حدق
ح - د - ق
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Hadek : Hadek, patlıcan, sonra bütün bahçelerin adı olmuştur. Cennet ağaçlı bahçe, hadike ise ağaçsız bahçe, bostan demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hadek : Hadek, patlıcan, sonra bütün bahçelerin adı olmuştur. Cennet ağaçlı bahçe, hadike ise ağaçsız bahçe, bostan demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.427 harfباب الحاء والقاف والدال معهما
ق ح د، ح ق د، ق د ح، ح د ق، د ح ق، مستعملات
قحد:
القَحَدة: ما بينَ المأْنَتَيْن من شَحْم السَّنام. ناقةٌ مِقحاد: ضَخْمةُ القَحَدة، قال:
المُطْعِمُ القَوْمِ الخِفافِ الأَزوادْ من كُلِّ كَوماءَ شَطُوطٍ مِقحادْ
حقد:
الحِقْدُ: الاسمُ، والحَقْدُ: الفِعلُ، حَقَدَ يَحقِدُ حَقْداً، وهو إمساكُ العَداوة في القلب والتَرَبُّصُ بفُرصتها.
قدح:
القَدّاح: مُتَّحِذُ الأقداح،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR319 harfحَدَقَةُ العين: سوادُها الأعظمُ، والجمع حَدَقٌ وحِداقٌ. قال أبو ذؤيب:
فالعَيْنُ بعدهُم كَأَنَّ حِداقَـهـاسُمِلَتْ بِشَوْكٍ فهي عورٌ تَدْمَعُ
والتَحْديق: شدّة النظر. والحديقةُ: الروضةُ ذات الشجر. وقال تعالى: "وَحَدائِقَ غُلْباً" ويقال: الحديقةُ: كلُّ بستان عليه حائط. وحَدَقوا بالرَجُلِ وأَحْدَقوا به، أي أحاطوا به.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.590 harfباب الحاء والقاف والدال
حقد ، حدق ، قدح ، قحد ، دحق : مستعملات .
قحد : قال الليث : القَحَدَةُ : ما بين المأْنَتَيْن من شَحْم السنام . وناقَةٌ مِقْحَاد : ضخمة القَحَدَة وأنشد : مِن كلِّ كَوْمَاءَ شَطُوطٍ مِقْحَادْ أبو عُبَيد عن الأصمعيِّ : المِقْحَاد : النَّاقةُ العظيمة السَّنام : ويقال للسَّنام : القَحَدَة ، قال : والشَّطُوطُ : العظيمة جَنْبَتَي السَّنَام . ثعلب عن ابن الأعرابيِّ قال : المَحْقِدُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.398 harf(باب الحاء والدال وما يثلثهما)
(حدر) الحاء والدال والراء أصلان: الهبوط، والامتلاء.
فالأوّل حَدَرْتُ الشّيءَ إذا أَنزَلْتَه([1]). والحُدُور فعل الحادر. والحَدُور، بفتح الحاء: [المكان([2])] تَنْحَدِر منه.
والأصل الثاني قولُهم للشَّيء الممتلئ حادر. يقال عَينٌ حَدْرَة بَدْرَة: ممتلِئة. وقد مضى شاهدُه([3]). وناقةٌ حادرةُ العينين، إذا امتلأتَا. وسُمِّيت حَدْراء لذلك. ويقال الحيدرة الأسد* ويمكن أن
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR221 harf- ﴿حدائق ذات بهجة﴾ [النمل/60]، جمع حديقة، وهي قطعة من الأرض ذات ماء، سميت تشبيها بحدقة العين في الهيئة وحصول الماء فيها، وجمع الحدقة حداق وأحداق، وحدق تحديقا: شدد النظر، وحدقوا به وأحدقوا: أحاطوا به، تشبيها بإدارة الحدقة.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR505 harfح د ق
هم في مثل حدقة البعير أي في خصب وماء كثير وهي موصوفة بكثرة الماء.
وهم رماة الحدق: للمهرة في النضال.
وتقول: الرامي إذا حذق لم يخطيء الحدق.
