جرز
ج - ر - ز
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Cüruz otu kurumuş toprak demektir. Bitkisiz, kuru topraktır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Cüruz otu kurumuş toprak demektir. Bitkisiz, kuru topraktır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.602 harfباب الجيم والزاي والراء معهما
ز ج ر، ج ز ر، ز ر ج، ج ر ز، ر ج ز مستعملات
زجر:
زَجَرتُه فانزَجَرَ أي نهيته، وهو في الإبل، تقول: زَجَرته وازدجرتُه ما وقد ازدَجَرَ بمعنى انزَجَرَ.
وقوله تعالى: "وازدُجِر فدعا رَبَّه" أي زُجِرَ وأذعنَ أي يدعُوهم إلى الله".
وزَجرُ الطَّير أن يقول الإنسان إذا رأى طائراً أو ظبياً أو نحوه: ينبغي أن يكون كذا، فعند ذلك يقال: يزجرُ الطَّيرَ فَيرى في زَجرِها كذا. وإنّما
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR866 harfأبو زيد: أرضٌ جُرُزٌ: لا نبات بها، كأنه انقطع عنها، أو انقطع عنها المطر. وفيها أربع لغات: جُرْزٌ وجُرُزٌ، وجَرْزٌ وجَرَزٌ.
وجمع الجُرْزِ جِرَزَةٌ. وجمع الجَرَزِ أَجْرازٌ.
تقول منه: أَجْرَزَ القومُ، كما تقول: أيبسوا.
وأرض مَجْروزةٌ: أُكِلَ نباتُها.
والجُرُزُ: السنة المُجْدِبَةُ.
وقولهم: إنّه لذُ جَرَزٍ أيضاً بالتحريك، أي غِلَظٍ.
والجُرْزُ: عمود من حديدٍ. وثَلاثَةُ جِرَزَةٍ.
وجَرَزُهُ يَجْرُزُهُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.019 harfج ز ر
جزر ، جرز ، زجر ، زرج ، رجز : مستعملة .
زجر : قال الليث : زَجَرْتُ البعيرَ حتى ثارَ ومضى أزجُرُهُ زَجْراً ، وزَجَرْتُ فلاناً عن السُّوء فانزَجَرَ ، وهو كالرَّدع للإنسان ، وأما للبعير فهو كالحَثِّ بلفظٍ يكون زجْراً له .
قال الزجاج : الزَّجْرُ : النهي ، والزَّجْرُ للطير وغيرها : التَّيَمُّنُ بِسُنُوحِهَا ، أو التَّشَاؤُمُ بِبِرُوحِهَا وإنما سُمِّي الكاهنُ زاجراً لأنه إذا رأى ما يظن أنه يتشاءم
ج ز ر جزر ، جرز ، زجر ، زرج ، رجز : مستعملة . زجر : قال الليث : زَجَرْتُ البعيرَ حتى ثارَ ومضى أزجُرُهُ زَجْراً ، وزَجَرْتُ فلاناً عن السُّوء فانزَجَرَ ، وهو كالرَّدع للإنسان ، وأما للبعير فهو كالحَثِّ بلفظٍ يكون زجْراً له . قال الزجاج : الزَّجْرُ : النهي ، والزَّجْرُ للطير وغيرها : التَّيَمُّنُ بِسُنُوحِهَا ، أو التَّشَاؤُمُ بِبِرُوحِهَا وإنما سُمِّي الكاهنُ زاجراً لأنه إذا رأى ما يظن أنه يتشاءم به زَجَرَ بالنهي عن المضي في تلك الحاجة برفع صوتٍ وشدة ، وكذلك الزجرُ للإبل ، والدواب ، والسباع . ويقال : زَجَرْتُهُ ، وازدَجَرْتُهُ . قال الله تعالى : ( مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ فَدَعَا رَبَّهُ أَنُّى مَغْلُوبٌ فَانتَصِرْ ) ( القمر : 9 ، 10 ) . وقد يوضع الإزدجار موضع الإنزِجَار فيكونُ لازماً . وازْدَجَرَ كان في الأصل ازتجر فقُلبت التاء دالاً لقرب مَخْرَجَيْهما ، واخْتِيَرت الدال لأنها أليق بالزاي من التاء . وقال الليث : الزَّجرُ : أن يَزْجُرَ طائراً أو ظبياً سَانِحاً أو بَارِحاً فَيَتَطَيَّرَ منه ، وقد نُهي عن الطِّيَرَةِ . ( قلت ) : وزَجْرُ البعير أن يقول له حَوْب ، وللناقة : حَلْ ، وأمَّا البغل فَزَجْرُهُ : عَدَسْ مجزومٌ ، ويُزْجَرُ السَّبُعُ فيقال له : هَجْ هَجْ ، وَجَهْ جَهْ ، وجَاه جَاه . وقال الليث : الزَّجْرُ : ضربٌ من السَّمَكِ عِظامٌ ، والجميع : الزُّجُورُ . وقال ابن الأعرابي : يقال للناقة العَلُوقِ : زَجُورٌ . قال الأخطل : والحرب لاقِحَةٌ لَهُنَّ زَجُورُ وهي التي تَرأَمُ بأنفها وتمنَعْ درَّها . جزر : قال الليث : الجَزْرُ مجزُومٌ : انقطاعُ المد . يقال : مَدَّ البَحْرُ أو النهر في كثرة الماء ، وفي الانقطاع : جَزَرَ جَزْراً ، وهما يَجْزُرَان . والجَزِيْرَةُ : أرضٌ في البَحْرِ يَنْفَرِجُ عنها ماء البحر فتبدو ، وكذلك