أول
أ - و - ل
KÖK- 170 geçiş
- 158 ayet
- 37 sîga
- 13 sözlük
Alet kaldıraç demektir. Bir şeyi çevirmek için altına sokulup çevirmeye yarayan sırık anlamındadır. Sonra çevirmek fiili olarak ale denmiştir. Başa döndürmek için kullanılmaya başlanmış, sonra da evvel, ahirun karşıtı olmuştur, yani başlangıcı.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءول · اول
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Alet kaldıraç demektir. Bir şeyi çevirmek için altına sokulup çevirmeye yarayan sırık anlamındadır. Sonra çevirmek fiili olarak ale denmiştir. Başa döndürmek için kullanılmaya başlanmış, sonra da evvel, ahirun karşıtı olmuştur, yani başlangıcı.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR yok18.277 harfباب الّلفيف من الّلام
لو،لا، لن، لولا إمّالا، لي، ألا، إلاّ، الألاء، لأي، ل أ ل أ، إلى، أيل، لام الاستغاثة، ألل، يلل، ليل، لوي، ولي، ويل، وأل أول، لات، أولى، أولاء، أولو، أولات مستعملات
لو:
لو: حرفُ أمنيّة، كقولك: لو قَدِم زيدٌ، "لو أنّ لنا كَرَّةً" فهذا قد يُكْتَفَى به عن الجواب.
وقد تكون لو موقوفةً بين نَفْيٍ وأُمْنيّة إذا وُصِلَتْ ب لا. كقولك: لولا أكرمتني، أي: لم تُكرمني، ولا يكون جواب لو
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.106 harfالتَأْويل: تفسير ما يَؤُولُ إليه الشيء. وقد أَوَّلْتُهُ وتأَوَّلْتُه، تأوّلاً بمعنىً. وآلُ الرجل: أهلُه وعيالُه. وآلُهُ أيضاَ: أتباعُه. قال الأعشى:
فَكَذَّبوها بما قالت فصَبَّـحَـهُـمْذو آلِ حَسَّانَ يُزْجي السَمَّ والسَلَعا
يعني جيش تُبَّعٍ. والآلُ: الشخصُ. والآلُ: الذي تراه في أوّل النهار وآخرهِ كأنّه يرفع الشخوص، وليس هو السراب. والآلَةُ: الأداةُ؛ والجمع الآلاتُ. والآلَةُ أيضاً: واحدةُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok72.082 harfباب لفيف حرف اللام
لام ، لو ، لا ، لات ، إمالا ، ألا ، إلا ، إلى ، لي ، ألى ، ألا ، آل ، أل ، ليل ، لوى ، ولى ، أول ، أيلول ، إيليا ، ولول ، تلو
نَبدأ أولاً بالحروف التي جاءت لمعانٍ من باب اللاّم لحاجة الناس إلى معرفتها ، فمنها :
لام : اللام التي توصل بها الأسماء ، والأفعال ، ولها معانٍ شتّى ، فمنها :
لام الملك
كقولك : هذا المالُ لِزيد ، وهذا الفرسُ لِعَمرو .
ومن النحويين من يُسَمِّيها لام
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR15.764 harf(باب الهمزة والواو وما بعدهما في الثلاثي)
(أوي) الهمزة والواو والياء أصلان: أحدهما التجمُّع، والثاني الإشفاق. قال الخليل: يقال أوَى الرّجلُ إلى منزله وآوَى غَيرَه أُوِيّاً وإيواءً. ويقال أوَى إواءً أيضاً. والأُوِيُّ أحسن. قال الله تعالى: ﴿إذْ أَوَى الْفِتْيَةُ إلى الكَهْفِ﴾ [الكهف 10]، وقال: ﴿وَآوَيْنَاهُمَا إلى رَبْوَةٍ﴾ [المؤمنون 50]. والمأوَى: مكانُ كلِّ شيءٍ يُأوى إليه ليلاً أو نهاراً. وأوَت
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.199 harf- التأويل من الأول، أي: الرجوع إلى الأصل، ومنه: الموئل للموضع الذي يرجع إليه، وذلك هو رد الشيء إلى الغاية المرادة منه، علما كان أو فعلا، ففي العلم نحو: ﴿وما يعلم تأويله إلا الله والراسخون في العلم﴾ [آل عمران/7]، وفي الفعل كقول الشاعر:
*وللنوى قبل يوم البين تأويل*
(العجز لعبدة بن الطبيب وأوله:
*وللأحبة أيام تذكرها*
من قصيدته المفضلية وهو في المفضليات ص 136).
