُعْبِد : الأَمرُ العظيمُ . وقال طَرفة : " أَلَسْتَ تَرَى أَنْ قَدْ أَتَيْتَ بمُؤْيِدِ وجمعَه غيرُه على المآوِد جعلَه من آدَه يَؤُوده إِذا أَثقله . وآدَ العَشِيُّ إِذا مَالَ . ويقال آدَ النّهَارُ يَؤُود أَوْداً إِذا رَجَعَ في العَشيّ . وأَوْدٌ بالفتح : اسم رجُل قال الأَفْوه الأَوديّ مُلْكُنا مُلْكٌ لَقَاحٌ أَوَّلٌ ... وأَبُونا من بنِي أَوْد خِيَار قال الأَزهَرِيّ : وأَوْدٌ قبيلةٌ من اليمن قلت : وهو أَوْدُ بنصَعْب بن سَعْدِ العَشيرةِ وإِليهم نُسَبِت خِطّة بني أَوْدٍ بالكوفة . وأُودُ بالّضمّ : ع بالبادِيَةِ وقيل رَمْلَةٌ معروفةٌ في ديار تميم بنَجْد ثمّ في أَرْض الحَزْن لبنِي يَرْبوع بن حَنْظلةَ . قال الراعي : فأَصْبَحْنَ قد خَلّفْن أُودَ وأَصْبحتْ ... فِرَاخُ الكَثيب ضُلّعاً وخَرَانقُهْ وقال آخرُ : وأَعْرَضَ عنّي قَعْنبٌ وكأَنّما ... يَرَى أَهْلَ أُود من صُدَاءَ وسِلْهِمَا وأَوِيدُ القَومِ كأَمِيرٍ : أَزِيزُهُمْ وحسُّهم نقله الصاغانيّ . ويقال تأَوَّدَهُ الأَمرُ هكذا في النُّسخ وبخط الصاغانيّ : تآوَدَه الأَمرُ وتآدّاهُ : ثَقُلَ عليه . وأَنشد ابن السِّكيت : إِلى ماجِدٍ لاَ يَنْبَحُ الكَلْبُ ضَيْفَه ... ولا يَتآدَاه احتمالُ المَغارِمِ قال : لا يتآداه لا يُثْقِله أَراد لا يَتَآوَدُه فقلَبَه . وذُو أَوْدٍ من ملوك حِمْير واسمه . مَرْثَدٌ ملكَ سنَةٍ باليَمَن نقله الصاغانيّ . ومما يستدرك عليه : أَوْد بالفتح كما ضَبطه الذّهبيّ في المؤتلف ويقال بالضَّمّ قَرْيَة من قُرَى بُخَارَا وقد نُسِب إِليها جماعة من المحدّثين . هكذا ذَكروه والصَّواب فيه أُودَنَه بزيادة النُون مع ضمّ الهمزة منها أَبو سليمانَ داوود بن محمّد الأُودَنيّ البخَاريّ وابنه أَبو نصْر أَحمدُ وأَبو منصور أَحمدُ بم محمد بن نصرٍ الأُدَنيّ حدَّثَ عن موسى بن قُريش كذا في التبصير
Sîgalar(1)
Mücavir kökler23 mücavir (32 toplam)
- وسن
1 ortak ayet · Uyuklamak
- كرس
1 ortak ayet · Onun kürsüsü
- نوم
1 ortak ayet · “Efal” babından “enam” uyuyanlar demektir
- شفع
1 ortak ayet · “Şefeve” dudak demektir
- حوط
1 ortak ayet · Çeper, çit demektir
- وسع
1 ortak ayet · “Sunv’a” tas demektir
- حفظ
1 ortak ayet · Hafız çanta demektir
- علو
1 ortak ayet · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
- أذن
1 ortak ayet · Kulak demektir
- ذو
1 ortak ayet · Sahip
- يدي
1 ortak ayet · El ve kol demektir
- خلف
1 ortak ayet · Half : Ense demektir
Geçtiği ayetler(1)
… إِلَّا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ
Ona zor gelirAllah O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. Hayy ve Kayyum’dur. O’nu dalgınlık ve uyku tutmaz. Göklerde ve yerde olanların hepsi de O’nundur. O’nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir? Önlerinde ve arkalarında ne varsa bilir. Dilediği kadarından başka O’nun ilminden hiçbir şey kavrayamazlar. Kürsi’si gökleri ve yeri kaplamıştır. Onları koruyup gözetmek O’na ağırlık vermez. O, öyle ulu, öyle yücedir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أود |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi vâv و olan illetli kök) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ثقل, كرث, بهظ, جهد |
| Zıt Kök | خفف |
| Çekirdek Özet 1 | Ağır bir yük veya baskı altında bir nesnenin esneyip eğrilmesi, bükülmesi ve bel vermesi |
| Çekirdek Özet 2 | Yaratılmış varlığın bütün yükünün ve idaresinin Allah’a hiçbir ağırlık, zorluk ve zaaf vermemesi |
| Çekirdek Özet 3 | Mutlak kudret ve ilahi muhafazanın sınırsızlığı; taşıma ve korumada yorulma ve kapasite sınırının bulunmaması |
| Kritik Hata Riski | Kökün sadece zihinsel veya soyut bir «zorlanmak» olarak algılanıp, yük altında bükülme ve yapısal deformasyona uğrama şeklindeki somut fiziki bağlamının gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أو | Merkeze yönelme, dönme, eğilme ve toplanma hareketi; أوب (geri dönmek), أول (aslına rücu etmek), أوي (sığınmak, bir yere çekilmek) ve أوه (içe çekilip inlemek) köklerinde olduğu gibi doğrusal halden bir merkeze veya yöne doğru bükülme ve meyil | د | Dal harfinin getirdiği sınır, tutunma, sert temas ve direnç unsuruyla birleşerek, eğilme ve yönelme hareketinin harici bir ağırlık, yük veya baskı karşısında esneyip bükülme ve zorlanma haline dönüşmesi |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Harekete veya basınca kaynaklık eden ilk baskı, yükün ya da taşıyıcı iradenin başlangıçtaki ağırlığı ve tesiri |