الأرض التي لا يعلوها السيل ، ويُحْدِقُ بها فهي جَزِيْرَةٌ . والجَزِيْرَةُ أيضاً : كُورةٌ تُتَاخِمُ كُوَرَ الشَّامِ وحُدُوَدَهَا . والجَزِيرَة بالبَصْرَةِ : أرض نَخْلٍ بين البصرة والأبُلَّة ، خُصَّت بهذا الاسم . وجزيرة العرب : مَجَالها ، سُمِّيت جزيرة لأن البحرين بحرَ فَارِس ، وبَحْرَ السُّودان أحاطا بجانِبَيْها ، وأحاط بالجانب الشَّمالي : دجلةُ والفراتُ ، وهي أرض العرب ومَعدِنُها . ( أبو عبيد عن الأصمعي ) قال : جزيرة العرب : ما بين عَدَنِ أبيَنَ إلى أطراف الشام في الطول وأما العرض فمن جُدَّة وما والاها من شط البحر إلى ريف العراق . وقال أبو عبيدة : هي ما بين حَفَرِ أبي موسى إلى أقصى تِهَامَةَ في الطول . وأما العرض فما بين رمل يَبْرِينَ إلى منقطع السَّمَاوَةِ . وقال الليث : الجَزْرُ : نَحْرُ الجزَّار الجَزُورَ ، والفعل : جَزَرَ يَجْزُرُ . والجُزَارَةُ : حق الجَزَّارِ . وتُسَمَّى قَوَائِمُ البعير ورأسُهُ جُزَارَةً ، لأنها كانت لا تُقسَّم في المَيْسِرِ وتُعطى الجزَّار . وقال ذو الرمة : شَخْتُ الجُزَارَةُ مثل البيت سَائِرُهُ من المُسُوح خِدَبٌّ شَوقَبٌ خَشِبُ وقال الليث : الجَزُورُ إذا أُفْرِدَ أُنّثَ ، لأن أكثر ما يَنْحَرُونَ النُّوقَ . وقد اجتَزَرَ القومُ جَزُوراً إذا جُزِرَ لهم . وأجزرتُ فُلاناً جَزُوراً إذا جعلتها له ، قال : والجَزَرُ : كل شيء مباح للذبح ، والواحدة : جَزَرَةٌ وإذا قُلتَ : أعطيتُه جَزَرَةً فهي شاةٌ ، ذكراً كان أو أنثى ، لأن الشاة ليست إلا للذبح خاصة ، ولا تقع الجَزَرَةُ على الناقةِ والجَملِ لأنهما لسائر العَمَل . ويقالُ : صارَ القومُ جزَراً لعدوهِمْ إذا قتِلُوا . وقال ابنُ السكيت : يقالُ أجزرتهُ شاةً إذا دفعتَ إليه شاةً يذبحُهَا ، نعجةً أو كبشاً أو عنزاً ، وهي الجَزَرَةُ إذا كانت سَمِينَةً ، والجميع : جَزَرٌ ، ولا تكون الجَزَرَةُ إلاَّ مِن الغَنَمِ ، ولا يقالُ : أجزرتُه ناقَةً . ( أبو عبيد عن الفراء ) : هُوَ الجِزَرُ ، والجزرُ للذي يُؤْكَلُ ، ولا يقالُ في الشاةِ إلا الجَزَرُ . وقال الليثُ : الجَزيرُ بلُغَة أهلِ السوادِ : رجلٌ يختارهُ أهلُ القريةِ لِمَا ينُوبهُمْ من نفقاتِ مَنْ يَنزلُ بهمْ من قِبَلِ السلطانِ ، وأنشد : إذَا مَا رَأَونَا قَلَّسُوا مِنْ مَهَابَةٍ ويَسْعَى عَلَيْنَا بِالطَّعَامِ جَزِيرُهَا ( أبو عبيد عن اليزيدي ) : أجزرَ القومُ ، من الجزَار ، والجَزَار ، وهُوَ وَقْتُ صِرَامِ النَّخْلِ ، مِثْلُ الجَزَازِ . يقالُ : جَزروا نخلهمْ إذَا صرموهُ ، وأجزرَ النخلُ إذا حانَ صرامُهُ . ويقال أجزرَ الرجُلُ إذا أسَنَّ ودَنَا فناؤهُ كما يُجْزِرُ النخلُ إذا أتى صِرامُه . ويقال : جزرتُ العسلَ إذا شُرْتَهُ واستخرجتَهُ من خليَّتِهِ . وتوعَّدَ الحجاجُ بنُ يوسفَ أنسَ بنَ مالكٍ فقالَ : ( لأَجْزُرَنَّكَ جَزْرَ الضرَبِ ) أي لأستأصلنَّكَ ، والعَسَلُ يُسَمَّى ضَرَباً إذا غلُظَ ، وإذا استضرَبَ : سَهُلَ اشتيارُه عَلَى العاسِلِ لأنَّهُ إذا رَقَّ سالَ . وفي حديث عمر ( اتَّقُوا هذه المَجَازِرَ فَإنَّ لَهَا ضراوةً كضراوةِ الخمرِ ) أرادَ بالمجازرِ : مواضِعَ الجزَّارينَ التي تُنحَرُ فيها الإبلُ وتُذبحُ البَقَرُ ، ويُباعُ لُحْمَانُها ، وواحدُ المجازِرِ : مَجْزَرَةٌ ومَجْزِرَةٌ ، وإنَّمَا نَهاهُمْ عُمر عن المجازر لأنه كَرِهَ لهم إدمانَ أَكْلِ اللحُومِ وجَعَلَ لها ضَراوَة الخَمْرِ أي عادةً كعادتِها لأنَّ مَنِ اعتادَ أكلَ اللحومِ أسرفَ في النفقةِ ، فجعلَ العادةَ في أكلِ اللحمِ كالعادةِ في شربِ الخمرِ لمِا في الدوَامِ عليهِما منْ صَرْفِ النَّفَقةِ والفَسادِ . ويقال : ضري فلان في الصيد وفي أكل اللحم إذا اعتادَه ضَراوة . ( أبو عبيد عن الأحمر ) : جَزَرَ النخلَ يَجْزِرُهُ ويَجْزُرُهُ إذا صرمه ويَحْزِرُهُ ، ويَحْزُرُهُ إذا خَرَصَهُ . قال : وأجزَرَ القوم ، من الجَزُورِ . وقال الكسائي : أجْزَرَ النخل وأصْرَمَ وأجدَّ بمعنى واحد . زرج : قال الليث الزَّرجُ في بعض : جَلَبَةُ الخيل وأصواتُها . ( قلت ) : لا أعرف الزَّرْجَ ، ولا أدري ما هو . ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الزَّرَجُونُ : الخمرُ . ويقال : شَجَرُها . ( شمر ) : قال ابن شميل : الزَّرَجُونُ : شَجَرُ العِنَب ، كل شجرة : زَرَجُونَةٌ . قال شمر : أُراها فارسية معرَّبة ذَرْدَقُونَ . قال : وليست بمعروفة في أسماء الخمر . وقال غيره : زَرْكُون فصُيِّرتِ الكافُ جيماً ، يريدون لونَ الذهبِ . وقال الليث : الزَّرَجُونُ بلغة أهل الطائف وأهل الغَوْرِ : قُضْبانُ الكَرْمِ . وأنشد : بُدِّلوا من منابت الشِّيحِ والإذ خِرِ تيناً ويانعاً زَرَجُونا جرز : ( أبو عبيد عن الكسائي والأصمعي ) : أرض مَجرُوزَة من الجُرُزِ وهي التي لم يُصِبْها المَطَرُ . ويقال : التي أُكل نباتها . وقال الله : ( أَفَلاَ يَسْمَعُونَ أَوَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّا نَسُوقُ الْمَآءَ إِلَى الاَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنفُسُهُمْ أَفَلاَ يُبْصِرُونَ ) ( السجدة : 27 ) . قال الفراء : الجُرُز : أن تكون الأرض لا نباتَ فيها . يقال : قد جُرِزَتِ الأرض ، فهي مُجرَوزَةٌ ، جَرَزَهَا الجراد أو الشاء والإبل ونحو ذلك . قال أبو إسحاق قال : الجرُزُ : الأرض التي لا تُنبِتُ كأنها تأكل النبتَ أكلاً . يقال : أرضٌ جُرُزٌ ، وأرَضُوُنَ أجْرازٌ . وقال الأخفش : سَنَةٌ جُرُزٌ إذا كانت جَدْبةً . وقال القتيبي : الجُرُزُ : الرَّغيبة التي تَنْشَفُ مَطَراً كثيراً . وقال أبو إسحاق : يجوز : الجُرَزُ ، والجَرَزُ ، والجُرْزُ ، كل ذلك قد حُكي . قال : وقد جاء في التفسير أنها أرضُ اليمن . ويقال : امرأة جَرُوزٌ إذا كانت أكولاً . ويقال : سيف جُرَازٌ إذا كان مستأصِلاً . قال : فَمَنْ قال : الجُرْزُ فهو تخفيفُ الجُرُزِ ، ومن قال : الجَرَزُ والجَرْزُ فهما لغتان ، ويجوز أن يكون جَرْزٌ مصدراً وُصف به كأنها أرض ذات جَرْزٍ أي ذات أكل للنبات . ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : أرض جُرُزٌ : لا نبات فيها . وأجْرَزَ القوم : وقعوا في أرض جُرُزٍ . وقال الفراء : ناقة جَرُوزٌ إذا كانت تأكل كل شيء . وإنسان جَرُوزٌ إذا كان أكولاً . ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الجُرَازُ من السيوف : الماضي النافذ . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الجَرَزُ : لحم ظهر الجمل ، وجمعه : أجْرَازٌ ، وأنشد في صِفَةِ جَمَلٍ كان سميناً ففضخه الحِمْل فقال : وانْهَمَّ هَامُومُ السَّدِيفِ الواري من جَرَزٍ صُلْبٍ وجَرْزٍ عَارِي قال : والجَرْزُ : القَتْلُ . قال رؤبة : حتى وَقَمْنَا كَيْدَهُ بالرِّجزِ والصَّقعِ من قَاذِفَةٍ وجرْزِ قالوا : أراد بالجَرزِ : القَتلَ ، كالسُّمِّ الجُرَازِ ، والسيفِ الجُرَازِ . يقال : رماه الله بشَرْزَةٍ وَجَرْزَةٍ ، يراد به الهلاك . ( أبو عبيد عن أبي زيد ) : قال : الجَارِزُ : السُّعَال . وقال الشَّماخُ يصف حُمُرَ الوحش : لها بالرُّغَامى والخَيَاشِيمِ جَارِزُ أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : جرزه بالشَّتم إذا ما رماه بكلامٍ سوء . قال : التجارز بالكلام والفعال . ويقال : طوى فلان أجْرَازَهُ إذا انقَبَضَ وانضم بعضُهُ إلى بعض . وَطوَى الحَيَّةُ أجرَازَهُ أي ترحَّى ، وأجْرَازُه جمع الجَرَزِ . يقال : إنه لذو جَرَزٍ ، أي : ذو خُلُقٍ شديد . وقال الراجز يصف حية : إذا طوى أجْرَازَهُ أثلاثا فعاد بعد طَرْقَةٍ ثلاثا أي عاد ثلاث طَرْقٍ بعدما كان طَرْقَةً واحدة . وقال الليث : الجُرْزُ من لباس النساء من الوَبَرِ ، أو مُسُوك الشَّاءِ ، والجميع : الجُرُوزُ . قال : والجُرْزُ من