وتكلمت على حدق القوم أي وهم ينظرون إليّ.
قال أبو النجم: وكلمة حزم تغص الخطيب على حدق القوم أمضيتها وحدق إليّ ونظر إليّ بتحذيق وحدقه بعينه: نظر إليه فهو حاذق.
ورأيت المريض يحدق يمنة ويسرة.
ورأيت الذبيحة حادقة.
وقد أحدقوا به
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.537 harfحدَقَ به الشيءُ وأَحدقَ: اسْتَدارَ؛ قال الأَخطل:
المُنْعِمُون بنُو حَرْبٍ، وقد حَدَقَتْ
بيَ المَنِيّةُ، واسْتَبْطأْتُ أَنصارِي
وقال ساعدة:
وأُنْبِئْتُ أنَّ القومَ قد حَدَقُوا به،
فلا رَيْبَ أنْ قد كان ثَمَّ لَحيمُ
وكل شيء اسْتَدار بشيء وأَحاطَ به، فقد أَحدَقَ به. وتقول: عليه شامةٌ سوداء قد أحدقَ بها بياض.
والحَدِيقة من الرِّياض: كلُّ أَرض استدارت وأَحدق بها جاجزٌ أو أَرض مرتفعة؛ قال عنترة:
جادَتْ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR255 harf* ح د ق * * حَدَقةُ * العين سوادها الأعظم والجمع * حَدَقٌ * و * حِدَاقٌ * و * التحدِيقُ * شدة النظر و * الحَدِيقةُ * الروضة ذات الشجر قال الله تعالى ﴿وحدائق غلبا﴾ وقيل الحديقة كل بستان عليه حائط و * حَدَّقُوا * به * تحدِيقاً * و * أحْدقوا * به أحاطوا به
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.358 harfالحدقة، محركة: سواد العين عن ابن دريد ، وهو المستدير وسط العين، وقيل: هي في الظاهر سوادها، وفي الباطن خرزتها، وقال الجوهري: سوادها الأعظم، وقال غيره: السواد الأعظم في العين هي الحدقة، والأصغر هو الناظر، وفيه إنسان العين، وإنما الناظر كالمرآة إذا استقبلتها رأيت فيها شخصك، وقولهم: في حديث الأحنف: نزلوا في مثل حدقة البعير أي: نزلوا في خصب، وشبهه بحدقة البعير لأنها ريا من الماء، قال ابن الأثير: لأنها
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR6.286 harfحَدَقَهُ
1 حَدَقَهُ حدق حدقه حدقة (K, TA) بِعَيْنِهِ, aor. حَدِقَ , inf. n. حَدْقٌ, (TA,) He looked at it. (K, TA.) It is said in a trad., فَحَدَقَنِى القَوْمُ بِأَبْصَارِهِمْ And the people, or party, cast the blacks of their eyes at me. (TA.) And حَدَقَهُ He, or it, hit, or hurt, the black of his eye. (K.) -A2- حَدَقَ, (K, TA,) aor. حَدِقَ , (TA,) inf. n. حُدُوقٌ, said of one that is dying
حَدَقَهُ 1 حَدَقَهُ حدق حدقه حدقة (K, TA) بِعَيْنِهِ, aor. حَدِقَ , inf. n. حَدْقٌ, (TA,) He looked at it. (K, TA.) It is said in a trad., فَحَدَقَنِى القَوْمُ بِأَبْصَارِهِمْ And the people, or party, cast the blacks of their eyes at me. (TA.) And حَدَقَهُ He, or it, hit, or hurt, the black of his eye. (K.) -A2- حَدَقَ, (K, TA,) aor. حَدِقَ , (TA,) inf. n. حُدُوقٌ, said of one that is dying (مَيِّت), He opened his eyes, and moved his eyelids, or twinkled with his eyes. (K.) You say, رَأَيْتُ المَيِّتَ يَحْدِقُ I saw him that was dying open his eyes, &c. (TA.) -A3- See also 4.
