كذب
ك - ذ - ب
KÖK- 282 geçiş
- 257 ayet
- 64 sîga
- 13 sözlük
Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya, kumaşın hakiki yapısını saklar. Madenlerin altınla kaplanmasına da kizb denir. Kişinin içini saklayarak inanmadığı şeyi söylemesi kizbdir. Arapça’da yalanla yanlış aynı kelime ile ifade edilmektedir. Ama kizb bildiklerinin ve inandıklarının aksine konuşmaktır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya, kumaşın hakiki yapısını saklar. Madenlerin altınla kaplanmasına da kizb denir. Kişinin içini saklayarak inanmadığı şeyi söylemesi kizbdir. Arapça’da yalanla yanlış aynı kelime ile ifade edilmektedir. Ama kizb bildiklerinin ve inandıklarının aksine konuşmaktır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR575 harfالكاف والذال والباء معهما
ك ذ ب مستعمل فقط كذب: الكِذابُ لغة في الكَذِب. ويقرأ: "لا يسمعون فيها لغواً ولا كِذاباً" بالتخفيف، والكِذّابُ، بالتشديد لغة. تقول: كَذِبَك كَذِباً، أي: لم يصدقك، فهو كاذب، وكذوب، أي: كثير الكَذِب. وكذَّبته: جعلته كاذباً. والكَذّابةُ: وجدته كاذباً.
وقوله جل وعز: "لا يسمعون فيها لغواً ولا كِذّابا" أي: تكذيباً، وذلك أن العرب تقول: كذَّبته تكذيباً، ثم تجعل بدل التَّكذيب:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.357 harfكَذَبَ كِذْباً وكَذِباً، فهو كاذب وكذّابٌ وكَذوب، وكيذُبانٌ ومَكْذَبان ومَكْذَبانَةٌ، وكُذَبَةٌ، وكُذُبْذُبٌ مخفف، وقد يشدد. والكُذَّبُ: جمع كاذب. قال الشاعر:
متى يَقُلْ تنفع الأقوامَ قَـوْلَـتُـهُإذا اضمحلَّ حديث الكُذَّبِ الوَلَعَهْ
والتكاذب: ضد التصادق. والكُذُبُ: جمع كَذوبٍ. والأكْذوبة: الكَذِبُ. وأكْذَبْتُ الرجلَ: ألفَيْتُه كاذباً؛ وكذَّبته، إذا قلتَ له كَذَبْتَ. قال الكسائي:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.123 harfك ذ ب
كذب ، ذكب : ( مستعملان ) .
كذب ذكب : قال الفراء في قول الله جل وعز : ( فَإِنَّهُمْ لاَ يُكَذِّبُونَكَ ) ( الأنعام : 33 ) وقرىء ( . . . لا يُكْذِبونَكَ ) قال معنى التخفيف والله أعلم لا يجعلونك كذَّاباً ، وأنَّ ما جئت به باطل لأنهم لم يجربوا عليه كَذِباً فَيُكْذِبوه ، إنما أكذبوه ، أي قالوا إنما جئت به كَذِبٌ لا يعرفونه من النُّبُوَّةِ .
وقال الزجاج : معنى كذّبْتُهُ : قلت له كذبْتُ ، ومعنى
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR1.254 harf(باب الكاف والذال وما يثلثهما)
(كذب) الكاف والذال والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلاف الصِّدق. وتلخيصه أنَّه لا يبلُغ نهايةَ الكلامِ في الصِّدق. من ذلك الكَذِب خِلاف الصِّدق. كَذَب كَذِباً([1]). وكذّبت فلانا:ً نسبته إلى الكذب، وأكذبتُه: وجدتُه كاذباً. ورجل كَذّابٌ وكُذَبَةٌ. ثم يقال: حَمَلَ فلانٌ ثم كَذَبَ وكذّب، أي لم يصدُق في الحَمْلة. وقال أبو دُواد:
قلتُ لَمَّا نَصَلاَ من قُنَّةٍ *** كَذَب
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR3.030 harf- قد تقدم القوم في الكذب مع الصدق (راجع: مادة (صدق) )، وأنه يقال في المقال والفعال، قال تعالى: ﴿إنما يفتري الكذب الذين لا يؤمنون﴾ [النحل/ 105]، وقوله: ﴿والله يشهد إن المنافقين لكاذبون﴾ [المنافقون/1] وقد تقدم أنه كذبهم في اعتقادهم لا في مقالهم، ومقالهم كان صدقا، وقوله: ﴿ليس لوقعتها كاذبة﴾ [الواقعة/2] فقد نسب الكذب إلى نفس الفعل، كقولهم: فعلة صادقة، وفعلة كاذبة، قوله: ﴿ناصية كاذبة﴾ [العلق/16]،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.328 harfك ذ ب
هو كذوب وكذّاب وكذبة وكيذبان وكذب أخاه كذباً وكذّاباً " وليس لمكذوب رأى ".
