جحد
ج - ح - د
KÖK- 12 geçiş
- 12 ayet
- 4 sîga
- 12 sözlük
Cehd sert topraktır. Cehd sert toprağı işlemeye denir. Cihad iyilik için söz ve bedenle gayret göstermek demektir. He Ha’ya dönüşerek cehd ise düşünceleri ve fikirleri karıştırmak için sarfedilen gayrettir. “Ce’d” buruşuk deri demektir. Zorlanan kimsenin yüzünde meydana gelen buruşma sebebiyle “cehd” yapan, zorlayan anlamı kazanmıştır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Cehd sert topraktır. Cehd sert toprağı işlemeye denir. Cihad iyilik için söz ve bedenle gayret göstermek demektir. He Ha’ya dönüşerek cehd ise düşünceleri ve fikirleri karıştırmak için sarfedilen gayrettir. “Ce’d” buruşuk deri demektir. Zorlanan kimsenin yüzünde meydana gelen buruşma sebebiyle “cehd” yapan, zorlayan anlamı kazanmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR973 harfباب الحاء والجيم والدال معهما
ج ح د، ح د ج، ج د ح مستعملات
جحد:
الجُحُود: ضدُّ الاقرار كالانكار والمعرفة. والجَحدُ: من الضيِّق والشُحِّ. ورجُلٌ جَحْدٌ: قليلُ الخَير، قال:
لا حَجْداً ابتغَنْيَه ولا جَـدا يَعدنَ من هازَلْنَه غداً غدا
حدج:
الحَدَج: حَمْلُ البِطِّيخ والحنَظْلَ ما دام صِغاراً خُضْراً. ويقال ذلك لحَسَك القُطْب ما دامَ رَطْباً، الواحدة بالهاء. والحُدْجُ لغةٌ فيه.
والتَحديج شِدَّة
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR434 harfالجُحودُ: الإنكار مع العلم. يقال: جَحَدَهُ حقّه وبحقّه، جَحْداً وجُحُوداً. والجَحْدُ أيضاً: قلّة الخير، وكذلك الجُحْدُ بالضم. وقال الشاعر:
لَئِنْ بَعَثَتْ أُمُّ الـحُـمَـيدَيْنِ مـائِراً لَقدْ غَنِيَتْ في غيرِ بُؤْسٍ ولا جَُحْدِ
والجَحَدْ بالتحريك مثله. يقال: نَكَداً له وجَحَداً. وجَحَدَ الرجل بالكسر جَحَداً، فهو جَحِدٌ، إذا كان ضيّقاً قليل الخير. وأَجْحَدَ مثلُه. وعامٌ جَحِدٌ: قليلُ المطر.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.393 harfح ج د
حدج ، جدح ، جحد ، دحج : مستعملة .
دحج : أهمله الليث : وقال أبو عمرو : دَحَج إذا جامع .
جحد : قال الليث : الجُحود : ضِدُّ الإقرارِ كالإنكار والمعرفة .
قال : والجَحَد من الضِّيق والشُّحِّ . يقال : رجل جَحِد : قَليلُ الخَيْر .
وقال الفراء : الجَحْد والجُحْد : الضِّيقُ في المعيشة . يقال : جَحِد عَيْشُهم جَحَداً إذا ضاقَ واشتدَّ . وأنشدني بعضُ العرَب في الجُحْد :
لئِنْ بَعَثَتْ أُمُّ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.009 harf(باب الجيم والحاء وما يثلثهما)
(جحد) الجيم والحاء والدال أصلٌ يدلُّ على قِلّة الخير. يُقال عامٌ جَحِدٌ قليل المطر. ورجل جَحِْدٌ فقير، وقد جَحِدَ وأَجْحَدَ. قال ابن دُريد: والجَحْد من كلِّ شيءٍ القِلّة. قال الشاعر:
* ولَنْ يَرَى ما عاش إلاّ جَحْدا *
وقال الشيباني:[أجحَدَ الرّجلُ وجحدا إذا أنفَضَ وذهبَ مالُه. وأنشد للفرزدق([1])]:
وبيضاء من أهل المدينة لم تذق *** بَئِيساً ولم تتبعْ حُمُولَةَ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR272 harfج ح د
جحده حقه وبحقه جحداً وجحوداً.