حدّق 2 حدّق حدق , (Mgh,) or حدّق النَّظَرَ, (Msb,) inf. n. تَحْدِيقٌ, (S, Mgh, Msb, K,) He looked hardly, or intently, (S, Mgh, Msb, K,) and rolled the black of the eye, (Har p. 221,) اـِلَيْهِ at him: (Mgh, Msb:) and ↓ حَدْلَقَةٌ, with an augmentative ل, is like تَحْدِيقٌ; [the verb of which it is the inf. n., namely,] ↓ حَدْلَقَ, said of a man, signifying he rolled the black of his eye in looking. (S.)
احدقوا بِهِ 4 احدقوا بِهِ احدقوا به احدقوا بة ; (S, Mgh, Msb, K;) and ↓ حَدَقُوا به, (S, Msb, K,) aor. حَدِقَ , (Msb, K,) inf. n. حَدْقٌ; (TK;) and به ↓ احدود قوا; (Sgh, K;) They surrounded, encompassed, or encircled, him, or it; (S, Mgh, Msb;) namely, a man, (S,) or a town or the like: (Msb:) or they went round or round about, circuited, or compassed, him, or it. (K.) You say of anything, احدق به as meaning It surrounded, encompassed, or encircled, it; (TA;) as, for instance, a house [or a wall] surrounds a garden. (Mgh.) Thus you say, عَلَيْهِ شَامَةٌ سَوْدَآءُ قَدْ أَحْدَقَ بِهَا بَيَاضٌ [Upon him is a black mole which whiteness has surrounded]. (TA.) And أَحْدَقَتْ بِهِ المَنِيَّةُ (tropical:) Death encompassed him. (TA.) ― -b2- أَحْدَقُوا بِهِ الأَحْدَاقِ, a phrase used by El- Hareeree, means They made the blacks of the eyes to surround him. (Har p. 186.) -A2- احدقتِ الرَّوْضَةُ, (K,) or احدقت الروضة عُشْبًا, (Zj, TA,) i. e. [The meadow] became a حَدِيقَة [q. v.], (Zj, K,) [by producing herbs such as are termed عشب; for] without عشب it is a روضة. (Zj, TA.)
12 اـِحْدَوْدَقَ see 4.
حَدْلَقَ Q. Q. 1 حَدْلَقَ حدلق , and its inf. n. حَدْلَقَةٌ: see 2.
حَدَقٌ حَدَقٌ حدق : see حَدَقَةٌ, in three place. ― -b2- Also The [fruit of the] بَاذِنْجَان [q. v.: accord. to Forskهl (Flora ئgypt. Arab., p. 47), solanum cordatum]: (IAar, Az, K:) [a coll. gen. n.:] n. un. with ة: likened to the blacks of the eyes of the [species of antelope called] مَهَا: in the handwriting of 'Alee Ibn-Hamzeh, written حذق, with the dotted ذ; but this is not known. (TA.)
حَدَقَةٌ حَدَقَةٌ حدق حدقه حدقة (S, Msb, K, &c.) and ↓ حُنْدُوقَةُ and ↓ حِنْدِيقَةٌ, (K,) but IDrd doubts the correctness of this, (TA,) The black of the eye; (IDrd, Msb, K;) i. e. the round part in the middle of the eye; (TA;) the greater black of the eye; (S, TA;) the smaller being the نَاظِر [or pupil], in which is what is termed اـِنْسَانُ العَيْنِ, for it is like a mirror, in which one facing it sees his figure; (TA;) [the part, of the eye, that is surrounded by the white; the iris, together with the whole of the anterior chamber of the eye;] what is in the middle of the white of the eye: (Zj in his “Khalk el-Insلn:”) or, as some say, externally, the black of the eye; and internally, its خَرَزَة [or lens]: (TA:) [and sometimes the eye, absolutely; as, for instance, in a phrase mentioned voce ذَابَ, in art. ذوب:] pl. ↓ حَدَقٌ, (S, Msb, K) [or rather this is a coll. gen. n.,] and [the pl. is] أَحْدَاقٌ [a pl. of pauc.] (K) and حَدَقَاتٌ (Msb) and حِدَاقٌ; (S, Msb, K;) which last is applied by Aboo-Dhu-eyb to the حَدَقَة together with what surrounds it. (TA.) [Hence,] ↓ تَكَلَّمْتُ عَلَى حَدَقِ القَوْمِ I spoke while the people, or party, looked at me. (TA.) And ↓ رُمَاةُ الحَدَقِ Those who hit the mark in throwing or shooting. (TA.) And نَزَلُوا فِى مِثْلِ حَدَقَةِ البَعِيرِ (tropical:) They alighted, or alighted and abode, in a tract abounding with herbage; likened to the حدقة of the camel because this is plentifully supplied with moisture. (TA from a trad.)