| و | Çadır kazığı, çengel; bağlama, tutturma, irtibat | İki uç veya zemin ile yük arasındaki irtibat, nesnenin kendi içinde gerilime girmesi ve bağlayıcı direnç hattı |
| د | Kapı; geçiş, hareket, sınır ve eğim | Nesnenin dik ve sabit konumundan saparak eğilmesi, bükülme noktasına doğru açılıp yön değiştirmesi |
| أود | Öküz başı, çengel ve kapı | Bir yükün veya gücün baskısıyla aradaki bağın gerilerek doğrusal konumdan sapması, yapının bükülüp eğilmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir ağacın, dalın veya omurganın üzerine binen ağır yük sebebiyle esneyip eğrilmesi, yay gibi bükülmesi ve ikiye katlanacak derecede zorlanması (العطف والانثناء ve العوج) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi el-Murakkaş el-Ekber bir beytinde gün batımına doğru gölgelerin eğilip uzamasını günün bükülmesi anlamında bu kökle betimler: والعدو بين المجلسين إذا آد العشي وتنادى العم / Şair Thumâme dalının zayıflığına rağmen yük altında bükülmeyişini anlatırken kökü kullanır: فلو أنّ ما أبقيتِ مِنِّي معلَّقٌ بعُود ثُمامٍ ما تأوّدَ عُودُها |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Âişe babası Hz. Ebû Bekir’i överken toplumdaki eğrilikleri ve sapmaları düzeltmesini bu kökle ifade etmiştir: وأقام أَوَدَهُ بثقافِه (Eğriliğini terbiye aletiyle doğrulttu). Ayrıca kadim dilde taşınması zor borç ve diyet yükü için «لا يتآداه احتمال المغارم» (Ağır yükler ona ağırlık vermez, belini bükmez) denilmiştir |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha «أود» maddeleri.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde أود kökü, fiziksel nesnelerin gerilim altında eğrilmesi, kavis çizmesi ve bir eksenden sapması semantiği üzerinden şekillenmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve özellikle İbranicede kavis yapmak, eğilmek ve dönmek kökleriyle paralel semantik sahalar paylaşır. Arapçada kökün sergilediği çift yönlü anlam örgüsü (hem nesnenin bükülmesi hem de taşıyana bükülme verecek derecede ağır basması), Doğu Sami (Akadca) dilinde yükün ezici baskısını ifade eden köklerle fonksiyonel paralellik arz eder. Dilin erken katmanında bu kök, doğrudan bir omurganın veya taze bir dalın üzerine binen cismani yükün yarattığı mekanik gerilmeyi anlatırken; zamanla mecazi olarak sorumlulukların, borçların ve idari yüklerin insan takatini aşması durumunu ifade eden bir soyutlama kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Maqāyīs al-Lugha karşılaştırmalı verileri.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أود kökünden türeyen «آدَ يَؤُودُ» fiili | «Bir şeyin bükülmesi, eğrilmesi» temel anlamından hareketle, taşıyıcıyı bükecek derecede ağır gelmek (أثقله حتى عطفه) anlamına evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerinde eğrilik, bükülme ve yükün eğmesi semantik alanı | Eğilme, kavis çizme ve yük altında çökelme anlamındaki ortak Sami eğilme matrisi ile uyumludur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik bükülme ve kavis kökleri | Esnek cisimlerin baskı altında yaylanması ve eğrilmesi kök ailesiyle tipolojik benzerlik gösterir | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أود | Anlamlı | Bükülmek, ağır gelmek | Yük altında belin bükülmesi, dalın eğrilmesi, ağırlık vermek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| أدو | Anlamlı | Vasıta, alet, hazırlık | Bir işi görmek için gereken gereç ve hazırlık donanımı (الأداة) | Hedef kökle zayıf semantik bağ; Kur'an'da geçmez |