السلاح ، والجميع : الجِرْزَةُ . ( قلت ) : هو عمود من حديد . قال : الجُرْزَةُ : الحُزْمَةُ من قتَ ونحو ذلك . ويقال للناقة إنها لجُرَازٌ للشجر ، أي تأكله وتكسِرهُ . رجز : قال الله جل وعز : ( ( فَطَهِّرْ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ ) ( المدثر : 5 ) . قال أبو إسحاق : قرىء : ( والرِّجْزَ ) ( والرُّجْزَ ) ، ومعناهما : واحد : وهو العمل الذي يؤدي إلى العذاب . قال الله جل وعز : ( لَئِن كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ ) ( الأعراف : 134 ) أي كشفت عنا العذاب . قال : ويقال في قوله : ( ( فَطَهِّرْ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ ( إنه عبادة الأوثان . قال : وأصل الرِّجْزِ في اللغة : تتابع الحركات ، ومن ذلك : قولهم : ناقة رَجْزَاءُ إذا كانت قوائمها ترتعد عند قيامها ، ومن هذا : رَجَزُ الشعر لأنه أقصر أبيات الشعر ، فالانتقال من بيت إلى بيت سَرِيْعٌ ، نحو قوله : يا ليتني فيها جَذَعْ أخُبُّ فيها وأضَعْ ونحو قوله : صبراً بني عبد الدار وكقوله : ما هاج أشجاناً وشجواً قد شجا قال : وزعم الخليل أن الرَّجَزَ ليس بِشِعْرٍ ، وإنما هو أنصاف أبيات وأثلاث ، ودليل الخليل في ذلك ما روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في قوله : ستُبدي لك الأيَّامُ ما كنتَ جاهلاً ويأتيك من لم تُزَوَّدِ بالأخبار قال الخليل : لو كان نِصْفُ البيتِ شِعْراً ما جرى على لسان النبي عليه السلام : ستبدي لك الأيام ما كنت جاهلاً وجاء بالنصف الثاني على غير تأليف الشعر ، لأن نصف البيت لا يقال له شِعرٌ ، ولا بيتٌ ، ولا جاز أن يقال لنصف البيت : شِعرٌ ؛ لقيل لجُزْءٍ منه شعر ، وجرى على لسانه فيما يُروى : أنا النبي لا كذب أنا ابن عبد المطلب قال بعضهم : إنما هو : لا كَذبَ بفتح الباء في الوَصْل . قال الخليل : فلو كان شِعْراً لم يَجْرِ على لسان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال الله تعالى : ( أَفَلاَ يَعْقِلُونَ وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنبَغِى لَهُ ) ( يس : 69 ) أي وما يتسَهَّل له . وقال أبو إسحاق : قال الأخفش : قول الخليل إن هذه الأشياء شِعْرٌ وأنا أقول : إنها ليست شِعْراً ، وذكر أنه هو ألزَمَ الخليل ما ذكرنا ، وأنَّ الخليل اعتقده . قال أبو إسحاق ، ومعنى الرِّجْز في العَذَابِ هو العذاب المقَلْقِل لشدته ، قَلْقَلَةً شديدة متتابعة . وقال الليث قال الخليلُ : الرَّجَزُ المشطُورُ والمنهوكُ : ليَسا من الشعر كقوله : أنا النَّبيُّ لا كذب والمُشْطُورُ : الأنصاف المسجَّعَةُ . والرَّجَزُ : مصدر رَجَزَ يَرْجُزُ . والأُرَجُوْزَةُ : الواحدة ، والجميع : الأَرَاجِيْزُ . وارتَجَزَ الرَّجَّازُ ارتِجَازاً ، وهو رَجَّازٌ ، وَرَجَّاَزَةٌ ، ورَاجِزٌ . ( أبو عبيد ) : الرَّجَائِزُ : مراكبُ أصغر من الهَوَادِجِ . وقال الشماخ : كما جَلَّلَتْ نِضْوَ القِرَامِ الرَّجَائِزُ وقال الليث : الرِّجَازَةُ : شيء يُعدل به ميل الحِمْلِ ، وهو شيء من وِسَادَةٍ أو أَدمٍ إذا مال أحد الشِّقَّين وُضِع في الشِّقِّ الآخر ليستوي تُسَمَّى رجَازَةَ الميل ، قال : وَوَسْوَاسُ الشيطان : رِجْزٌ . ( أبو عبيد عن العَدَبَّس الكنائي ) : قال : البعير إذا كان يصيبه اضطراب في فخذيه إذا أراد القيام ساعة ثم ينبسط فهو أَرْجَزُ ، وقد رَجِزَ رَجَزَاً . قال الراعي يصف الأثافي : ثَلاَثٌ صَلَيَن النَّاَر شهراً وأرْزمَتَ عليهنَّ رَجْزَاءُ القيامِ هَدُوجُ يعني ريحاً تَهْدِجُ ، لها رَزَمَةٌ . ويقال : أراد برَجْزَاءِ القيام قِدْراً كبيرةً ثقيلةً ، هَدُوجٌ : سريعةُ الغَلَيَان . وقال أبو النجم في صفة النَّاقة الرَّجْزَاء : حتى يقومَ تكلُّفَ الرَّجْزَاءِ ويقال للريح إذا كانت دائمة : إنها لرَجْزَاءُ ، وقد رَجَزَتْ رَجْزاً . وارتَجَزَ الرعد ارتِجَازاً إذا سمعت له صوتاً متتابعاً . وَتَرَجَّزَ السحاب أي تحرك تحركاً بطيئاً لكثرة مائه . قال الراعي : ورجَّافاً يَحِنّ المزنُ فيه تَرَجَّزَ من تِهَامة فاسْتَطَارا أراد بالرَّجَّاف : السحاب .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR14.455 harf(باب الجيم والراء وما يثلثهما)