حَدِيقَةٌ حَدِيقَةٌ حديقه حديقة A walled garden; a garden surrounded by a wall: (S, Msb, TA:) of the measure فَعِيلَةٌ in the sense of the measure مَفْعُولَةٌ: (Msb:) or any round piece of land surrounded by a fence or the like, or by elevated land: (TA:) or whatever is surrounded by building: (K:) and, by extension of its application, a garden, though without a wall: (Msb:) or a meadow, or garden, (رَوْضَة,) having trees: (S, K:) or a garden of palm-trees and of other trees, (Zj, IDrd, K,) dense and luxuriant, (Zj, IDrd, TA,) and, as some say, fruit-bearing: (TA:) or a garden (جَنَّة) of palmtrees and grape-vines: (TA:) or a distinct collection of palm-trees: (K:) or a plot of seedproduce: (Kr, TA:) or a hollow in a valley, that retains water: and any depressed place in a valley, that retains water, thought water be not in its bottom: (TA:) pl. حَدَائِقُ. (S, Msb, K.) Hence the saying, وَ رَدَ عَلَىَّ كِتَابُكَ فَتَنَزَّهْتُ فِى بَهْجَةِ حَدَائِقِهِ (tropical:) [Thy letter has come to me, and I have recreated myself in contemplating the beauty of its garden-like phrases]. (TA.)
حُدَلِقَةٌ حُدَلِقَةٌ حدلقه حدلقة (mentioned in the K in art. حدلق) A large حَدَقَة [or black of the eye]: (S, K:) a meaning which shows the ل to be augmentative: (TA:) or some part of the body that is unknown: (K:) one says, أَكَلَ الذِّئْبُ مِنَ الشَّاةِ الحُدَلِقَةَ [the wolf ate, of the sheep, or goat, the حدلقة]: A'Obeyd says, it is some part of the body thereof, but I know not what it is: (S:) or the eye: (S, K:) so says Lh; (S;) and so Kr: (TA:) As heard an Arab of the desert, of the Benoo-Saad, say that it means its غَلْصَمَة [or epiglottis]. (IB, TA.) ― -b2- عَيْنٌ حُدَلِقَةٌ An eye of which the ball, or globe, is prominent, or large and prominent; or of which the black is prominent; syn. جَاحِظَةٌ. (TA.)
حَدَوْلَقٌ حَدَوْلَقٌ حدولق Short and compact. (IDrd, K.)
حُنْدُوقَةٌ حُنْدُوقَةٌ حندوقه حندوقة : see حَدَقَةٌ.
حِنْدِيقَةٌ حِنْدِيقَةٌ حنديقه حنديقة : see حَدَقَةٌ.
حَنْدَقُوقٌ حَنْدَقُوقٌ حندقوق and its vars. (mentioned in this art. by J and Sgh): see art. حندق.
مُحَدِّقٌ مُحَدِّقٌ محدق A difficult, or distressing, affair or event; in consequence of which men look hardly, or intently. (TA.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR446 harfحَدَقَ
حَدَقَ I ( n. ac. حَدْق 1 , حُدُوْق 27 ),
a. Surrounded, enclosed, encircled, encompassed.
b. see II .
حَدَّقَ
حَدَّقَ II
a. [ Ila ], Eyed narrowly, gazed, stared, peered at.
أَحْدَقَ
أَحْدَقَ IV ,
a. see I (a) .