وما أنت إلا جاحد جحد أي قليل الخير وفيك جحد وجحد كعدم وعدم وقد جحد فلان وأجحد.
قال الفرزدق: لبيضاء من أهل المدينة لم تذق يبيسـاً ولـم تتبـع حمولـة مجحـد وقلة الخير على معنيين: الشح والفقر.
ويقال: قد جحد عامنا وعام جحد.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.354 harfالجَحْدُ والجُحُود: نقيض الإِقرار كالإِنكار والمعرفة، جَحَدَهُ يَجْحَدُه جَحْداً وجُحوداً.
الجوهري: الجُحودُ الإِنكار مع العلم. جَحَدَه حقَّه وبحقه. والجَحْدُ والجُحْدُ، بالضم، والجحود: قلة الخير.
وجَحِدَ جَحَداً، فهو جَحِدٌ وجَحْدٌ وأَجْحَدُ إِذا كان ضيقاً قليل الخير. الفراء: الجَحْدُ والجُحْدُ الضيق في المعيشة. يقال: جَحِدَ عَيْشُهم جَحَداً إِذا ضاق واشتدَّ؛ قال: وأَنشدني بعض الأَعراب في
الجَحْدُ والجُحُود: نقيض الإِقرار كالإِنكار والمعرفة، جَحَدَهُ يَجْحَدُه جَحْداً وجُحوداً. الجوهري: الجُحودُ الإِنكار مع العلم. جَحَدَه حقَّه وبحقه. والجَحْدُ والجُحْدُ، بالضم، والجحود: قلة الخير. وجَحِدَ جَحَداً، فهو جَحِدٌ وجَحْدٌ وأَجْحَدُ إِذا كان ضيقاً قليل الخير. الفراء: الجَحْدُ والجُحْدُ الضيق في المعيشة. يقال: جَحِدَ عَيْشُهم جَحَداً إِذا ضاق واشتدَّ؛ قال: وأَنشدني بعض الأَعراب في الجَحد: لئن بَعَثَتْ أُمُّ الحُمَيْدَيْنِ مائراً، لقد غَنِيَتْ في غير بُوسٍ ولا جَحْدِ والجَحَدُ، بالتحريك: مثله؛ يقال: نَكَداً له وجَحَداً وأَرض جَحْدَة: يابسة لا خير فيها. وقد جَحِدَت وجَحِدَ النبات: قلَّ ونكد. والجَحْد: القلة من كل شيءٍ، وقد جُحِدَ. ورجل جَحِدٌ وجَحْدٌ: كقولهم نَكِدٌ ونَكْدٌ. قليل المطر. وجَحِدَ النبتُ إِذا قلَّ ولم يَطُلْ. أَبو عمرو: أَجْحَدَ الرجل وجَحَدَ إِذا أَنْفَضَ وذهب ماله؛ وأَنشد الفرزدق: وبَيْضاءَ من أَهل المدينة لم تَذُقْ يَبِيساً، ولم تَتْبَعْ حَمولةَ مُجْحِدِ قال ابن بري: أَورده شاهداً على مُجْحِدٍ للقليل الخير، وصوابه: لبيضاء من أَهل المدينة؛ وقبله: إِذا شئتُ غَنَّاني، من العاج، قاصِفٌ على مِعْصَمٍ رَيَّانَ لم يَتَخَدَّدِ وفرس جَحْدٌ والأُنثى جَحْدَةٌ، وهو الغليظ القصير، والجمع جِحاد. شمر: الجُحاديَّة قربة ملئت لبناً أَو غَرارة ملئت تمراً أَو حنطة؛ وأَنشد: وحتى ترى أَن العَلاة تُمِدُّها جُحاديَّةٌ، والرائحاتُ الرواسمُ وقد مضى تفسيره في ترجمة عَلأَ. وجُحادةُ: اسم رجل. والجُحاديُّ: الضخم، حكاه يعقوب، قال والخاء لغة.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR113 harf* ج ح د * * الجُحُودُ * الإنكار مع العلم يقال * جَحَدَهُ * حقه وجحده بحقه وبابه قطع وخضع و * الجَحْدُ * قلة الخير
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.325 harfجحده حقه. وجحده بحقه، كمنعه - يتعدى إلى المفعول الثاني تارة بنفسه وتلرة بحرف الجر، وقال بعضهم: لا يتعدى بالباء إلا بتضمين معنى كفر، أو بحمله عليه، قاله شيخنا - يجحده جحدا، بفتح فسكون، وجحودا كقعود: أنكره مع علمه، قاله الجوهري، أي فهو أخص. ويقال له المكابرة. وقد يطلق على مطلق الإنكار، قاله شيخنا. وجحد فلانا: صادفضه بخيلا قليل الخير. وفي الأساس: وقلة الخير، على معنيين: الشح والفقر. وجحد، كفرح: قل
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.799 harfجَحَدَ