وقوله تعالى: {هل ينظرون إلا تأويله يوم
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR954 harfأ و ل
آل الرعيـة يؤولهـا إيالـة حسنـة وهـو حسـن الإيالـة وأتالهـا وهـو مؤتال لقومه مقتال عليهم أي سائسٌ محتكم.
قال زياد في خطبته: قد ألنا وإيل علينا أي سسنا وسسنا وهو مثل في التجارب.
قال الكميت: وقـد طالمـا يـا آل مروان ألتم بلا دمس أمر العريب ولا غمل وهـو آيل مالٍ.
وأول القرآن وتأوله.
وهذا متأول حسن: لطيف التأويل جداً.
قال عبد الله ابن رواحة رضي الله تعالى عنه: نحن
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok18.953 harfالأَوْلُ: الرجوع. آل الشيءُ يَؤُول أَولاً ومآلاً: رَجَع. وأَوَّل إِليه الشيءَ: رَجَعَه. وأُلْتُ عن الشيء: ارتددت. وفي الحديث: من صام الدهر فلا صام ولا آل أَي لا رجع إِلى خير، والأَوْلُ الرجوع. في حديث خزيمة السلمي: حَتَّى آل السُّلامِيُّ أَي رجع إِليه المُخ. ويقال: طَبَخْت النبيذَ حتى آل إلى الثُّلُث أَو الرُّبع أَي رَجَع؛ وأَنشد الباهلي لهشام:
حتى إِذا أَمْعَرُوا صَفْقَيْ مَباءَتِهِم،
وجَرَّد
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.298 harf* أ و ل * * التَأْويلُ * تفسير ما يئول إليه الشيء وقد * أَوَّلَهُ * تأويلا و * تَأوَّلَهُ * بمعنى و * آلُ * الرجل أهله وعياله و * آلُهُ * أيضا أتباعه و * الآلُ * الشخص والآل أيضا الذي تراه في أول النهار وآخره كأنه يرفع الشخوص وليس هو السراب و * الآلَةُ * الأداة وجمعه * آلاتٌ * و * الآلَةُ * أيضا الجنازة و * الإيالَةُ * السياسة يقال * آلَ * الأمير رعيته من باب قال و * إيَالاً * أيضا أي ساسها وأحسن
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.830 harfآل إليه يؤول أولا ومآلا: رجع ومنه قولهم: فلان يؤول إلى كرم. وطبخت الدواء حتى آل المنان منه إلى من واحد. وفي الحديث: من صام الدهر فلا صام ولا آل أي لا رجع إلى خير، وهو مجاز. آل عنه: ارتد آل: الدهن وغيره كالقطران والعسل واللبن والشراب أولا وإيالا بالكسر: خثر فهو آيل وألته أنا أؤوله أولا، فهو لازم متعد قاله الليث. وقال الأزهري: هذا خطأ، إنما يقال: آل الشراب: إذا خثر وانتهي بلوغه من الإسكار، ولا
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok29.148 harfMadde başı: اولآلَ
1 آلَ آل , aor. يَؤُولُ, (T, S, M, &c.,) inf. n. أَوْلٌ (T, M, Mgh, Msb, K) and مَآلٌ (M, K) and اـِيَالٌ, which last is used as a subst. in relation to objects of the mind, (Msb,) and أَيْلُولَةٌ [like دَيْمُومَةٌ], (TA,) He, or it, returned; syn. رَجَعَ; (T, S, M, Mgh, Msb, K;) and عَادَ; (T;) [and he resorted; (see an instance voce اـِيَّلٌ;)] اـِلَيْهِ to it; (M, K;) namely a thing [of
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.237 harfMadde başı: ءولآلَ
آلَ ( w ) U ( n. ac. أَوْل 1 , مَآل [ 17A ] )
a. [ Ila ], Returned to.