وكاذبه مكاذبة وكذاباً " والصدوق لا يكذب ".
وتكذّب: تكلّف الكذب وكذّبه وكذّب به: جعله كاذباً بأن وصفه بالكذب.
وهو من تكذيب العرب.
وجاء بأكذوبة وأكاذيب.
وواعدني فأكذبته: وجدته كاذباً.
ومن المجاز: " حمل فلان ثم كذّب " إذا جبن ونكل ومعناه كذذب الظنّ به أو جعل حملته كاذبة غير
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR19.089 harfالكَذِبُ: نقيضُ الصِّدْقِ؛ كَذَبَ يَكْذِبُ كَذِباً (2)
(2 قوله «كذباً» أي بفتح فكسر، ونظيره اللعب والضحك والحق، وقوله وكذباً، بكسر فسكون، كما هو مضبوط في المحكم والصحاح، وضبط في القاموس بفتح فسكون، وليس بلغة مستقلة بل بنقل حركة العين إلى الفاء تخفيفاً، وقوله: وكذبة وكذبة كفرية وفرحة كما هو بضبط المحكم ونبه عليه الشارح وشيخه.) وكِذْباً وكِذْبةً وكَذِبةً: هاتان عن اللحياني، وكِذاباً وكِذَّاباً؛
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.240 harf* ك ذ ب * * كَذَبَ * يكذب بالكسر * كِذْبا وكَذِبا * بوزن علم وكتف فهو * كاذِبٌ * و * كَذّابٌ * و * كَذُوبٌ * و * كَيْذُبانٌ * بضم الذالِ و * مَكْذَبانٌ * بفتح الذال و * مَكْذَبانةٌ * بفتحها أيضا و * كُذَبةٌ * كهمزة و * كُذُبْذُبٌ * بضم الكاف والذالين مخففا وقد تشدد ذاله الأولى فيقال * ُكُّذَبْذُبٌ * و * الكُذَّبُ * جمع * كاذِبس * كراكع وركع و * التَّكاذُبُ * ضد التصادق و * الكُذُبُ * بضمتين جمع *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR20.434 harfكذب، يكذب من باب ضرب كذبا ككتف، قال شيخنا: وهو غريب في المصادر، حتى قالوا: إنه لم يأت مصدر على هذا الوزن، إلا ألفاظا قليلة، حصرها القزاز ي جامعه في أحد عشر حرفا، لا تزيد عليها، فذكر: اللعب، والضحك، الحبق، والكذب وغيرها. وأما الأسماء التي ليست بمصادر، فتأتي على هذا الوزن كثيرا. وكذبا بالكسر، هكذا مضبوط في الصحاح قال شيخنا: وظاهر إطلاقه أن يكون مقتوحا، وليس كذلك، وصرح ابن السيد وغيره أنه ليس لغة
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok23.062 harfكَذَبَ
1 كَذَبَ ذ , aor. كَذِبَ , inf. n. كَذِبٌ (a strange form of inf. n.; there being, accord. to Kz., only fourteen instances of it; as لَعِبٌ, and ضَحِكٌ, &c.; though there are many substantives of this measure; MF) and كِذْبٌ (S, K: accord. to Ibn-Es-Seed and others, this latter is formed from the former, by putting the second vowel of the former in the place of the first: MF) and كَذِبَةٌ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.152 harfكَذَبَ
كَذَبَ I ( n. ac. كَذْبَة 1t , كِذْب 2 , كِذْبَة 2t , كَذِب 5 , كِذَاْب 23 &
كِذَّاب
كِذَّاب ,
a. Lied, told a falsehood; was a liar; erred; deceived, disappointed, proved fallacious; failed.
b. [ acc. & Min ], Lied to .... about.
c. Lied to, belied.
d. [ Fī ], Was slow in ( his pace: camel ).
e. Abated; passed away.
f. [ 'Ala ], Lied against.
g. [ 'Ala ], Animated;
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR87.675 harfكذب
كَذَبَ - يَكْذِبُ، كُذِبَ - يُكْذَبُ - كَذِب - كِذَّاب - كَاذِب - كَاذِبُوْن - كَذَّبَ - يُكّذِّبُ - مُكَذِّب - مُكَذِّبُوْن - تَكْْذِيْب
كَذَبَ - يَكْذِبُ + كائن + على كائن: ضد " صدق - يصدق ": يصف أو يسمي شيئاً ما لكائن، باسم أو وصف يدل على مسمى ومحتوى وتركيب، لا يطابق بل يختلف عن المحتوى والوصف الحقيقي له
كُذِبَ - يُكْذَب + كائنٌ: مبني
Sîgalar(64)
- كَذَّبُواYalanladılar(فَعَّلُوا)×37
- تُكَذِّبَانِİkiniz yalanlarsınız(تُفَعِّلَانِ)×31
- كَذَّبَYalanladı(فَعَّلَ)×21
- كَذِبًاYalan(فَعِلًا)×15
- كَذَّبَتْYalanladı(فَعَّلَتْ)×14
- الْكَذِبَYalan(الْفَعِلَ)×13
- لِلْمُكَذِّبِينَYalanlayanların(لِلْمُفَعِّلِينَ)×12
- الْكَاذِبِينَYalan söyleyenler(الْفَاعِلِينَ)×10
- وَكَذَّبُواVe yalanladılar(وَفَعَّلُوا)×10
- تُكَذِّبُونَYalanlarsınız(تُفَعِّلُونَ)×9
Mücavir kökler117 mücavir (442 toplam)
- أيي
80 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir
- فري
22 ortak ayet · Ferv “Ferre”ye bak
- ويل
13 ortak ayet · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir
- جيأ
28 ortak ayet · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
- ثمود
7 ortak ayet · Semûd
- رسل
34 ortak ayet · Saçak demektir
- عقب
11 ortak ayet · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
- غرق
6 ortak ayet · Ğark, Suya doymuş toprak, bataklık demektir
- أشر
2 ortak ayet · Şer ateşten çıkan alev parçasıdır
- ظنن
9 ortak ayet · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
- قبل
24 ortak ayet · Önce
- قمص
3 ortak ayet · Gömlek demektir
Geçtiği ayetler(257)
كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ
YalanladılarTıpkı Firavun hanedanının ve onlardan öncekilerin yaptığı gibi. Onlar ayetlerimizi yalanladılar da Allah günahlarından dolayı onları yakalayıverdi. Allah azabı çok şiddetli olandır.
لَقَدْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلًا كُلَّمَا جَاءَهُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَى أَنْفُسُهُمْ فَرِيقًا كَذَّبُوا وَفَرِيقًا يَقْتُلُونَ
YalanladılarAndolsun ki; İsrailoğullarından ahd almış ve onlara peygamberler göndermişizdir. Ne zaman bir peygamber, onlara nefislerinin hoşlanmadığı bir şeyle gelmişse; bir kısmını yalanlamışlar, bir kısmını da öldürmüşlerdi.
فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنْبَاءُ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ
YalanladılarOnlar; kendilerine gelince, hakkı yalanladılar. Ama alaya aldıkları şeyin haberi onlara gelecektir.
قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا …
YalanladılarAllah’a kavuşmayı yalan sayanlar; gerçekten kaybetmişlerdir. Nihayet kıyamet ansızın gelip çattığı zaman; yüklerini sırtlarına yüklenerek: Orada yaptığımız eksiklerden dolayı yazıklar olsun bize, derler. Dikkat edin, ne kötüdür yüklendikleri şeyler.
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
YalanladılarAyetlerimizi yalanlayanlar ise; karanlıklarda kalmış sağırlar, dilsizlerdir. Allah; kimi dilerse, onu şaşırtır. Kimi de dilerse; onu dosdoğru yol üstünde tutar.
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا يَمَسُّهُمُ الْعَذَابُ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ
YalanladılarAyetlerimizi yalanlayanlara ise fasıklık eder olmalarından dolayı azab dokunacaktır.
… شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ
YalanladılarDe ki: Muhakkak Allah, şunu haram kıldı diye, bildiğini söyleyecek şahidlerinizi getirin. Eğer onlar şahidlik ederlerse; sende onlarla beraber olup tasdik etme. Onlar Rabblarına başkalarını denk tutuyorlar.
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
YalanladılarAyetlerimizi yalanlayıp onlara karşı büyüklük taslayanlar; işte onlar ateşliklerdir. Onlar orada temelli kalıcıdırlar.
إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ …
YalanladılarMuhakkak ki ayetlerimizi yalan sayıp onlara karşı büyüklük taslayanlara; işte onlara, göğün kapıları açılmaz ve onlar; deve iğne deliğinden geçinceye kadar cennete de giremezler. Biz, suçluları işte böyle cezalandırırız.
فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْنَاهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا عَمِينَ
YalanladılarBunun üzerine onu yalanladılar. Biz de onu ve gemide beraberinde olanları kurtardık. Ayetlerimizi yalan sayanları da suda boğduk. Çünkü onlar, gerçekten kör bir kavim idiler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كذب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | افك, خرص, بهت, زور |
| Zıt Kök | صدق |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin hakikatini gizleyip dışını farklı gösterme, gerçeğe uymama ve vaat edilen veya beklenen eylemi yarıda bırakıp boşa çıkarma |
| Çekirdek Özet 2 | Vahyi, peygamberleri ve ilahi hakikatleri kasıtlı olarak asılsız sayma veya Allah adına gerçeğe aykırı iddialar ileri sürme |
| Çekirdek Özet 3 | Bilgi ve inanç sisteminde gerçeğe uygunluğun kopması, toplumsal sözleşmelerde güvenin çökmesi ve ilahi delillerin reddiyle doğan ahlaki-hukuki sorumluluk |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca dille söylenen basit bir «yanlış bilgi verme» olarak daraltıp Kur’an’daki inatçı inkâr, eylemsel sahtelik ve hakikati örtbas etme boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كذ | Bastırma, kesme, örtme veya bir şeyi doğal akışından ve hakikatinden saptırarak gizleme | ب | Kökün sonuna gelen ب harfi içkinliği, barınmayı ve bünyeye yerleşmeyi temsil ederek; gerçeğe aykırılığın ve gizlemenin sözel bir iddiaya, eylemsel bir geri çekilmeye veya dışı süslü bir aldatmaya dönüşmesini sağlar. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Hakikatin veya nesnenin üzerini kavrayarak örtme, bükme ve kendi kalıbına sokma hareketini başlatır. |
| ذ | kapı / geçiş; akış, yönelme (ikiz harf د imgesinden türetme yoğunlaşma) | Bir durumdan diğerine kayma, gerçeğin dışına çıkma ve yönün hakikatin tersine çevrilmesini ifade eder. |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Yapılan saptırma ve sahteliğin bir kabuk, söz veya iddia içine yerleşerek dışa karşı bir varlık alanı kurmasını sağlar. |
| كذب | Hakikati kavrayıp örterek (ك), onu asıl yönünden saptıran (ذ) ve sahte bir görünüm veya iddia içinde sabitleyen (ب) eylem | Gerçeğin üzerini yanıltıcı bir kabuk veya sözle kaplayarak hakikate aykırı bir durumu gerçekmiş gibi sunma veya gerçeği inkâr etme bütünlüğü. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kumaşın boyanıp asıl dokusunun ve renginin saklanması (el-kezzâbe), sütün kesilmesi veya çekilmesi, savaşçının hücum ediyormuş gibi yapıp aniden durması ve geri adım atarak hücumu boşa çıkarması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Düvâd el-İyâdî bir beytinde yaban eşeğinin avcıdan kaçarken beklenmedik biçimde durmasını ve ümidi boşa çıkarmasını bu kökle tasvir eder: قلت لما نصلا من قنة / كذب العير وإن كان برح |