1 جَحَدَ جحد , aor. حَدَ٣َ , inf. n. جَحْدٌ and جُحُودٌ, He denied a thing; disacknowledged it; (L, MF;) in an absolute sense, whether knowing it to be otherwise than as he represented it to be or not. (MF.) [It is used by grammarians, and often by others, as relating to something past, or supposed or asserted to be past; and thus, in a more restricted sense than نَفَى.] You say, جَحَدَهُ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR482 harfجَحَدَ
جَحَدَ A , U ( n. ac. جَحْد 1 , جُحُوْد 27 )
a. [ acc. or Bi ], Disavowed; disowned; denied.
جَحِدَ
جَحِدَ A ( n. ac. جَحَد 4 ),
a. Was poor, scanty; was niggardly.
جَحْد
جَحْد 1 ,
a. Scantiness, straitness; niggardliness.
جَحِد
جَحِد 5 ,
a. Scanty; niggardly.
جَاْحِد
جَاْحِد 21 ,
a. Denying.
b. Apostate, renegade.
جُحُوْد
جُحُوْد 27 ,
a. Denial.
b. Renunciation.
جَحَّاْد
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR9.316 harfجحد
جَحَدَ - يَجْحَدُ
جَحَدَ - يَجْحَدُ + كائن + بـ شيء أو بـِ أمر: يُظْهِرُ إنكارَه حقيقة وصواب شيءٍ أو أمرٍ، وهو يبطن خلاف ذلك: تتبين له الحقيقة بشكل يقيني ثم يرفضها وينكرها ولا يقبل بها على أنها حقيقة، وذلك بسبب متعة نفسية أو منفعة أو مرض نفسي خلقي
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عدم التعرف على معلومة وعدم قبول صوابها، وذلك لجهل أو
Mücavir kökler76 mücavir (106 toplam)
- أيي
10 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir
- ختر
1 ortak ayet · Htr(tı) devenin arkasına bulaşan pislik demektir
- عاد
2 ortak ayet · Âd
- قصد
1 ortak ayet · Kemik iliğidir
- موج
1 ortak ayet · Dalga
- حيق
1 ortak ayet · Havk Çalı süpürgesi demektir
- كون
6 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- دين
2 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- ظلم
3 ortak ayet · Zalimler
- جبر
1 ortak ayet · Kırıkların tutturulması için konan tahta parçasına denir
- فأد
1 ortak ayet · Fuad, Fevd somun ekmek demektir
- لهو
1 ortak ayet · Boğazdaki küçük dil demektir
Geçtiği ayetler(12)
قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ
Bozmak için çabalarlarGerçekyen biliyoruz ki; söyledikleri söz, seni üzüyor. Onlar, hakikatte seni yalanlamıyorlar. Lakin o zalimler, Allah’ın ayetlerini inkar ediyorlar.
الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ
Bozmak için çabalarlarOnlar ki; dinlerini alayla eğlenceye aldılar. Dünya hayatı da kendilerini aldattı. İşte onlar; bu günlerine kavuşmayı nasıl unutmuşlar idiyse, ayetiçin katmerlidir. Ne var ki bilmezsiniz. lerimizi nasıl bilerek inkar etmişler idiyse; Biz de bugün onları öylece unuturuz.
وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ
Bozmak için çabalarlarAllah; rızık hususunda kiminizi kiminizden üstün kıldı. Üstün kılınanlar buyrukları altında bulunanların rızıklarını vermezler. Halbuki bunda hepsi eşittir. Yoksa Allah’ın nimetini bile bile inkar mı ediyorlar?
كَذَلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كَانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ
Bozmak için çabalarlarAllah’ın ayetlerini bile bile inkar edenler, işte böyle çevriliyorlar.
… الَّذِي خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ
Bozmak için çabalarlarAd’a gelince; yeryüzünde haksız yere büyüklük taslamış ve bizden daha kuvvetli kim var? demişlerdi. Onlar, kendilerini yaratan Allah’ın daha kuvvetli olduğunu görmüyorlar mıydı? Onlar ayetlerimizi bile bile inkar ediyorlardı.
ذَلِكَ جَزَاءُ أَعْدَاءِ اللَّهِ النَّارُ لَهُمْ فِيهَا دَارُ الْخُلْدِ جَزَاءً بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ
Bozmak için çabalarlarİşte böyle; Allah’ın düşmanlarının cezası ateştir. Ayetlerimizi bile bile inkar etmelerinin cezası olarak onların temelli kalacakları yer oradadır.
… وَلَا أَبْصَارُهُمْ وَلَا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِذْ كَانُوا يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ
Bozmak için çabalarlarAndolsun ki; onları, sizi yerleştirmediğimiz yerlere yerleştirmiştik. Ve kendilerine kulaklar, gözler ve kalbler vermiştik. Ne var ki; kulakları, gözleri ve kalbleri onlara bir fayda sağlamadı. Çünkü onlar; Allah’ın ayetlerini bile bile inkar ediyorlardı. Sonunda onları alay ettikleri şey kuşatıverdi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جحد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نكر, كفر, كذب |
| Zıt Kök | قرر |
| Çekirdek Özet 1 | İyilik, bereket ve yağmurun kıt olması, darlık, hak olanı esirgeme ve cimrilik |
| Çekirdek Özet 2 | İç dünyada doğruluğu kesin olarak bilinen ve kavranan gerçeğin bile bile dille inkâr edilmesi ve reddi |
| Çekirdek Özet 3 | Bilgi ile ikrar arasındaki ahlaki ve ontolojik rabıtanın kasten koparılması, hakkın üzerinin örtülerek teslimiyetin engellenmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalın bilgisizlik veya tereddüde dayalı bir inkâr gibi anlamak; böylece kökün özündeki bilerek, tasdik ettiği halde inatla reddetme suçunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جح | Sıkışma, darlık, sertleşme ve bir alanda yoğunlaşıp dışarıya çıkamama kök hareketini içerir; bu çekirdek جحم kökünde alevin ve ısının dar bir alanda sıkışıp şiddetlenerek alevlenmesi anlamını taşır. | د | Eklenen ses, sıkışma ve kısıtlılık hareketini bir sınır ve kesinti çizgisine bağlar; böylece kök, hayrın ve yağmurun kesilmesi, eldeki hakkın kısılarak dışa aktarılmaması ve içteki bilginin dış ikrara dönüşmesinin kesilip reddedilmesi anlamına özelleşir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yüklenme, toplama ve içeri doğru çekme | Bilgiyi veya yükümlülüğü kendi bünyesinde toplama, bir içeriği iç dünyada taşıma ve barındırma hareketini kurar. |
| ح | Çit, duvar; çevirme, kuşatma, koruma ve dışarıya kapatma | Toplanan içeriğin çevresine engel koyma, dışa açılımını kısıtlama ve akışı durdurma payını ekler. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket ve kesin sınır | Bilinen gerçeğin dışarıya, ikrar ve eylem kapısına doğru geçişini durdurup sınır çekme işlevini üstlenir. |
| جحد | Bilginin içte toplanması, çitle kuşatılıp dışa aktarılmasının kapıda engellenmesi | İçsel olarak taşınan ve bilinen kesin bir hakkın, dış dünyaya onay olarak çıkmasına engel olma, hakikati kısıntıya uğratarak ikrar kapısını kapatma eylemini oluşturur. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yağmurun azlığı, kuraklık ve kıtlık; toprağın ot bitirmemesi, darlık ve kişinin malının tükenip elindekini cimrilikle kısmasıdır. Yağmuru az yıla «عام جحد», kıt ve boy vermeyen bitkiye «جحد النبات» denir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbn Düreyd ve Lisânü’l-ʿArab’da zikredilen erken şahitte kök, kıtlık ve mahrumiyet anlamında geçer: ولن يرى ما عاش إلا جحدا |