| وأد | Anlamlı | Gömmek, ağır baskıyla ezmek | Kız çocuklarını diri diri toprağa gömmek, ağır yük altında ezmek | Hedef kökle baskı ve ezme bağlamında semantik yakınlık; Kur'an'da geçer |
| ودأ | Anlamlı | Düzeltmek, helak etmek | Eğri bir nesneyi bastırarak tesviye etmek veya bir şeyi helake sürüklemek | أود kökündeki eğriliğin bastırılarak düzeltilmesi ile karşıt/tamamlayıcı yön; Kur'an'da geçmez |
| دأو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız anlam kökü olarak işlenmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| دوأ | Anlamlı | Hastalık, dert | Bünyeyi içten içe kemiren gizli illet ve dert (الداء) | Bünyeyi çökertip zaafa uğratması bakımından uzak ilgi; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أود | Merkez | Yükün bükmesi ve ağırlık | Yükün taşıyıcı yapıyı bükmesi, eğriltmesi ve yorması | Nesnenin mekanik sınırını zorlayan ve onu eğriltmeye yönelen ağırlık |
| ثقل | Komşu | Ağırlık ve yoğunluk | Kütlesel veya manevi ağırlık; bükme şartı aranmaz | Bir nesnenin tartıda veya zihinde hafifliğin zıddı olması durumu |
| كرث | Komşu | Sıkıntı ve bunaltı | İnsanın içine basan, nefesini daraltan gam ve keder | Yükün bükmesinden ziyade ruhsal ve zihinsel daralma üretmesi |
| بهظ | Komşu | Taşıyamama ve takatsizlik | Gücün ve kapasitenin fersah fersah üstünde olan yük | Bükmenin ötesinde kişiyi tamamen hareketsiz bırakan aşırı yük |
| جهد | Komşu | Zorlanma ve meşakkat | Bir işi başarmak için bütün takati tüketerek çabalama | Dış yükten ziyade harcanan öznel emeğin ve zorluğun vurgulanması |
| خفف | Zıt | Hafiflik ve kolaylık | Taşınması zahmetsiz, ağırlığı ve bükme tesiri olmayan | Varlığın taşıyıcıya hiçbir baskı, kavis ve yorgunluk vermemesi hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أود | Yükün bükmesi, zor gelmesi | Bir şeyin ağırlığıyla eğmek, zaaf ve yorgunluk hissettirmek | Kesin |
| Latince | Gravare, inflectere | Ağırlık basmak, bükmek | Gravare yükün ağırlığını, inflectere ise cismin bükülmesini karşılar; ikisi birlikte kökü tamamlar | Güçlü |
| İngilizce | To burden, to weigh down, to bend under load | Ağırlık vermek, belini bükmek | Fiziksel yük ile mecazi zorlanmayı içerir fakat eğrilme nüansı doğrudan taşınmaz | Güçlü |
| Almanca | Beschweren, beugen, überlasten | Ağırlık yapmak, bükmek, aşırı yüklemek | Beugen eğrilmeyi, beschweren zahmet veren ağırlığı tam karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Peser sur, accabler, courber | Üzerine ağırlık yapmak, çökertmek, bükmek | Courber bükülmeyi, accabler takati tüketen baskıyı ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَـُٔودُهُ (Muzari nefiy kipiyle: وَلَا يَـُٔودُهُ) | Ağırlık vermemek, yormamak, taşınması güç gelmemek | Âyetü'l-Kürsî bağlamında göklerin ve yerin korunup gözetilmesinin Allah Teâlâ’ya hiçbir zorluk, yorgunluk ve zaaf vermemesi; mutlak kudret ve kayyûmiyet vasfı (Bakara 2:255) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfâtullah ve kudret meselesi | Allah'ın kainatı yaratması ve sevk ve idare etmesinde yorulma (luğûb), acziyet ve zaafın mutlak reddi; tenzih ilkesi | Âlemin muhafazasının ilahi zata en ufak bir külfet ve ağırlık teşkil etmemesi |
| Fıkıh | Hukuki ve mali sorumluluklar (külfet/vüs'at sınırı) | Mükellefe gücünü aşan ve belini bükecek borç veya sorumlulukların yüklenememesi (nefy-i harac) ilkesi | İnsan takatinin esneme ve bükülme eşiğini aşan tekliflerin meşru olmaması |
| Tefsir | Âyetü'l-Kürsî tefsiri | Ayetteki «حفظهما» ibaresiyle birlikte kozmik düzenin sürekliliğinin Allah'ın zatında hiçbir yorgunluğa sebep olmaması | Yaratılışın büyüklüğünün ilahi kudret karşısında sıfır mesabesinde bir hafiflik taşıması |
