حضر
ح - ض - ر
KÖK- 25 geçiş
- 25 ayet
- 15 sîga
- 13 sözlük
Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir. Hayvanların sulandığı su kenarında oturmak için konan taş demektir. Hadr (ha,dat), Sofa, su başında oturulan yer demektir. Sebzedir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir. Hayvanların sulandığı su kenarında oturmak için konan taş demektir. Hadr (ha,dat), Sofa, su başında oturulan yer demektir. Sebzedir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.606 harfباب الحاء والضاد والراء معهما
ح ض ر، ر ح ض، ح ر ض، ض ر ح، ر ض ح مستعملات
حضر:
الحَضَرُ: خلافُ البَدْو، والحاضِرة خلاف البادية لأنَّ أهل الحاضرةِ حَضَروا الأمصارَ والديار. والباديةُ يُشبِهُ أنْ يكونَ اشتِقاق اسمه من: بدا يبدو أى بَرَزَ وظَهَرَ، ولكنّه اسمٌ لَزِمَ الموضع خاصَّةً دونَ ما سِواه، والحَضْرَةُ: قرب الشَّيء. تقول: كنت بحَضرةِ الدار، قال:
فشَلَّتْ يَداهُ يومَ يحمِـلُ رأسَـه إلى نَهشَل
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.584 harfحَضْرَةُ الرجل: قُربه وفِناؤه. والحَضْرُ: بلدٌ بإزاء مَسكَن. ويقال: كَلَّمته بَحَضْرَةِ فلانٍ وبِمَحْضَرٍ من فلان، أي بمشهدٍ منه. وحكى يعقوبُ: كلَّمته بَحَضرِ فلان، بالتحريك. والحَضَرُ أيضاً: خلاف البَدْو. والمَحْضَرُ: السِجِلُّ. والمحضر: المرجع إلى المياه. وفلان حسَنُ المَحْضَرِ، إذا كان ممّن يذكر الغائبَ بخير. يقال: فلان حسن الحِضْرَةِ والحَضْرَةِ. وكلَّمته بِحَضْرَةِ فلان وحُضْرَتِهِ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.532 harfح ض ر
حضر ، حرض ، ضرح ، رحض ، رضح : مستعملة .
حضر : قال الليث : الحَضَر : خِلافُ البَدْو ، والحاضرة : خِلافُ البادِيَة ، وأهل الحَضَر ، وأَهْل البدو ، والحاضِرَة : الذين حضروا الأمصار ومساكن الدِّيارِ التي يكون لهم بها قرار .
قلت : المَحْضَر عند العرب : المرْجِع إلى
أعداد المياه ، والمنْتجَع : المَذْهَب في طلب الكلأ ، وكل مُنْتَجع مَبْدًى ، وجمع المَبْدَى مَبادٍ ، وهو البدو أيضاً ، فالبادية :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.376 harf(باب الحاء والضاد وما يثلثهما)
(حضل) الحاء والضاد واللام كلمةٌ واحدة ليست أصلاً ولا يقاس عليها؛ يقال حَضِلَت النخلةُ، إذا فسد أصولُ سَعَفِها.