حَدَقَة
حَدَقَة 4t , ( pl. حَدَق 4 , حِدَاْق 23 , أَحْدَاْق 38 ),
a. Pupil or black of the eye.
حَاْدِق
حَاْدِق 21 ,
a. Ingenious, clever.
حَدِيْقَة
حَدِيْقَة 25t ,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR12.220 harfحدق
حَدَقَ - يَحْدِقُ - حَدِيْقَة - حَدائِق
حَدَقَ - يَحْدِقُ + كائن أو شيء أو أمر+ بـِ شيء أومكان: أحاط به على شكل سور دائري ملتف ومرتفع
حَديْقَة: على وزن " فعيلة" فاعل مرة من " حـَدَقَ - يَحْدِقُ ": اسم مكان خاص منه: الأرض أو البستان المزروع والمحاط من جميع جوانبه بأشجار عالية تلتف حوله وتفصله عما سواه
حَدائِق: جمع " حَدِيْقَة "
Mücavir kökler16 mücavir (24 toplam)
- بهج
1 ortak ayet · Behic çiçekli otlak yer demektir
- عنب
1 ortak ayet · E’nab, Üzüm asması demektir
- نبت
1 ortak ayet · Bitki
- عدل
1 ortak ayet · Denk tutuyorlar
- شجر
1 ortak ayet · Ağaç
- غلب
1 ortak ayet · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
- موه
1 ortak ayet · Su
- ذو
1 ortak ayet · Sahip
- مع
1 ortak ayet · Beraber
- خلق
1 ortak ayet · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
- نزل
1 ortak ayet · “Nezle” konaklama yeri demektir
- سمو
1 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
Geçtiği ayetler(3)
… وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا …
BostanlarYoksa gökleri ve yeri yaratan, gökten size su indirip onunla bir ağacını dahi bitiremeyeceğiniz nice güzel bahçeler meydana getiren mi? Allah yanında başka bir ilah mı? Hayır, onlar sapıklıkta ısrar eden bir güruhtur.
حَدَائِقَ وَأَعْنَابًا
BostanlarBahçeler ve bağlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حدق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | روض, جنن, حوط |
| Zıt Kök | بيد |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin etrafını dairesel olarak kuşatmak, çevrelemek ve göz bebeği gibi suyu ve bereketi korunaklı bir sınır içine almak |
| Çekirdek Özet 2 | Etrafı sınırlandırılmış, korunaklı, zengin meyve ve su kaynaklarıyla donatılmış cennet ve dünya bostanları |
| Çekirdek Özet 3 | Kuşatıcı bir koruma ve sınır sistemi içinde bereketi yoğunlaştıran, iç zenginliği dış etkenlerden muhafaza eden kapalı ekosistem |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan veya ağaçsız bir bostan sayarak kuşatılmışlık, çevrilmişlik ve yoğun koruma nüansını göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حد | Keskin sınır çizmek, uç belirlemek, bir alanı diğerinden net bir hatla ayırmak; حدب (tümsekleşmek, sınır oluşturmak), حدث (yeni bir sınır veya durum başlatmak), حدد (keskinleştirmek, sınırlamak) köklerinde olduğu gibi | ق | Eklenen ق harfi dairesel toplanma, kapanma ve kavrama hareketi katarak doğrusal olan sınırı dairesel bir çevrelemeye ve içe dönük bir kuşatmaya dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Dış dünyaya karşı sınır çeken ve içeridekini muhafaza eden koruyucu engeli temsil eder. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Korunan alanın sınırındaki geçiş noktasını, sınır boyunca devam eden kontrolü belirtir. |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Çizilen sınırın dairesel olarak kapanmasını, toplanmasını ve odaklanmış bir merkez oluşturmasını sağlar. |