(جرز) الجيم والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو القطْع. يقال جَرَزْتُ الشيءَ قطعتُه. وسيفٌ جُرَاز أي قَطّاع. وأرضٌ جُرُزٌ لا نَبْت بها. كأنَّه قُطِع عنها. قال الكسائي* والأصمعيّ : أرضٌ مجروزة من الجرز، وهي التي لم يُصِبْها المطر، ويقال هي التي أُكل نباتُها. والجَرُوزُ: الرّجُل الذي إذا أكل لم يترُكْ على المائدةِ شيئاً، وكذلك المرأةُ الجَرُوزُ، والنّاقةُ. قال:
* تَرَى
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR373 harf- قال عز وجل: ﴿صعيدا جرزا﴾ [الكهف/8]، أي: منقطع النبات من أصله، وأرض مجروزة: أكل ما عليها، والجروز: الذي يأكل ما على الخوان، وفي المثل: لا ترضى شانئة إلا بجرزة (أأي: من شدة بغضها لا ترضى للذين تبغضهم إلا بالاستئصال، انظر: المجمل 1/182؛ ومجمع الأمثال 2/212)، أي: باستئصال، والجارز: الشديد من السعال، تصور منه معنى الجرز، والجرز: قطع بالسيف، وسيف جراز (جراز كغراب، أي: قطاع).
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR550 harfج ر ز
جرزه الزمان: اجتاحه.
قال تبع: لا تسقنـي بيديـك إن لـم ألقهـا جرزاً كأن أشاءها مجروز وأرض مجـروزة وقـد جـرزت: قطـع نباتها.
وأرض جرز وأرضون أجراز وسنون أجراز: جدبة.
ومفازة مجراز.
قال الراعي: وغبراء مجراز يبيت دليلها مشيحـاً عليهـا للفراقـد راعيـاً وسيف جراز.
و " لن ترضى شانئة إلا بجرزة " مثل فـي العـداوة وأن المبغـض لا يرضـى إلا باستئصال من ببغضه.
وضربه بالجرز
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.771 harfجَرَزَ يَجْرُزُ جَرْزاً: أَكل أَكلاً وَحِيًّا. والجَرُوزُ: الأَكُولُ،وقيل: السريع الأَكل، وإِن كان قسا
(* كذا بالأصل مع بياض) ...
وكذلك هو من الإِبل، والأُنثى جَرُوزٌ أَيضاً. وقد جَرُزَ جَرَازَةً. ويقال: امرأَة جَرُوزٌ إِذا كانت أَكولاً. الأَصمعي: ناقة جَرُوزٌ إِذا كانت أَكولاً تأْكل شيء. وإِنسان جَرُوزٌ إِذا كان أَكولاً. والجَرُوزُ: الذي إِذا أَكل لم يترك على المائدة شيئاً، وكذلك المرأَة. ويقال
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR98 harf* ج ر ز * أرض * جُرُزٌ * وجرز كعسر وعسر لا نبات بها و * جَزْرٌ * و * جَزَرٌ * كنهر ونَهر كله بمعنى
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.987 harfجرز يجرز جرزا: أكل أكلا وحيا، أي بسرعة. جرز: قتل، يجرزه جرزا، قال رؤبة:
حتى وقمنا كيده بالرجـز والصقع من قاذفة وجرز فإنه أراد بالجرز القتل. قال الصاغاني: وروى أبو عمرو رجز رؤبة هكذا:
بالمشرفيات وطعن وخـز والصقع من قاذفة وجرز قال: ويروى: والصقب. والقاذفة: المنجنيق. جرز: نخس يجرزه جرزا. وبه فسر ابن سيده بيت الشماخ الآتي ذكره قريبا.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR5.535 harfجَرَزَهُ
1 جَرَزَهُ جرز جرزه جرزة , (S, K, * TA,) aor. جَرُزَ , inf. n. جَرْزٌ, (S, Mgh, TA,) He cut it; or cut it off. (S, K, Mgh, TA.) You say also, جُرِزَتِ الأَرْضُ, meaning, The land had its herbage cut, or cut off: (A:) or became without herbage; its herbage having been consumed by the locusts or the sheep or goats or the camels or the like: (Fr, TA:) and جَرِزَتِ الأَرْضُ, aor. جَرَزَ ,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR658 harfجَرَزَ
جَرَزَ U ( n. ac. جَرْز 1 ),
a. Cut off; devoured, consumed.
b. Killed.
c. Satirized.