| Erken Arapça kullanım | Emevî şairi el-Ferazdak, muhtaç ve darlık çeken kimsenin yükü bağlamında kökü if‘âl kalıbında kullanmıştır: وبيضاء من أهل المدينة لم تذق / بئيسا ولم تتبع حمولة مجحد |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde جحد kökü, özellikle Güney-Batı Sami sahasında ve klasik Arapçada semantik bir özelleşme göstererek hayrın, refahın ve kabulün daraltılması manasında merkezileşmiştir. Kökün ilksel çekirdeği fiziksel olarak «kısıtlılık, kıtlık, yoksunluk ve cimrilik» ekseninde gelişmiştir. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde kökün doğrudan tam fonetik ve morfolojik bir eşleği olan üçlü bir kök yaygın olarak tespit edilmemekte, darlık ve inkâr anlamları farklı köklerle (örneğin Aramice khedad veya İbranice kikhēsh) karşılanmaktadır; ancak Arapçada kök, hem maddî kıtlığı hem de bu kıtlığın ahlaki-bilişsel karşılığı olan «hakkı itiraf etmekten kaçınma, bildiğini esirgeme» tutumunu tek bir anlamsal gövdede birleştirmiştir. Dolayısıyla kökün semantik gelişimi darlık ve kuraklıktan (fiziksel cüziyet/kıtlık), ahlaki cimriliğe, oradan da gerçeği itiraf etmeyip gizleme eylemine (bilişsel ve dilsel cüziyet) doğru muntazam bir soyutlama çizgisi izler.
Güven Güçlü
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kuraklık ve kıtlıktan hakkı esirgemeye geçiş | Kelimenin aslı «قلة الخير» (hayrın ve bereketin azlığı, darlık) olup, insanın vicdanında kabul ettiği gerçeği dışarıya vurmaktan cimrilik etmesi manasına genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney-Batı Sami içi özelleşme | Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan üçlü kök denkliği sınırlıdır; Arapçada daralma ve kısıntı semantiği üzerinden özgün bir kavramlaşma gelişmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik veya diğer dil ailelerinde spekülasyondan uzak, doğrulanabilir bir soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha ve Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جحد | Anlamlı | Kıtlık, esirgeme ve bilerek inkâr | Yağmurun azlığı, darlık; içten bilinen gerçeği teslim etmeyip dille reddetme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| جدح | Anlamlı | Karıştırmak, çalkalamak | Sevîk (kavrulmuş un çorbası) ve içecekleri özel tahta kaşıkla karıştırmak; bulandırmak | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'mel |
| حجد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| حدج | Anlamlı | Yüklemek, dik dik bakmak | Devenin üzerine kadın mahfesi bağlamak; bakışlarını şaşkınlık veya öfkeyle dikmek | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'mel |
| دجح | Anlamlı | Eğilmek, boyun eğmek | Bir şeye doğru meyil göstermek veya gizlenmek | Kur'an'da geçmez; Tahzîb'de müsta'mel kaydı vardır |
| دحج | Anlamlı | Çekmek, sürüklemek | Bir şeyi yerde çekip sürüklemek | Kur'an'da geçmez; Tahzîb'de müsta'mel kaydı vardır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جحد | Merkez | İnkâr ve esirgeme | İçsel kesin bilgiye rağmen hakkı bilerek dille reddetmek | Hakikatin vicdani tasdiki mevcuttur; inkâr inat, kibir veya hasetten kaynaklanır. |
| نكر | Komşu | Bilinmezlik ve yabancılama | Tanımama, yadırgama ve zihnen kavrayamama sonucu reddetme | نكر kökünde cehalet ve yabancılık baskındır; جحد ise bilinenin reddidir. |
| كفر | Komşu | Örtme ve nankörlük | Nimeti ve delili örtbas etme, üzerini kapatıp yok sayma | كفر daha geniş bir eylemsel ve inançsal örtmeyi anlatır; جحد doğrudan zihinsel ikrarın zıddı olan sözel inkârdır. |