b. [ 'An ], Returned from; turned away from, left.
c. Ruled, governed, was chief of, head over.
d. [ Min ], Escaped from.
أَوَّلَ
أَوَّلَ II ,
a. [ acc. & Ila ], Returned, sent back to.
b. Explained, expounded; interpreted.
c. see I (d) .
تَأَوَّلَ
تَأَوَّلَ V ,
a. see II (b) .
آل
آل
a. Family; clan;
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok63.218 harfMadde başı: ءولءول
آلَ - يَؤُولُ
آلَ - يَؤُولُ - آل - إِل - آيِل - أوَّل - الأوَّل - الأوليان - الأولون - آيِلة - أولى - الأولى
أوَّلَ - يُؤَوِّلُ - تَأْويْل
آلَ - يَؤوْلُ ( أالَ - يَؤولُ) + الكائن أو الشيء + إلى أصل أو مرجع: ينتمي وينتسب إليه: يعود ويرجع أصله ونسبه ومصدره ومنشؤه إلى ذلك الأصل أو المرجع
آل: أصلها "أال": على وزن "فـَعـْل":اسم فعل " آلَ -
Mücavir kökler180 mücavir (486 toplam)
- لبب
16 ortak ayet · Loblar
- سطر
10 ortak ayet · Et satırıdır
- فرعون
13 ortak ayet · Firavun
- مرر
9 ortak ayet · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
- أبو
14 ortak ayet · Bab kapı demektir
- أخر
19 ortak ayet · Uhur ense demektir
- عبر
4 ortak ayet · Abere bir ırmaktan geçerken üstüne basılan taşlar
- دأب
3 ortak ayet · De’b (hemze) : Dabbe yürüyen hayvandır
- قبل
18 ortak ayet · Önce
- سنن
4 ortak ayet · “Sin” dişler demektir
- ذكر
17 ortak ayet · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
- نجو
8 ortak ayet · Özel konuşmak
Geçtiği ayetler(158)
… يُجَادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ
İlklerİçlerinden seni dinleyenler vardır. Halbuki Biz, onu anlarlar diye, kalblerine örtüler, kulaklarına da ağrılık koyduk. Onlar her ayeti görseler de yine inanmazlar. Hatta sana geldiklerinde, seninle çekişirler. O küfredenler derler ki; Bu, eskilerin masallarından başka birşey değildir.
وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا قَالُوا قَدْ سَمِعْنَا لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ
İlklerAyetlerimiz onlara okunduğu zaman; işittik, istersek biz de bunun benzerini söyleriz. Bu, eskilerin masallarından başka bir şey değildir, demişlerdi.
قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ
İlklerKüfredenlere söyle: Vazgeçerlerse; geçmiş kendilerine bağışlanacaktır. Tekrar başlarlarsa evvelkilerin hükmü muhakkak devam etmiş olacaktır.
وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي شِيَعِ الْأَوَّلِينَ
İlklerAndolsun ki; senden önce çeşitli milletler içinde de peygamberler göndermiştik.
لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ وَقَدْ خَلَتْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ
İlklerKendilerinden öncekilerin uğradıkları ortada iken yine de ona inanmazlar
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ
İlklerOnlara: Size Rabbınız ne indirdi? denildiği zaman; geçmişlerin masallarını, derler.
وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا
İlklerİnsanlara hidayet geldiğinde; onları inanmaktan ve Rabblarından mağfiret dilemekten alıkoyan; öncekilerin başına gelenlerin kendilerine de gelmesini veya göz göre göre azaba uğramayı beklemeleridir.
… اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلَائِكَةً مَا سَمِعْنَا بِهَذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ
İlklerBunun üzerine kavminin önde gelen kafirlerinden bir grup dediler ki: Bu, sizin gibi bir insandan başka bir şey değildir. Sizden üstün olmak istiyor. Şayet Allah dilemiş olsaydı; melekler indirirdi. İlk atalarımızdan da böyle bir şey işitmedik.
أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جَاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ
İlklerSöyleneni düşünmediler mi hiç? Yoksa onlara, daha önce geçen atalarına gelmeyen bir şey mi geldi?
لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَآبَاؤُنَا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلَّا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ
İlklerAndolsun ki biz, ve daha önce de atalarımız bununla tehdit edilmişti. Bu eskilerin masallarından başka bir şey değildir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أول |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بدأ, رجع, فسر, قدم |
| Zıt Kök | أخر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin başladığı aslına dönmesi, toplanması ve sevk edilerek varacağı nihai noktaya yönelmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın ve bilginin ilk kaynağına ve nihai gerçekleşme/sonuç zeminine bağlanması |
| Çekirdek Özet 3 | İlksellik ile nihai sonucun aynı hakikat ekseninde birleştiği varoluşsal ve anlamsal düzenlilik |
| Kritik Hata Riski | Tevil kavramını keyfi batıni yorum, evvel kavramını ise yalnızca kronolojik bir sıra sayarak anlamın varacağı nesnel hakikatten koparılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أو | Boşluktan toparlanma, bir merkeze sığınma, yönelme ve geri dönme hareketi; nitekim أوب kökünde bizzat geri dönüş, أود kökünde ağırlıkla bir tarafa eğilme/yönelme, أوي kökünde ise barınacak bir yere sığınma anlamı esastır. | ل | Çoban değneği ve sevk imgesi taşıyan ل harfinin eklenmesiyle çekirdekteki yönelme ve sığınma hareketi, bir şeyi aslına doğru yönetme, sevk etme, nihaî sonucuna ulaştırma ve idare etme (سياسة) anlamına daralmış ve özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hareketi başlatan ilk güç, önderlik eden unsur ve kaynağın kendisi. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Başlangıçtaki gücü süreç boyunca sonraki aşamalara bağlayan irtibat halkası. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Hareket halindeki nesneyi veya manayı nihai gayesine doğru güden, sevk eden ve toparlayan yönlendirici irade. |
| أول | Öncü bir ilkenin sevk edilerek gayesine ve aslına bağlanması | Kaynaktan çıkan bir gücün veya sözün, sevk ve idare edilerek kendi başlangıç gayesine, aslına ve varacağı nihai sonuca ulaştırılması hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dağılan deveyi veya sürüyü toparlayıp ilk durağına ya da barınağına geri döndürmek, bir şeyi aslına irca etmek; kaynayan sıvının buharlaşıp üçte birine veya dörtte birine çekilmesi, yoğunlaşması; bir alet veya kaldıraçla nesneyi ekseninde çevirip yöneltmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Abde b. et-Tabîb bir beytinde ayrılık öncesindeki belirtilerin nihai akıbetine işaretle şöyle der: وَلِلنَّوَى قَبْلَ يَوْمِ البَيْنِ تَأْوِيلُ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi el-Kümeyt, Emevîleri kastederek kabileleri iyi yönetme anlamında şöyle demiştir: وَقَدْ طَالَمَا يَا آلَ مَرْوَانَ أُلْتُمُ / بِلَا دَمَسٍ أَمْرَ العَرِيبِ وَلَا غَمْلِ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât, Esâsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde أول kökü, hem ilksellik hem de bir sığınağa, asıl kaynağa dönme matrisinde ortak bir semantik alan sunar. İbranicede yer alan ’ûl veya ’ĕwîl biçimleri önderlik, güç veya baş olma fikriyle ilişkilendirilirken, ’ayil biçimi gücü ve öncülüğü temsil eden koç veya yönetici anlamını taşır. Süryanicede īl ve bağlantılı formlar güç, başlangıç ve sevk etme fonksiyonlarına işaret eder. Akatçada ullû veya ullûm zaman bakımından önceki, kadim ve ilk olanı imler. Kökün Afro-Asyatik katmandaki hareketi, dağılan veya ilerleyen bir unsurun toplanıp başlangıçtaki ağırlık merkezine raptedilmesidir. Arapçada kök bir yandan zaman ve derece bakımından en başta olanı (أول), diğer yandan bir şeyin yöneltilip aslına döndürülmesini, idaresini (إيالة) ve bir sözün/olayın gerçekleştiği nihai hakikati (تأويل) aynı semantik gövdede birleştirerek zenginleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أول kökünden türeyen rücû, iyâle ve tevil | Dağılan bir şeyi aslına çevirmek fiilinden türeyerek yönetmek (سياسة), varacağı gayeye ulaştırmak ve zamansal olarak her şeyin başlangıcı olmak anlamlarını kazanmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ’ayil (önder), Akatça ullû (ilk, önceki), Süryanice türevler | Zaman bakımından öncelik, güç ve asıl dayanak olma fikri Sami dillerinde düzenli bir fonetik ve semantik paralellik gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök akrabalıkları | Bir sığınağa çekilme, eksen etrafında dönme ve başlangıç noktasına yönelme eyleminin kök biçimleri diğer kollarda da izlenebilmektedir. | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أول | Anlamlı | Başa dönmek, aslına rücu etmek, ilk olmak, idare etmek | Dağılanı toparlayıp ilk ve asıl merkezine sevk etme eylemidir. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ألو | Anlamlı | İhmal etmek, gücü yetmemek, yemin etmek | Bir işin ifasında geri kalmak, sonuna kadar götürmemek veya kasem etmek. | Kur'an'da geçer; zıtlaşma ve zaaf nüansı taşır. |
| وأل | Anlamlı | Sığınmak, kurtulmak, melce edinmek | Canını kurtarmak için güvenli bir sığınağa kaçıp toparlanmak. | Kur'an'da geçer; sığınak anlamıyla hedef köke semantik olarak çok yakındır. |
| ولأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için bağımsız bir kök kaydı bulunmamaktadır. | Kur'an'da geçmez. |
| لأو | Anlamlı | Zahmet, darlık, sıkıntı, şiddet | Yaşam şartlarının daralması ve şiddetlenmesi durumunu anlatır. | Kur'an'da geçmez; çekirdeğin sıkışma ve toplanma boyutundan türer. |
| لوأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أول | Merkez | Asla rücu, başlangıç ve nihai akıbet | Başlangıç noktası ile varılacak nihai sonucun birbirine bağlanarak yönetilmesi. | Sürecin başı ve varacağı nihai gaye. |
| بدأ | Komşu | İptida ve yaratılış | Yoktan veya ilk defa ortaya çıkarmayı vurgular; أول gibi nihai akıbete irca boyutu taşımaz. | Zamansal ve fiili ilk hamle. |
| رجع | Komşu | Geri dönüş ve tekerrür | Ayrılınan yere veya duruma fiziki ya da manevi dönüş; أول kökündeki ilksellik ve derin idare şart değildir. | Yalın geri dönme hareketi. |