| حدق | Çitin dairesel olarak kapanıp bir merkezi bütünüyle kuşatması | Koruyucu bir sınırın veya engelin bir alanın ya da göz bebeğinin etrafını dairesel olarak sarıp bereketi ve görüşü içeride toplaması hareketini ifade eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gözün renkli ve dairesel bebeği; bir şeyin etrafını tam bir halka şeklinde kuşatmak; etrafı duvar, çit veya yükseltiyle çevrili, içinde su ve meyve ağaçları bulunan korunaklı bahçe |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Antara b. Şeddâd el-Absî, suyla dolup dairesel biçimde parlayan korunaklı bahçeyi dirheme benzeterek şöyle der: فَتَرْكنَ كلَّ حَديقةٍ كالدِرْهَم / Ebu Züeyb el-Hüzelî göz bebeklerini nitelerken şöyle der: فالعَيْنُ بعدَهُمُ كأنَّ حِداقَها سُمِلَتْ / بشَوْكٍ فهـي عُـورٌ تـدْمَـعُ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi el-Ahtal, ölümün insanı her yönden kuşatmasını anlatırken kökü fiil formunda şöyle kullanır: المُنْعِمُون بنُو حَرْبٍ، وقد حَدَقَتْ / بيَ المَنِيّةُ، واسْتَبْطأْتُ أَنصارِي |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Arapça حدق kökü, Sami dillerinin güney kolunda bir merkezi çevreleme, dairesel kuşatma ve suyla beslenen sınırlandırılmış alan tasavvuru etrafında gelişmiştir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede doğrudan h-d-q kökü genellikle çit yapımında veya sınır belirlemede kullanılan dikenli çalı türlerini (ḥēdeq / חֵדֶק; bkz. Mişle 15:19, Mika 7:4) ifade eder; bu durum çitle çevirme, koruyucu ve geçit vermez bir sınır kurma eylemiyle doğrudan anlamsal bağ taşır. Süryanicede de diken ve koruyucu sınır çitleriyle ilişkili formlar görülür. Arapçada kök, dikenli çitten ziyade bu çitle ya da duvarla dairesel olarak çevrilen korunaklı alana (حديقة) ve beyazlığın çevrelediği su dolu siyah göz bebeğine (حدقة) evrilerek semantik bir genişleme ve incelme kazanmıştır. Fonetik olarak ح ve د seslerinin oluşturduğu keskin sınır manası, ق harfinin dairesel kapalılığıyla birleşerek Arapçada bir varlığı çepeçevre kuşatma (أحدق) fiilini türetmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane's Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حد çekirdeğinden türeme dairesel kuşatma | Sınır koyma ve keskin ayırma anlamından dairesel çevrelenmiş bahçeye ve göz bebeğine geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ḥēdeq (dikenli sınır çalıları) | Sınır koruma ve etrafı engelle çevirme işlevinin Arapçada korunan alana ve dairesel çevrelemeye evrilmesi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik sınır ve çevreleme kökleri | Çevrilmiş, kapalı korunaklı alan modelleriyle yapısal paralellik | Muhtemel |
Kaynak HALOT, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حدق | Anlamlı | Çevrelemek, kuşatmak | Etrafı sınırla çevrilmiş bahçe, dairesel göz bebeği | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حقد | Anlamlı | Gizli öfke tutmak | Öfkeyi ve kini kalbin sınırları içinde hapsedip biriktirmek | Kur'an'da geçmez; içe hapsetme ilişkisi |
| دحق | Anlamlı | Uzaklaştırmak, mahrum etmek | Eli bir şeyden çekmek, iyilikten ve insanlardan uzağa sürmek | Kur'an'da geçmez; dışarı itme yönü |
| دقح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde ihmal edilmiş diziliş |
| قحد | Anlamlı | Çıkıntılı olmak, asıl kök | Hörgücün sertleşip belirginleşmesi, devenin kök kemiği | Kur'an'da geçmez |
| قدح | Anlamlı | Çakmak, oymak, yarmak | Ateş çıkarmak için sürtmek, tahtayı oyup kap yapmak | Kur'an'da geçer; zıt hareket (açma/oyma) |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حدق | Merkez | Kuşatılmış yeşillik ve bahçe | Etrafı duvar, çit veya yükseltiyle tam olarak çevrilmiş, dairesel korumaya alınmış bostan | Suyu, ağacı ve meyvesi olan, dış müdahalelerden yalıtılmış korunaklı alan |