جَاْرَزَ
جَاْرَزَ III ,
a. Joked, rallied, quizzed.
أَجْرَزَ
أَجْرَزَ IV ,
a. Was barren, waste.
تَجَاْرَزَ
تَجَاْرَزَ VI ,
a. Abused, inveighed against each other.
جَرْز
جَرْز 1 , ( pl. أَجْرَاْز 38 ),
a. Barren; waste.
جَرْزَة
جَرْزَة 1t ,
a. Extermination, annihilation.
جُرْز
جُرْز 3 ,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok17.285 harfجرز
جَرَزَ - يَجْرُزُ - جُرُز
جَرَزَ - يَجْرُزُ + كائن + شيئاً أو نبتاً: يقصه ويجزه ويحلقه فيجعله أجرد: يقطع ويحلق ويقص كل ما على سطح الشيء، كالأرض مثلاً من نبات، ويترك أصله لينبت بدلاً منه، كما في قطع الحشيش والبقدونس
جُرُز: على وزن" فـُعـُل" اسم فعل بمعنى مفعول من " جَرَزَ - يَجْرُزُ ": الشيء الذي استأصل وقطع منه كل ما على سطحه وترك
Mücavir kökler12 mücavir (20 toplam)
- صعد
1 ortak ayet · Bayır, yokuş yer demektir
- زرع
1 ortak ayet · Ekin demektir
- سوق
1 ortak ayet · Sevk bacak demektir
- موه
1 ortak ayet · Su
- أكل
1 ortak ayet · Ekel pas demektir
- نعم
1 ortak ayet · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
- بصر
1 ortak ayet · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
- خرج
1 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- نفس
1 ortak ayet · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
- رأي
1 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- جعل
1 ortak ayet · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
- أرض
1 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
Geçtiği ayetler(2)
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْمَاءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلَا يُبْصِرُونَ
Bitkisiz toprakGörmezler mi ki; Biz, kuru yerlere suyu gönderiyor, onunla hayvanlarının ve kendilerinin yedikleri ekinleri çıkarıyoruz. Hala da görmeyecekler mi?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جرز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جرد, حصد, جذذ, عقر |
| Zıt Kök | نبت |
| Çekirdek Özet 1 | Üzerindeki bitki örtüsü tamamen kesilip biçilmiş, yenilip tüketilmiş çıplak ve kurak zemin |
| Çekirdek Özet 2 | Dünya hayatının geçici süsünün bütünüyle kazınarak sıfırlanması ve ölü toprağın su ile yeniden diriltilmeye hazır mutlak çıplaklık hali |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın maddî tezahürlerinin sıfır noktasına çekilmesi, tam tasfiye ve yeniden inşa öncesi radikal arınma hali |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca doğal bir çöl veya kumul arazisi sanarak kökündeki kesilme, kökten kazınma ve tasfiye eylemini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جر | Çekmek, sürümek, sıyırmak ve yüzeyi kazıyarak taşımak anlamını taşır; nitekim جرد kökünde soymak, جرف kökünde süpürüp götürmek, جرح kökünde deriyi yırtıp açmak ve جرم kökünde meyveyi ağaçtan kesip koparmak eylemleri bu çekirdeğe dayanır. | ز | Zâ harfinin kattığı keskinlik, koparma ve sonlandırma etkisiyle çekme eylemi kökten kesme, biçme ve üzerinde hiçbir kalıntı bırakmayacak şekilde tüketip bitirme anlamına daralmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir yüzey boyunca kütlesel ilerleme, temas ve toplama hareketi. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Bir nesnenin veya mekânın en üst katmanı, tepe noktası ve yüzeyi. |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Keskin bir müdahaleyle dilimleme, ayırma, koparıp ortadan kaldırma eylemi. |
| جرز | Yüzey boyunca ilerleyerek üst katmanı kesip bütünüyle temizleyen, ardında hiçbir çıkıntı ve örtü bırakmayan süpürücü ve kökten kesici hareket. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kesici bir aletle kökünden biçmek; çekirgelerin veya hayvanların otlağı tamamen yiyip toprağı çıplak bırakması; sofrada hiçbir kırıntı bırakmayan aşırı obur yiyici. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şammâh b. Dırâr'ın beytinde boğazı ve genzi yırtarcasına kesen şiddetli kuru öksürük için kullanımı: لها بالرغامى والخياشيم جارز |
| Erken Arapça kullanım | Tubba‘ın beytinde üzerindeki ağaç ve bitkilerin kökten kesilip tasfiye edildiği çorak arazi tasviri: لا تسقني بيدك إن لم ألقها / جرزا كأن أشاءها مجروز ; ayrıca obur kadın tasviri için meşhur kullanım: ترى العجوز خبة جروزا |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Afro-Asyatik ve Sami dillerinde جرز kökü, özellikle baltayla veya kesici bir aletle kökünden kesme, biçme ve ayırma eylemlerini ifade eden ilksel bir ses-anlam öbeğine dayanır. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede g-r-z (גָּרַז) kökü baltayla kesmek, doğramak ve kökünden koparmak anlamına gelir; nitekim İbranicede gerzen (balta) kelimesi doğrudan bu kökten türemiş kesici alet adıdır. Arapçada kök bir yandan keskin kılıç için sıfatlaşırken (سيف جراز), diğer yandan üzerindeki bütün bitki örtüsü adeta baltayla biçilmiş veya obur bir canlı tarafından tamamen tüketilip sıfırlanmış çorak arazi (أرض جرز) anlamını kazanmıştır. Arapça, kökün taşıdığı fiziksel kesme eylemini hem tüketici oburluğa hem de mutlak bitkisizliğe doğru genişleterek soyutlamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جرز | Kökünden kesmek, koparmak, sofradaki her şeyi yiyip bitirmek; bitkisi kesilmiş veya tüketilmiş kuru arazi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice g-r-z (גָּרַז), gerzen | Baltayla veya kesici aletle kökten kesmek; balta ismi türetimi. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ses denkliğiyle kanıtlanmış ortak kök tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جرز | Anlamlı | Kökünden kesmek, tüketilmiş zemin | Üzerinde canlı bitki kalmamış, süpürülüp çıplak bırakılmış toprak; doymak bilmeyen obur. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| جزر | Anlamlı | Kesmek, boğazlamak, suyun çekilmesi | Ağacı veya hayvanı kesip parçalamak; denizin çekilerek kıyı zeminini çıplak bırakması. | Ortak çekirdek; Kur'an'da geçmez. |
| رجز | Anlamlı | Sarsılmak, azap, kirlilik | Sarsıntılı ve istikrarsız hareket; insana musallat olan ruhi ve bedeni pislik veya ilahi ceza. | Kur'an'da geçer; zıt yönde sarsıcı dinamizm. |
| رزج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde müsta‘mel kaydı bulunsa da yerleşik semantik alanı yoktur; Kur'an'da geçmez. |
| زجر | Anlamlı | Haykırarak menetmek, engellemek | Şiddetli ses ve baskı ile birini yolundan çevirmek veya harekete geçirmek. | Kur'an'da geçer; kesme ve durdurma bağı. |
| زرج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kayıtlı olmakla birlikte bağımsız kök anlamı teşekkül etmemiştir; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جرز | Merkez | Bitkisizleşme, kökten kesilme | Üzerindeki her türlü canlı örtünün tamamen kazınarak çıplak kalması | Tüketilerek veya kesilerek sıfır noktasına indirilen arazi hali. |
| جرد | Komşu | Soyunma, kabuğundan sıyrılma | Yüzeydeki dış örtünün çıkarılıp atılması | جرز kökündeki tüketici kesme yerine جرد daha çok kabuk veya örtünün soyulup açığa çıkmasıdır. |
| حصد | Komşu | Biçme, mahsulü toplama | Belirli bir olgunluk sonrasında ekinin hasat edilmesi | حصد planlı ve faydalı bir hasat eylemi iken, جرز ardında hiçbir iz bırakmayan mutlak bir tasfiyedir. |
| جذذ | Komşu | Ufalama, kırma, parçalama | Bir bütünü küçük parçalara ayırarak yok etme | جذذ nesneyi ufalamaya ve kırmaya odaklanır; جرز ise yüzeyi pürüzsüzce sıyırıp almayı hedefler. |
| عقر | Komşu | Kökünden kesme, kısırlık | Canlılığı sağlayan hayat damarını kesip verimsiz kılma | عقر doğurganlığın ve verimin içten bozulmasıdır; جرز ise dışsal yüzeyin bütünüyle temizlenmesidir. |
| نبت | Zıt | Filizlenme, bitme, yeşerme | Topraktan canın ve bitkinin fışkırması, yüzeyin örtülmesi | جرز durumundaki mutlak çıplaklığın karşıtı olarak toprağın örtüye ve canlılığa kavuşması. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جرز | Kökünden kesilmiş, bitkisiz | Yüzeyindeki nebatat bütünüyle tüketilmiş veya kesilmiş kurak zemin. | Kesin |
| Latince | aridus, vastatus, desolatus | Kurak, çorak, tahrip edilmiş | Fiziksel çıplaklığı ve çoraklığı verir; ancak kökteki oburca yenip tükenme dinamizmini dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | barren, desolate, stripped bare | Çorak, kökünden kazınmış, kupkuru | Üzerindeki örtüsü alınmış olmayı iyi karşılar; su ile yeniden canlanma potansiyelini ise bağlam dışı bırakır. | Güçlü |
| Almanca | kahl, unfruchtbar, öd | Çıplak, verimsiz, metruk | Yüzeyin bitkisizliğini ve ıssızlığını karşılar; tüketim sonucu oluşan arınmışlık nüansı eksiktir. | Güçlü |
| Fransızca | aride, dénudé, dévasté | Kurak, çıplak bırakılmış, soyulmuş | Örtüsüz kalma ve sıyrılma halini belirtir; kökteki kesilip sıfırlanma hareketini kısmen karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صَعِيدًا جُرُزًا | Kozmik tasfiye ve dünya hayatının süsünün yok edilmesi | Kıyamet sürecinde yeryüzündeki tüm ziynet, bağ, bahçe ve binaların düzlenip üzerindeki her türlü bitki ve varlığın kökünden kazınması bağlamı (Kehf 18:8). |
| الْأَرْضِ الْجُرُزِ | Yeniden diriliş için hazırlanan çıplak ve kupkuru arazi | Hiçbir yeşilliği kalmamış, görünüşte ölü toprağa su sevkedilerek ekinlerin ve rızıkların çıkarılması, diriliş delili bağlamı (Secde 32:27). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ba‘s ve haşir (yeniden diriliş) delili | Ölü ve bitkisiz toprağın canlanması üzerinden cismani dirilişin aklen ve fiilen ispatı | Sıfır noktasındaki bir varlığın ilahi kudretle yeniden inşa edilmesi. |