| Hadis | İstiaze ve dua rivayetleri | İnsanın belini büken ağır borç, bela ve altından kalkılamaz durumlardan Allah'a sığınma metinleri | Beşeri planda insanı büken ve çökerten dünyevi felaketlerin tasviri |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ulûhiyet ve tevhîd | Mutlak kudret ve yorulmazlık | Varlığın devamını güvenceye alma | Tanrı tasavvurunu yorulan, dinlenen veya yük altında ezilen mitolojik tanrılardan arındırma | Kesin |
| İlmi | Fizik ve statik sistemler | Taşıma kapasitesi ve mekanik sınır | Sistemin çökmesini engelleme | Bir yapının taşıyıcı kolonlarının eğrilme ve deformasyon sınırının sıfırlanması hali | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve otorite | İdari kapasite ve denetim gücü | Devleti kriz anlarında dik tutma | Devlet mekanizmasının krizlerin ve asayiş yükünün altında sarsılmadan ayakta kalması | Güçlü |
| İktisadi | Maliye ve borçlanma hukuku | Sürdürülebilir borç ve vergi yükü | Üreticinin çöküşünü önleme | Vergi veya borcun mükellefin belini bükecek (taassüf üretecek) raddeye varmaması | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme mukavemetinde burkulma (buckling) ve elastik deformasyon | Eksenel bir yük altındaki yapının kritik yük sınırını aşmasıyla aniden yana doğru bükülüp formunu kaybetmesi olgusunun ilahi kudrette imkansızlığı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal tükenmişlik (burnout) ve aşırı rol yüklenmesi | Sosyal aktörün veya organizasyonun üzerine binen sorumlulukların yapısal bükülme, aksama ve işlev kaybı doğurması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca zihinsel bir «zoruna gitmek» veya «üşenmek» gibi psikolojik bir hisse indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, kainatın muazzam büyüklükteki fiziksel, biyolojik ve ontolojik tüm yükünün Allah'ın kudretini ve kayyûmiyetini en ufak bir mekanik ve manevi esnemeye dahi uğratamamasıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah'ın alemi idare edişi ile insanın bir ağırlığı taşıması arasında antropomorfik bir benzerlik vehmedilmesi ve ayetteki mutlak tenzih vurgusunun zayıflaması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın en merkezi tevhîd metni olan Âyetü'l-Kürsî'nin zirve cümlesinde yer alır; Allah'ın evreni ayakta tutarken hiçbir acziyet, zaaf ve yorulma içine girmediğini fiziksel bükülme metaforunu nefyederek zihinlere nakşeder |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi sıfatları, kainatın yaratılış ve idaresini (kayyûmiyet) ve Allah'ın yorulmaktan münezzeh olduğunu bildiren tenzih ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tevrat anlatılarındaki Tanrı'nın yaratılış sonrası dinlendiği (Sebt) inancını ve çoktanrıcı mitolojilerdeki yorulan, yıpranan ilah tasavvurlarını kökten yıkar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAğır bir nesnenin baskısıyla dalın, omurganın veya çubuğun esneyip bükülmesi, bel vermesi ve biçim değiştirmesi.
- Soyut anlamBir işin, sorumluluğun veya varoluşsal yükün taşıyıcının takatini zorlayarak onda zaaf, meşakkat ve kapasite aşımı meydana getirmesi.
- Sistematik karşılıkSonsuz ilahi kudretin (), kainattaki tüm varlık yüklerinin ve korunma taleplerinin toplamı () karşısında hiçbir deformasyona ve yorulmaya uğramaksızın mutlak stabiliteyi koruması hali.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde evrenin yönetilme ve korunma yükünü, ise ilahi koruma ve kudret kapasitesini temsil eder. Kainatın yükü ne kadar büyürse büyüsün (), mutlak ve sınırsız kudret () karşısındaki oranı sıfırdır. Bu durum, ilahi idarede ve dengede meydana gelebilecek herhangi bir sapma, esneme veya yapısal bükülmenin () kesin olarak sıfır olduğunu, yani Allah'a hiçbir şeyin ağırlık veremeyeceğini sembolize eder.