| روض | Komşu | Sulak çayırlık | Doğal su birikintisiyle yeşeren, etrafında zorunlu bir çit veya duvar bulunmayan geniş açık yeşillik | Düzlük ve yayılma unsuru ön plandadır; etrafı çevrilmiş olma şartı yoktur |
| جنن | Komşu | Örtülü, sık ağaçlı bahçe | Ağaçların sıklığı sebebiyle toprağı ve içeriyi gizleyen, gözden saklayan büyük bahçe | Vurgu çevrelenmişlikte değil, ağaçların yoğunluğunun sağladığı örtücülük ve gizlemededir |
| حوط | Komşu | Genel kuşatma ve koruma | Bir şeyin çevresini sararak kontrol altına alma eylemi | Bahçe veya bitki şartı olmaksızın her türlü koruyucu kuşatmayı ifade eder |
| بيد | Zıt | Yok oluş, ıssız çöl | Hiçbir sınırı, suyu, bitkisi ve koruması bulunmayan helak edici açıklık | Sınırlı ve bereketli bahçenin tam karşıtı olan çöl ve tükeniş hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حدق | Kuşatmak, etrafı çevrili bahçe | Sınırla çevrilmiş su ve meyve dolu korunaklı alan ile göz bebeği | Kesin |
| Latince | Hortus inclusus, circumdare | Etrafı çevrilmiş bahçe, kuşatmak | Hortus inclusus kapalı bahçe anlamını tam verir; circumdare ise dairesel kuşatmayı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Enclosed garden, orchard, surround | Çevrili bostan, meyve bahçesi, çevrelemek | Sadece garden kelimesi çevrilmişlik nüansını eksik bırakır; enclosed orchard kavramı daha uygundur | Güçlü |
| Almanca | Umfriedeter Garten, umringen | Etrafı çitle çevrili bahçe, kuşatmak | Umfriedung koruyucu sınırı, Garten ise bereketi ifade ederek kökün iki yönünü de karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Jardin clos, entourer | Kapalı bahçe, etrafını sarmak | Clos unsuru koruyucu çiti, jardin ise meyve ve bitki zenginliğini aktarır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ | Dünya nimetleri, göz alıcı korunaklı bostanlar | Yaratılış delilleri ve ilahi lütufların sayıldığı bağlam; Neml 27:60 |
| حَدَائِقَ وَأَعْنَابًا | Ahiret mükafatı, cennetin meyve dolu bahçeleri | Takva sahiplerine vadedilen kurtuluş ve ebedi nimet bağlamı; Nebe 78:32 |
| وَحَدَائِقَ غُلْبًا | Sık, iri ve gövdeli ağaçlarla dolu dünya bahçeleri | İnsanın rızkı için yeryüzünün hazırlanışını anlatan nimet bağlamı; Abese 80:30 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cennet tasvirleri ve ilahi kudret delilleri | Cennet nimetlerinin cismaniyeti ve yaratılış ayetlerindeki mükemmel nizamın delaleti | İlahi lütfun sınırsızlığına karşılık nimetin korunaklı ve estetik bir formda sunuluşu |
| Fıkıh | Ziraat, sulama ve arazi mülkiyeti hükümleri | Etrafı duvarla çevrili bahçelerin (حديقة ve حائط) ihrazı, sulama önceliği ve zekat oranları | Korunaklı mülkiyet sınırı ile tabii açık arazinin hukuki ayrımı |
| Tefsir | حدائق kelimesinin جنات ile lafız farkı | Müfessirlerin bahçenin حديقة sayılması için etrafında duvar veya sınır bulunması şartını vurgulaması | Salt yeşillik değil, koruyucu duvarı olan meyveli zengin bostan tasavvuru |
| Hadis | Bakış, dikkat ve göz bebeği mecazları | Göz bebeğinin dikilerek bakılması (تحديق) ve okçuların hedefi vurmadaki mahareti bağlamı | Keskin odaklanma, tam dairesel çevrelenmiş görme merkezi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi mükafat ve koruma | İlahi koruma altına alınmış esenlik alanı | Dış kötülüklerden yalıtılmış saf huzur ve nimet üretme | Dinin vaat ettiği nihai kurtuluş, kaosun giremediği korunaklı bir bahçe formundadır. | Güçlü |