| كذب | Komşu | Gerçeğe aykırılık | Haber ile gerçeklik arasındaki uyumsuzluk, yalanlama | كذب haberin hilafını iddia etmektir; جحد ise muhatabın hakkını ve ayetlerin bağlayıcılığını bile bile gasbetmektir. |
| قرر | Zıt | İkrar ve yerleşik kılma | Gerçeği açıkça itiraf etme, kabullenme ve üzerinde sabit kalma | جحد kökünün zıddı olup, bilginin dille tastamam ve hakkıyla tasdik edilmesidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جحد | Bile bile inkâr etmek, esirgemek | Bilgisi sabit olan hakkı kibre veya cimriliğe binaen teslim etmeme tutumu | Kesin |
| Latince | diffiteri, negare contra conscientiam | Bildiğini reddetmek, vicdana zıt inkâr | Düz inkârı aşan, vicdani bilginin aksini iddia etme nüansını karşılar; kökün kıtlık/darlık kökünü içermez. | Güçlü |
| İngilizce | to disown knowingly, conscious denial, repudiation | Bilerek inkâr etmek, yadsımak | Kişinin bildiği bir bağı veya hakikati kasten ve açıktan reddetmesini karşılar; fiziksel darlık boyutu eksik kalır. | Güçlü |
| Almanca | wider besseres Wissen leugnen, abstreiten | Daha iyi bildiği halde inkâr etmek | İçsel bilginin varlığına rağmen dışsal olarak yapılan yalanlamayı tam karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | nier sciemment, contester de mauvaise foi | Kötü niyetle, bilerek inkâr etmek | Fransızcadaki «de mauvaise foi» (kötü niyetle/haksızca) tabiri, Kur'an'daki haksız yere inkâr tutumunu kuşatır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جَحَدُوا بِـ / يَجْحَدُونَ بِـ | Kesin kanıtlara ve mucizelere rağmen bile bile inkâr etme | Firavun kavminin apaçık mucizeleri kalpleri ikna olduğu halde zulüm ve kibirle reddetmesi (Neml 27:14) ve Âd kavminin Rablerinin ayetlerini kasten tanımazlıktan gelmesi (Hûd 11:59). |
| يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا | İlahi vahyin ve açık işaretlerin hakkını teslim etmeme | Kitap ehlinin veya müşriklerin, peygamberin doğruluğunu bildikleri halde yalnızca zalim ve nankör oldukları için ayetleri reddetmesi (En‘âm 6:33, Ankebût 29:47, Lokmân 31:32). |
| بِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ | Nimetin kaynağını bildiği halde hakkını esirgeme | Rızkın ve nimetlerin bizzat Allah'tan geldiğini bilip ortak koştukları varlıklara nispet ederek nimeti inkâr etmeleri (Nahl 16:71). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman-küfür sınırı ve imanın mahiyeti | İmanın sadece «marifet» (bilgi) olup olmadığı tartışmasında; جحد gösterir ki bir kimse gerçeği kesin olarak bildiği halde cühûd sebebiyle kâfir olabilir (İblis ve Firavun örneği). | Marifetin varlığına rağmen ikrarın yokluğu; inadi küfür. |
| Fıkıh | Hukuki hakların inkârı (inkâr davası) | Borçlunun zimmetinde hak olduğunu bildiği halde borcunu inkâr etmesi; «münkir» ile «câhid» arasındaki fark ve ikrara karşı cühûd hali. | Mal veya hak üzerinde tasarrufu engellemek amacıyla gerçeği gizleme. |
| Tefsir | Ayetlerin psikolojik alımlanışı | Müşriklerin ve inkârcıların peygamberi aslında yalancı saymadıkları, fakat dünya çıkarları ve kibir sebebiyle ayetleri cühûd ettiklerinin açıklanması. | Kalbin ikna olması ile dilin ve eylemin düşmanlığı arasındaki yarılma. |