| فسر | Komşu | Açıklama ve beyan | Kapalı olanı doğrudan kelime düzeyinde açmak ve keşfetmektir; أول ise manayı bizzat gerçekleşeceği dış vakıaya bağlar. | Sözün lafzi ve zahiri açıklaması. |
| قدم | Komşu | Önde olma ve geçmiş | Mekân veya zaman bakımından ileride olmayı bildirir; أول kökündeki ontolojik kaynak olma vasfı ikincildir. | Zaman veya mekan önceliği. |
| أخر | Zıt | Sonralık, erteleme ve nihayet | Bir dizinin en gerisinde kalma, geciktirilme ve sonuncu olma halidir. | Başlangıcın ve öncülüğün tam zıddı. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أول | Başlangıç, asıl ve nihai akıbete döndürme | Bir şeyin ilk hali, kaynağı ve sevk edildiği nihai gerçekleşme noktası. | Kesin |
| Latince | primus, principium, reductio | İlk, ilke ve aslına indirgeme | Primus ve principium başlangıcı ve ilkeyi karşılar; reductio ise kökün rücu ve tevil yönüne tekabül eder. | Güçlü |
| İngilizce | first, origin, ultimate outcome, teleological fulfillment | İlk, köken, nihai sonuç | First kökün evvel boyutunu, outcome veya fulfillment ise tevil boyutunun somutlaşmasını karşılar. | Kesin |
| Almanca | Erste, Ursprung, Endergebnis | İlk, köken, son netice | Zamansal başlangıç ile bir sürecin dönüp vardığı nihai neticeyi birlikte ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | premier, principe, aboutissement | İlk, ilke, varılan sonuç | Başlangıç ilkesi ve bir hadisenin varıp dayandığı son nokta anlamlarını taşır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أول (İsim/Sıfat) | Kronolojik ve ontolojik başlangıç, ilk | İman edenlerin ilki olma, yaratılışın ilki veya geçmiş topluluklar bağlamında kullanılır; Bakara 2:41, Tâhâ 20:51. |
| الأول (İlahi İsim) | Öncesi olmayan mutlak başlangıç | Allah'ın her şeyden önce var olması ve her şeyin O'na dayanması bağlamında zikredilir; Hadîd 57:3. |
| تأويل (Masdar) | Rüyaların hakikatteki karşılığı ve vuku bulması | Rüyadaki sembollerin dış dünyada neye tekabül ettiğinin ortaya çıkması bağlamında geçer; Yûsuf 12:6, 12:100. |
| تأويل (Masdar) | Amelin veya kararın nihai akıbeti ve sonu | Yapılan bir işin, ticaretin veya adil hükmün varacağı güzel netice bağlamında kullanılır; Nisâ 4:59, İsrâ 17:35. |
| تأويل (Masdar) | İlahi haberlerin fiilen gerçekleşmesi | Kur'an'ın vadettiği kıyamet ve ahiret olaylarının bizzat vuku bularak somutlaşması bağlamında geçer; A‘râf 7:53, Yûnus 10:39. |
| تأويل (Masdar) | Müteşabih ayetlerin nihai gayesi ve hakikati | Kalplerinde eğrilik olanların peşine düştüğü, nihai hakikatini yalnızca Allah'ın bildiği boyut; Âl-i İmrân 3:7. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah'ın el-Evvel ismi ve müteşabih nasların tevili | Âlemin kıdemi/hudûsu tartışmalarında Allah'ın başlangıçsızlığı; lafızların zahirinden akla uygun manaya sevk edilmesi. | Varlığın mutlak ilkesi ve nasların nihai tenzih gayesine irca edilmesi. |
| Fıkıh | Hükümlerin gayesi ve akıbet tahlili | Bir akdin veya tasarrufun nihai sonucunun (مآل) dikkate alınması, sedd-i zerâi ve mesalih prensipleri. | Fiillerin varacağı sonuca göre hüküm kazanması yoğunlaşması. |
| Tefsir | Tefsir ile tevil arasındaki metodolojik ayrım | Tefsirin rivayet ve lafzi açıklamayla, tevilin ise dirayet ve nassın nihai maksadıyla ilişkilendirilmesi. | Lafzın işaret ettiği derin ve nihai hakikatin tespiti. |