| Erken Arapça kullanım | Bir şeyin gerekliliğini ve kaçınılmazlığını teşvik üslubuyla bildirmek üzere Araplar ve erken dönem sahabe sözlerinde yer alan kullanım: كذب عليكم الحج ifadesi, hac üzerinize vacip oldu ve onu yerine getirmeyi asla aksatmayın, boşa çıkarmayın anlamında kullanılmıştır. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça كذب kökü, Sami dil ailesinin Orta ve Kuzeybatı kollarında doğrudan «yalan söylemek, aldatmak, gerçeğe uymamak, hayal kırıklığına uğratmak ve boşa çıkarmak» semantik çekirdeğini paylaşan köklü bir morfolojik mirastır. İbranicede k-z-b (כָּזַב - kazav) kökü doğrudan yalan söylemek, aldatıcı olmak, kurumak (suyun kesilip insanı yanıltması) ve başarısızlığa uğramak manalarına gelir. Süryanicede de k-d-b / k-z-b (ܟܕܒ - kaddēb) kökü yalan söylemek, sahtekârlık yapmak ve hakikati saptırmak anlamında düzenli ses denkliğiyle korunmuştur. Akadcada doğrudan aynı harf dizilimiyle belirgin bir soydaş form tespit edilmemekle birlikte, Kuzeybatı Sami dillerindeki kök yapısı, bir vaadin veya görüntünün boş çıkması, beklentiyi karşılamaması ve hakikatin üstünün örtülmesi ekseninde ortaklaşır. Arapçada kök hem zihinsel/inançsal hem de sözel ve eylemsel boyutları kapsayacak şekilde genişlemiş, özellikle vahyî tebliğin karşısındaki sistemli inkârı niteleyen temel terim halini almıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith Syriac Dictionary, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Hakikatin üzerini örtme, boyama, vaadi veya eylemi boşa çıkarma | Kumaşın sahte görünüm alması (el-kezzâbe) ve hücumun yarıda bırakılması gibi somut eylemlerden, sözel ve inançsal hakikatsizliğe geçmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice kazav (כָּזַב) ve Süryanice kaddeb (ܟܕܒ) | Kuzeybatı Sami dillerinde de yalan söylemek, aldatmak ve suyun kesilip kurumasıyla beklentiyi boşa çıkarmak anlamları birebir ortaktır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dil ailesi | Sami kolu dışındaki Afro-Asyatik dallarda düzenli ve kesin bir soydaş biçim güvenilir verilerle doğrulanmamıştır. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, HALOT, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كذب | Anlamlı | Yalan söylemek, gerçeğe aykırı olmak, yalanlamak | Hedef köktür; sözel, zihinsel veya eylemsel olarak hakikate uymamayı bildirir. | Kur'an'da geçer |
| كبذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf diziliminde bir kök kaydı bulunmamaktadır. | Kur'an'da geçmez |
| ذكب | Anlamlı | Hızlı hareket etmek, hafif ve çevik olmak | Tehzîbü'l-Luğa'da müsta'mel kabul edilmiş olup hız ve hareketle ilgili dar bir kullanımı vardır. | Kur'an'da geçmez |
| ذبك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kullanılmayan terkip (mühmel) olarak kaydedilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| بكذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kullanılmayan terkip (mühmel) olarak kaydedilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| بذك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kullanılmayan terkip (mühmel) olarak kaydedilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كذب | Merkez | Gerçeğe aykırılık, yalanlama | Hakikatin üzerini örterek gerçeğin hilafına söz söyleme veya hakikati reddedip boşa çıkarma. | Sözel veya inançsal düzlemde doğrunun zıddı olma durumunun genel adıdır. |
| افك | Komşu | İftira, hakikati tersyüz etme | Olayı veya sözü tamamen tersine çevirme ve yönünü değiştirmeyle üretilen köklü yalan. | كذب köküne göre hakikatin yönünü tamamen saptırma ve çarpıtma vurgusu daha baskındır. |
| خرص | Komşu | Zanna dayalı tahmin, asılsız kurgu | Delilsizce tahmin yürüterek gerçeği bilmeden uydurma ve varsayımla konuşma. | كذب kökü doğrudan hilafı bildirirken, خرص zihni zan ve tahminle gerçeğe muhalefet etmeyi öne çıkarır. |
| بهت | Komşu | Ağır iftira, şaşırtıcı yalan | İnsanı duyduğunda dehşete düşüren, apışıp bırakan apaçık ve ağır asılsız isnat. | كذب kökünün insanı hayret ve şaşkınlık içinde donduran en şiddetli iftira boyutudur. |