| Hadis | Nimet ve emanet ahlakı | İyiliği inkâr eden, nankörlük yapan veya emaneti bildiği halde inkâr eden kimselerin kınandığı rivayetler. | Nankörlük, hakkı ketmetme ve fazileti esirgeme tutumu. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin ve ayetlerin tasdiki | İnadi inkâr | Hakikatin meşruiyetini bile bile kırma | Bireyin iç dünyasında oluşan kesin delile rağmen kibrine yenilerek ilahi buyruğu reddetmesi. | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik ahlak | Bilimsel veriyi kasten saptırma | Doğruluğu ispatlanmış olguyu gizleme | Bilim insanının veya araştırmacının, çıkarına uymadığı için kesin delilleri yok sayması. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve hak teslimi | Meşru hakkı gasbetme | Toplumsal sözleşmeyi ve hak sahibini inkâr | Gücü elinde tutanın, muhatabın haklılığını bildiği halde iktidarını korumak için hakkı tanımazlıktan gelmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Borç, emanet ve mülkiyet | Hakkı esirgeme ve borç inkârı | İktisadi akışı ve güveni baltalama | Kişinin zimmetindeki borcu veya işçinin emeğini, bildiği halde vermeyerek sermayeyi haksızca bloke etmesi. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ters gerilim / Yalıtım (Direnç) | Fizikte bir devrede gerilim ve potansiyel farkı tam olmasına rağmen, akımı kasten geçirmeyen aşırı yüksek direnç veya kapalı iletken anahtar durumudur. Sisteme giren potansiyel (bilgi) çıktıda sıfırlanır (inkâr). | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Bilişsel çelişkiyi inkârla bastırma (Cognitive dissonance denial) | Psikolojide bireyin içsel inanç ve kanıtlarıyla çelişen dışsal durumunu, hakikati kasten bastırıp düşmanca bir inatla reddederek çözmeye çalışması mekanizmasıdır. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca «inanmamak, inkâr etmek» şeklinde genel ve pasif bir inançsızlık durumuna indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da جحد, hakikatin delili zihne ve kalbe apaçık ulaştıktan sonra, kibrin, menfaatin ve zulmün baskısıyla bu delilin dille ve eylemle bilerek boğulmasıdır. Neml 27:14 bu kökün tanımını bizzat yapar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnkârcıların sadece bir «bilgi eksikliği» veya «ikna olamama sorunu» yaşadığı zannedilir; böylece Kur'an'ın inkârcılara yönelttiği ahlaki ve hukuki sorumluluk ithamı temelsiz görünür. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın muhatap aldığı inkârın çoğunlukla bir «bilgisizlik» değil, ahlaki bir «direnç ve haksızlık» olduğunu gösterir; insanın kendi aklı ve vicdanıyla nasıl savaştığını ifşa eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin getirdiği apaçık mucizelerin kavimlerince reddedilişini anlatan kıssalarda (Neml 27:14, Hûd 11:59) ve inkârcıların peygamberin dürüstlüğünü bildiklerini belirten ayetlerde (En‘âm 6:33). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İmanın salt bir akıl yürütme veya bilgi edinme meselesi olduğu yanılgısını düzeltir; hakikat bilgisine sahip olmanın tek başına kurtuluş sağlamadığını, teslimiyet ve ikrar ahlakının zorunlu olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKuraklık, suyun ve bitkinin kıt olması; kişinin elindeki imkânı cimrilikle kısması ve dışarı akışını engellemesi.
- Soyut anlamİç dünyada kavranan, doğruluğuna kesin kanaat getirilen bir gerçeğin, kibir ve zulüm saikiyle dille reddedilmesi ve itiraf edilmemesi.
- Sistematik karşılıkİçsel doğrulama ile dışsal eylem arasındaki ahlaki geçirgenliğin kasten sıfırlanması; bilginin ikrara dönüşmesinin engellenmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde içsel kesin bilgiyi ve kalbi kanaati (marifet/yakîn), ise dışsal ikrarı ve hakikati teslim etmeyi (tasdik/ikrar) temsil eder. Bilginin tam () fakat dış ikrarın sıfır () olduğu durumda, aradaki ahlaki yarılmayı ve inadi reddi ifade eden cühûd fonksiyonu () azami değere () ulaşır; hakikat bilinmesine rağmen bilerek yok sayılmıştır.