| Fıkıh | Ziraat, ihya ve ölü arazinin imarı | Üzerinde hiçbir mülkiyet ve ziraat eseri bulunmayan sahipsiz çorak arazinin (mevât) tespiti ve mülkiyeti | Zirai potansiyeli uykuda olan, üzerinde fiili ürün bulunmayan toprak. |
| Tefsir | Kozmik tasfiye ve dünya hayatının hakikati | Kehf 18:8'deki ifadenin dünya hayatının aldatıcı süslerinin sıfırlanacağını bildirmesi | Zahiri debdebenin geçiciliği ve mutlak ontolojik çıplaklık hali. |
| Hadis | Kıyamet ahvali ve arazi tasvirleri | Kıyamet günü yerin üzerinde hiçbir işaret ve tümsek kalmaksızın dümdüz ve çıplak kılınması rivayetleri | Üzerindeki bütün insan yapımı ve tabii örtülerin süpürülmesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret ve diriliş tasavvuru | Ontolojik sıfırlanma noktası | Kulun dünyevi aldanıştan arınmasını ve dirilişin tek failini görmesini sağlama | Yeryüzü süsünün silinmesi tevhidin mutlak egemenliğini aşikâr kılar. | Kesin |
| İlmi | Jeoloji ve ekoloji | Çölleşme ve kuraklık fazı | Ekosistemde biyokütlenin sıfırlanması ve su döngüsüyle canlanma eşiği | Kurak arazinin su ile teması sonucu biyolojik üretimin tetiklenmesi döngüsü. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal kriz ve güç tasfiyesi | Radikal güç ve mülk arınması | Güç ve iktidar vehminin kökünden kazınması | Bâtıl veya mütekebbir yapıların dünya üzerindeki hakimiyet iddialarının hükümsüz kılınması. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve sermaye döngüsü | Sıfır sermaye veya atıl rezerv | Üretim faktörlerinin tamamen durduğu, yeni bir girdi (su/sermaye) bekleyen saf potansiyel hali | Katma değerin tamamen yok olduğu kriz anından sonraki yeniden yapılanma zemini. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonun sıfırlanması veya boş küme | Bir sistemdeki tüm dinamik değişkenlerin sıfır değerine çekilerek taban çizgisine dönmesi hali. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Boş levha veya radikal mülksüzleşme | Toplumsal veya psikolojik yapıdaki tüm birikmiş yapıların tasfiye edilip saf, yalın başlangıç durumuna dönülmesi. | Muhtemel |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece coğrafi bir çöl kumu veya baştan beri verimsiz olan taşlık bir araziye indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün kesilme, kökünden biçilme ve tüketilme dinamiğini barındırması; yani arazinin aslında bitki verme kabiliyeti olan fakat üzerindeki örtünün bütünüyle sıyrılmış ve yeni bir su girdisi bekleyen dinamik bir geçiş fazı olması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kehf 18:8'deki kozmik tasfiyenin dehşetini kavrayamamak; Secde 32:27'deki diriliş mucizesini ise zaten hiçbir şey bitmeyen taşlık sanarak toprağın uykudaki canlılık potansiyelini gözden kaçırmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın dünya hayatı tasavvuru ile ahiret ve diriliş mekanizması arasındaki bağı kurar; varlığın dış süsünün geçiciliğini ve ilahi müdahaleyle her an sıfırlanıp yeniden inşa edilebilirliğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dünyanın faniliğini ve süslerin zevalini anlatan eskatolojik ayetlerde (Kehf 18:8) ve ölü tabiatın su ile diriltilişini ba‘s delili kılan kozmik ayetlerde (Secde 32:27). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeryüzündeki mülkiyetin ve medeniyetin kalıcı olduğu zannını yıkar; ölümün bir yok oluş değil, dirilişe hazırlanan mutlak bir temizlenme ve arınma zemini olduğunu fark ettirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamÜzerindeki ekin ve nebatat bütünüyle kesilip biçilmiş, yenilip tüketilmiş kupkuru, çıplak toprak.
- Soyut anlamVarlığın tüm harici tezahürlerinden, süs ve yapay eklentilerinden soyutlanarak saf potansiyel ve sıfır noktasına indirgenmesi.
- Sistematik karşılıkYıkım ile yeniden diriliş arasındaki ara kesit; ilahi girdinin (su/vahiy) yeniden hayat vermesi için zorunlu olan mutlak arınma ve zemin tasfiyesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıBurada , yeryüzünü ve üzerindeki tüm unsurları ifade eder. , yüzeydeki bütün bitki, süs ve canlılık katmanını gösterir. işlemiyle bu katmandan bütünüyle arındırılan taban, çıplak ve kesilmiş zemin olan yani جرز durumunu simgeler. Dışsal bir fail veya girdi olan (su veya ilahi emir) sisteme dahil olduğunda, sıfırlanmış zemin biçiminde yeni bir diriliş ve canlılık fazına evrilir.