| زور | Komşu | Sahtekârlık, süslü yalan | Eğriliği düzgünmüş gibi göstererek gerçeği makyajlama ve sahte şahitlik yapma. | كذب köküne dış görünüşü parlatıp gerçeği çarpıtma boyutu eklenir. |
| صدق | Zıt | Doğruluk, hakikate tam uygunluk | Bir sözün, inancın ve eylemin vakıaya ve hakikate eksiksiz biçimde uyuşması. | كذب kökünün mutlak zıddıdır; hem dilde hem kalpte hem amelde dürüstlük ve tam uyumdur. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كذب | Gerçeğe aykırı söz veya tutum, yalanlama | Hem gerçeğe uymayan haber vermeyi hem de hakikati inkâr edip boşa çıkarmayı kapsar. | Kesin |
| Latince | mentiri, mendacium, falsitas | Yalan söylemek, aldatmak, sahtelik | Zihinsel kasıtla hakikatin hilafını söylemeyi karşılar; tevil veya eylemsel boşa çıkarma nüansını tam içermez. | Güçlü |
| İngilizce | to lie, falsehood, to belie, to deny | Yalan söylemek, yalanlamak, sahtelik | «To lie» sözel yalanı, «to belie» veya «to deny» ise hakikati inkâr edip yalanlamayı karşılar. | Kesin |
| Almanca | lügen, die Lüge, leugnen | Yalan söylemek, inkâr etmek | Sözel yalanı ve inkârı kapsar; kökün kumaş boyama ve eylemi yarıda bırakma gibi fiziksel arka planı yer almaz. | Güçlü |
| Fransızca | mentir, mensonge, démentir | Yalan söylemek, yalanlamak, tekzip etmek | Haberin hilafını bildirme ve resmi/açık yalanlama boyutlarını iyi karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَذَبَ / كَذِبًا | Hakikate aykırı söz söylemek, yalan uydurmak | İnsanların gerçeği bildikleri halde bilerek gerçeğe aykırı iddialarda bulunması (Âl-i İmrân 3:75, En'âm 6:21). |
| كَذَّبَ / كَذَّبُوا | Peygamberleri, vahyi ve mucizeleri inkâr etmek, yalan çıkarmak | Hakikat tebliği karşısında inkârcıların peygamberleri yalancılıkla itham edip mesajı reddetmesi (Âl-i İmrân 3:11, A'râf 7:96). |
| افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا | Allah adına asılsız hüküm ve şeriat uydurmak | Müşriklerin ve ehlikitabın dinde olmayan şeyleri Allah'a isnat etmesi bağlamı (Mâide 5:103, Nahl 16:116). |
| تُكَذِّبَانِ | Nimetleri ve ilahi ayetleri nankörlükle inkâr etmek | İlahi kudret ve nimet tabloları karşısında cinlerin ve insanların hakikati hiçe sayması (Rahmân 55:13). |
| كَاذِبَةٌ / كَذَّابٌ | Karakter haline gelmiş yalancılık, vaadinde veya iddiasında sahte olma | Münafıkların kalpleriyle dillerinin çelişmesi veya kıyamet gibi hakikatin asla boşa çıkmayacağı vurgusu (Münâfikûn 63:1, Vâkıa 56:2). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıdk ve kizb meselesi, nübüvvet ispatı | Yalanın habere mi yoksa inanca mı tabi olduğu (Câhız-Nazzâm tartışması) ve peygamberlerin kizbden masumiyeti. | Sözün yalnızca vakıaya aykırılığı değil, inanca ve kasda uygunluğu üzerinden ahlaki ve teolojik bir niteliğe dönüşmesi. |
| Fıkıh | Kazf, yalan şahitlik (şehâdetü'z-zûr), yemin-i gamûs | Mahkemede gerçeğe aykırı beyanda bulunmanın, iftiranın ve aldatıcı sözleşmelerin hukuki yaptırımları. | Hukuki hakları iptal eden, adaleti saptıran ve cezai müeyyide gerektiren kasıtlı yanlış beyan. |
| Tefsir | Tekzîb kavramı ve helak olan kavimlerin niteliği | Ayetlerde geçen تکذیب eyleminin salt «inanmama» değil, vahyi aktif biçimde çürütmeye ve peygamberi etkisizleştirmeye çalışma oluşu. | İnkârın psikolojik, eylemsel ve organize bir saldırganlık olarak tefsir edilmesi. |
| Hadis | Hadis tenkidi ve ravi cerhi | Ravinin kizb ile itham edilmesi durumunda hadisin mevzu sayılması ve kizbin fücur ile olan ontolojik bağı. | Rivayet zincirinde en ağır cerh sebebi olarak güvensizliğin ve sahteciliğin mutlak göstergesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve nübüvvet tasdiki | Tekzîb (inkâr) ve iftira | Hakikatin reddi ve ilahi otoritenin hiçe sayılması | Dinin temelini oluşturan hakikat ve emanet bağını kopararak insanı şirke ve nankörlüğe sürükler. | Kesin |