| İlmi | Ekoloji ve biyosfer | Kapalı ve kontrollü ekosistem | İç döngüleri koruyarak biyolojik verimliliği maksimize etme | Sınırları belirli bir alanın içindeki mikro klimanın canlılığı beslemesi ilkesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Sınır güvenliği ve egemenlik | Tahkim edilmiş, korunaklı egemenlik havzası | Toplumun refahını dış tecavüzlerden muhafaza etme | Düzen ve bereket, ancak sınırları tahkim edilmiş güvenli bir çerçevenin içinde var olabilir. | Muhtemel |
| İktisadi | Katma değerli tarımsal üretim | İleri derecede ıslah edilmiş, çevrilmiş sermaye alanı | Yüksek verimli meyve ve ürünleri dış zararlardan koruyarak biriktirme | Dışa açık mera hayvancılığı veya kuru tarımdan farklı olarak yoğun emekle korunan yüksek değerli üretim modelidir. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kapalı sistem ve sınır değer problemi | Termodinamikte veya geometride sınırları kesin bir çeperle () çevrilmiş, kütle veya enerji kaybı kontrollü iç alan () dinamiği | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal koruma ve güvenli yaşam alanı | Sosyolojide toplumsal kurumların bireyi ve üretilen kültürel sermayeyi kaos ortamından koruyan koruyucu sınırları | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | حديقة kelimesini modern Türkçedeki sıradan şehir parkı, alelade çiçeklik veya etrafı açık otsu bostan gibi algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Etrafı belirgin bir hatla, çitle veya duvarla tahkim edilmiş, içinde su kaynakları ve gövdeli ulu meyve ağaçları barındıran, dış etkilere kapalı zengin bir üretim ve huzur alanı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki cennet ve nimet tasvirlerinin mimari, koruyucu ve güvenlik boyutunun ıskalanarak estetiğin yalnızca rastgele bir yeşillikten ibaret sanılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın lütuf ve mükafat tasvirlerinde rastgele bir tabiatı değil; insan emeği, ilahi nizam, koruma, sınır ve estetiğin iç içe geçtiği tahkim edilmiş ekosistemleri öne çıkardığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış delillerinin sergilendiği kozmik nizam ayetlerinde (Neml 27:60), ahiret mükafatının mekânsal boyutunun anlatıldığı kıyamet sahnelerinde (Nebe 78:32) ve ilahi rızık düzeninin ayrıntılandırıldığı bağlamlarda (Abese 80:30) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bahçeyi korumasız ve dağınık bir bitki örtüsü zanneden yüzeysel bakışı düzeltir; bereketin devamı için koruyucu bir sınırın ve yapısal bir çeperin zorunlu olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir merkezi daire şeklinde saran sınır, su dolu göz bebeği ve etrafı çit veya duvarla çevrilmiş meyveli bahçe.
- Soyut anlamBir değerin veya bereketin dağılıp heba olmasını önlemek üzere etrafına çekilen koruyucu ve yalıtıcı sınır sistemi.
- Sistematik karşılıkDış entropiye ve yıkıcı etkenlere karşı korunan, iç verimliliği artıran ve güvenliği garanti eden kapalı varlık alanı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , korunan iç bahçeyi ve bereket alanını; , bu alanı dairesel olarak kuşatan koruyucu sınırı veya çiti temsil eder. Sınırın dış tehdit kümesi olan ile kesişiminin boş olması (), dış yıkıcı etkenlerin alana nüfuz edemediğini gösterir. Bu kapalılık sayesinde alan içindeki nimet, bereket ve değer yoğunluğu olan fonksiyonunun toplam integralinin zamana bağlı değişimi sıfırdan büyük veya eşit kalmakta, yani iç bereket korunup artmaktadır.