| Hadis | Dünyevi siyaset ve işlerin yönetimi | İdarecilerin toplumu gütmesi ve rücu ettirmesi bağlamındaki rivayetler ile rüya tabirleri. | Siyaset, yönetim (إيالة) ve hadiselerin hakikatine erdirilmesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve inanç hiyerarşisi | İlk kaynak ve nihai gaye | Yaratılışı Allah'a bağlamak ve akıbeti O'nun huzurunda hesap vermeye irca etmek | Varlığın Allah'tan başlayıp yine O'na döneceği ilkesini kurar. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Kanıtlama ve tevil | Bilgiyi ilk aksiyomlarına ve olgusal gerçekleşme zeminine dayandırmak | Söz veya teoriyi havada bırakmayıp vuku bulduğu hakikatle test eder. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve liderlik | İyâle (toplumu sevk ve idare) | Dağınık unsurları ortak bir gaye etrafında toplayıp düzeni korumak | Toplumun maslahatını nihai akıbete göre planlayıp yönetme işlevidir. | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak kullanımı ve yatırım | Nihai getiri ve fizibilite | Emek ve sermayeyi varacağı en verimli neticeye göre yönlendirmek | Kaynakların atıl kalmayıp katma değer üretecek nihai sonuca ulaştırılmasıdır. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimptotik yakınsama ve başlangıç koşulları | Dinamik sistemlerde bir sürecin başlangıç parametrelerine bağımlı olması ve zaman sonsuza giderken denge durumuna doğru büzülüp toplanması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Teleolojik aksiyon ve geri bildirim döngüsü | İnsan eylemlerinin başlangıçtaki saikten ziyade hedeflenen nihai sonuca göre anlam kazanması ve sürecin bu gayeye göre yönetilmesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | أول lafzını yalnızca basit bir kronolojik sıra sayısına, تأويل lafzını ise keyfi, sübjektif ve metni lafzından koparan bir yorumlama fantezisine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem her şeyin ilk ilkesini ve başlangıcını hem de bir sözün veya vaadin dış dünyada fiilen gerçekleşerek kendi nihai gayesine kavuşmasını kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki tevil ayetlerini soyut felsefi spekülasyonlara alet etmek ve vahyin vadettiği somut tarihi/ahirete dair akıbeti gözden kaçırmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin hem ilk kaynağını (Allah'ın el-Evvel oluşunu) hem de sözün doğrulanacağı nihai varoluşsal akıbeti birbirine bağlayan temel kavramsal köprüdür. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müteşabih nasların tabiatını bildiren ayetlerde (Âl-i İmrân 3:7), Yûsuf kıssasındaki rüya gerçekleşmelerinde ve kıyametin vuku bulmasını anlatan vaad sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tevilin metne dışarıdan zorlama anlam yüklemek değil, metnin vadettiği dış hakikatin bizzat tecelli etmesi olduğunu ortaya koyarak sübjektivizmi engeller. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDağılan bir sürüyü veya nesneyi toparlayıp ilk barınağına döndürmek, bir aletle yönünü çevirmek ve kaynayan sıvıyı özüne kadar çektirmek.
- Soyut anlamBaşlangıç ilkesi ile nihai sonucun birbirini gerektirdiği bir süreçte, her aşamayı asıl gayesine doğru sevk ve idare etmek.
- Sistematik karşılıkBilgi ve varlığın, ilk aksiyomundan çıkıp tekâmül ederek kendi nihai hakikatinde son bulduğu teleolojik bütünlük.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde başlangıç durumunu ve ilk ilkeyi, zaman içindeki sevk ve idare sürecini, herhangi bir andaki tezahürü, nihai gerçekleşme ve akıbet operatörünü, ise sürecin ulaştığı nihai sonucun doğrudan başlangıçtaki ilkeye rücu etmesini ve onun hakikati olarak tamamlanmasını temsil eder.