| İlmi | Bilgi teorisi ve epistemoloji | Yanılgı, manipülasyon ve sahte veri | Verinin vakıaya mutabakatının bozulması | Doğru bilginin ve kesin delilin yerini zanna, sahte iddiaya ve bilimsel tahrifata bırakmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve toplumsal sözleşme | Propaganda ve meşruiyet sahteliği | İktidarın halkı yanıltması veya ahitlerin bozulması | Yöneticilerin verdikleri sözü yerine getirmemesi ve toplumsal güven ortamının yıkılmasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve piyasa ahlakı | Hile, sahte mal sunumu ve aldatıcı reklam | Kusuru gizleyip malı süsleyerek (el-kezzâbe) haksız kazanç sağlama | Piyasadaki şeffaflığı ve dürüstlük ilkesini yok ederek ekonomik dengeleri bozar. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mantıksal yanlış (false / 0), sinyal bozulması veya simülasyon hatası | Bir önermenin veya çıktının, referans alınan gerçek durumla (ground truth) örtüşmemesi, iletilen bilginin gürültü ve tahrifata uğramasıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal güvensizlik, anomi ve iletişimsel çarpıtma | Bireylerin veya kurumların beyanlarıyla eylemlerinin çatışması sonucu toplumsal sözleşmenin çözülmesi ve müşterek anlam dünyasının çökmesidir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece bireysel ahlakta «doğruyu söylememek» ya da dille yapılan basit bir hata veya küçük bir aldatma olarak sınırlandırmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an’da kizb ve tekzîb, varoluşsal bir meydan okumadır; peygamberin tebliğini, mucizeleri ve ahireti bile bile geçersiz ilan etme, ilahi nimetleri nankörlükle yok sayma ve gerçeği sahte bir örtüyle boğma eylemidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki şiddetli azap tehditlerinin ve helak gerekçelerinin sanki sadece sıradan bir sözlü yalan için vazedildiği zannına kapılmak, tekzîbin organize ve inatçı inkâr niteliğini gözden kaçırmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın temel davası olan hakkın batıldan, sıdkın kizbden ayrılması ekseninde; vahye karşı takınılan en yıkıcı tavrın (tekzîb) anatomisini ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber kıssalarında kavimlerin helak nedenlerini anlatan ayetlerde, ahiret sahnelerinde (özellikle Mürselât ve Rahmân surelerinde) ve münafıkların psikolojisini ifşa eden pasajlarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnkârın salt bir «bilgi eksikliği» veya masum bir şüphe olduğu yanılgısını düzeltir; inkârın çoğu zaman gerçeğin üzerini kasten boyayıp örtme ve hakkı yalanlama (tekzîb) iradesi taşıdığını gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir kumaşın boyanarak asıl dokusunun gizlenmesi, sütün veya suyun çekilip boşa çıkması, hücuma kalkan savaşçının aniden geri çekilip eylemini tamamlamaması.
- Soyut anlamBir iddia, haber veya tutumun gerçeklikle (vakıa) uyuşmaması; hakikatin kasıtlı olarak inkâr edilmesi, çarpıtılması veya verilen sözün boşa çıkarılması.
- Sistematik karşılıkBilgi ve inanç düzeninde hakikatin (sıdk) zıddı olarak delilleri çürütme ve güven zeminini tahrip etme fonksiyonu; teolojide tekzîb ve iftira, ahlakta ise sahtecilik ve münafıklık.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde iletilen veya iddia edilen önermeyi ya da eylemi; bu önermenin veya tavrın beyan edilen değerini; ise nesnel hakikati veya vakıayı temsil eder. İndikatör fonksiyonu , beyan edilen değerin hakikate eşit olmaması durumunda () 1 değerini alır. ise failin kasıt, inat ve örtbas etme iradesini temsil eden yönelim katsayısıdır; bu iki unsurun çarpımı kizb ve tekzîb eyleminin mahiyetini sembolize eder.