(حضن) الحاء والضاد والنون أصلٌ واحد يقاس، وهو حِفْظ الشيء وصِيانته. فالحِضْن ما دون الإبط إلى الكَشْحِ؛ يقال احتضَنْت الشيءَ جعلتُه في حِضْني. فأمَّا قول الكميت:
ودَوِّيَّةٍ أنفذْتُ حِضْنَيْ ظَلاَمِها *** هُدُوَّاً إذا ما طائر الليل أبصرا فإنَّه يريد
(باب الحاء والضاد وما يثلثهما) (حضل) الحاء والضاد واللام كلمةٌ واحدة ليست أصلاً ولا يقاس عليها؛ يقال حَضِلَت النخلةُ، إذا فسد أصولُ سَعَفِها. (حضن) الحاء والضاد والنون أصلٌ واحد يقاس، وهو حِفْظ الشيء وصِيانته. فالحِضْن ما دون الإبط إلى الكَشْحِ؛ يقال احتضَنْت الشيءَ جعلتُه في حِضْني. فأمَّا قول الكميت: ودَوِّيَّةٍ أنفذْتُ حِضْنَيْ ظَلاَمِها *** هُدُوَّاً إذا ما طائر الليل أبصرا فإنَّه يريد قَطْعَهُ إيَّاها. وطائر [الليل]: الخفّاش. ونَواحي كلِّ شيء أحضانُه. ومن الباب *حَضَنَتِ المرأة ولدَها، وكذلك حضنَت الحمامةُ بيضَها. والمُحْتَضَن: [الحِضْن([1])]. قال: عَريضةِ بَُوْصٍ إذا أدبَرَتْ *** هَضيمِ الحشا عَبْلَةِ المحتضَنْ([2]) فأمَّا حَضَنٌ فجبلٌ بنجْد، وهو أوّل نجد. والعرب تقول: "أنْجَدَ مَنْ رأى حَضَناً". ويقال امرأةٌ حَضُون بيِّنة الحِضان([3]). فأما قولهم حضَنْت الرَّجُلَ عن الرّجل، إذا نحَّيته عنه، فكلمةٌ مشكوك فيها، ووجدتُ كثيراً من أهل العلم يُنْكرونها. فإنْ كانت صحيحةً فالقياس فيها مطَّرد، كأنَّ الشيء حُضِن عنه وحُفِظَ ولم يمكَّن منه. ومصدره الحَضْنُ والحَضانة. ويقال الحَضَن العاجُ في قول القائل: تبَسَّمتْ عن وَميضِ البرق كاشرةً *** وأبرزَتْ عن هجان اللَّونِ كالحَضَنِ([4])ويقال إنّ الحَضَن أصلُ الجبل. فإن كان ما ذكرناه من العاج صحيحاً فهو شاذٌ عن الأصل. (حضي) الحاء والضاد والحرف المعتل أصل واحد، وهو هَيْج الشيء، ويكون في النار خاصّة. يقال حَضَوْت النارَ، إذا أوقدتَها. والعود الذي تُحرّك به النار مِحضاءٌ ممدود. ويقال حضأتها أيضاً بالهمز، والعود مِحْضَأ على مِفْعَل، وربما مدُّوه؛ والأول أجود. (حضب) الحاء والضاد والباء أصلان: الأول ما تُسْعَرُ به النار، والثاني جنسٌ من الصَّوْت. فالأوَّل قولـه جلَّ ثناؤُه: ﴿حَضَْبُ جَهنَّمَ([5])﴾ [الأنبياء 98]، قالوا: هو الوَقُود بفتح الواو. ويقال لما تُسعر النار به مِحْضَب. وينشد بيت الأعشى: فلا تَكُ في حَرْبِنا مِحْضباً *** لتجعَلَ قومَكَ شَتَّى شُعُوبا([6]) والصوت كقولهم لصوت القَوسِ حُضْبٌ، والجمع أحضاب. فأما قولهم إنَّ الحِضْب الحيّة ففيه كلامٌ، وإن صحّ فإنّه شاذٌّ عن الأصل. (حضج) الحاء والضاد والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على دناءة الشيء وسُقوطه وذَهابه عن طريقة الاختيار. يقول العرب: انحضج الرّجُل وغيره إذا وقع بجَنْبه، وحضَجْت أنا به الأرضَ. ويقال: هذه إحدى حضَجَاتِ فلانٍ، أي إحدى سَقَطاتِه. وذلك في القول والفِعل([7]). والحِضْج: ما يَبقى في حياض الإبل من الماء، والجمع أحضاج. ويقال للدَّنِيِّ من الرجال حِضْج. وحَضَجْتُ الثَّوْبَ، إذا ضربته بالمِحْضاج عند غَسلك إيَّاه، وهي تلك الخشبة. وأمّا قولهم للزِّقِّ الضخم حِضاج فهو قريبٌ من الباب؛ لأنه يتساقط. فأمّا قولهم حضَجْت النّار أوقدتُها، فيجوز أن يكون من الباب، ويمكن أن يكون من باب الإبدال. (حضر) الحاء والضاد والراء إيراد الشيء، ووروده ومشاهدته. وقد يجيء ما يبعد عن هذا وإن كان الأصل واحداً. فالحَضَرُ خلاف البَدْو. وسكون الحَضَر الحِضارة([8]). قال: فمن تكن الحَِضارةُ أعجبَتْهُ *** فأيَّ رجالِ باديةٍ ترانَا([9]) قالها أبو زيدٍ بالكسر، وقال الأصمعي هي الحَضارة بالفتح. فأمّا الحُضْر الذي هو العَدْوُ فمن الباب أيضاً، لأن الفرسَ وغيرَه يُحْضِرَان ما عندهما من ذلك، يقال أَحْضَرَ الفرس، وهو فرس مِحْضِيرٌ سريع الحُضْرِ، ومِحْضار. ويقال حاضَرْتُ الرّجلَ، إذا عدوتَ معه. وقول العرب: "اللبنُ مَحضُور" فمعناه كثير الآفة، ويقولون إنَّ الجانَّ تحضُره. ويقولون: "الكُنُف محضورة". وتأوَّلَ ناسٌ قولـه تعالى: ﴿وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ. وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ﴾ [المؤمنون 97- 98]، أي أن يُصيبوني بسُوء. والبابُ كله واحد، وذلك أنّهم يَحْضُرُونه بسوء. ويقال للحاضر وهي([10]) الحيّ العظيم. قال حسان: لنا حاضِرٌ فَعْم وبادٍ كأنَّه *** قطينُ الإلهِ عزّةً وتكرُّما([11]) ويروي ناسٌ: .................... كأنَّه *** شماريخ رَضوى عِزَّةً وتكرُّما وأنكرت قريشٌ ذلك وقالوا: *أيُّ عزَّةٍ وتكرمٍ لشماريخ رَضْوَى. والحضيرة: الجماعة ليست بالكثيرة. قال: يَرِدُ المياهَ حَضيرةً ونفيضةً *** وِرْدَ القطاةِ إذا اسمأَلّ التّبَُّعُ([12]) ويقال المحاضَرة المغالبة، وحاضرتُ الرجل: جاثيتُه عند سلطان أو حاكم. ويقال ألقت الشاةُ حضِيرتَها، وهي ما تُلْقِيه بَعد الولَد من المَشيمة وغيرها. وهذا قياسٌ صحيح، وذلك أنّ تلك الأشياء تُسَمَّى الشُّهُود، وقد ذكرت في بابها. وحَضْرَةُ الرّجُل: فِناؤه. والحَضيرة: ما اجتمع من المِدّة في الجُرح. ويقال: حَضَرت الصلاة، ولغة أهل المدينة حَضِرت. وكلهم يقول تحضُر. وهذا من نادر ما يجيء من الكلام على فَعِل يفعُل. وقد جاءت فيه من الصحيح غير المعتل كلمةٌ واحدة وقد ذكرت في بابها([13]). ويقال رجل حَضِرٌ إذا كان لا يصلُح للسّفَر. وهذا كقولهم رجلٌ نَهِرٌ، إذا كان يصلحُ لأعمال النّهار دونَ الليل. قال: * لست بليليًّ ولكني نَهِرْ([14]) * ويقولون: إنّ الحَضْرَ شحمةٌ في المَأْنة([15]) وفوقَها. وممّا شذّ عن الباب الحَضْر، وهو حصنٌ، في قول عديّ: وأخُو الحَضْر إذ بَنَاهُ وإذ دِجْـ *** ـلةُ تُجبَى إليه والخابورُ([16]) ومن الشاذّ، ويجوز أن يحمل على ما قبلَه حَضَارِ([17])، وهو كوكب. والعرب تقول: "حَضَارِ والوزنُ مُحْلِفان"؛ وذلك أنَّ الناس يحلفون عليهما أنهما سُهَيْل([18]) لأنهما يشبهانه. والمُحْلِف: الشيء الذي يُحْوِج إلى الحَلْفِ. قال: كُمَيْتٌ غيرُ مُحْلِفةٍ ولكن *** كلون الوَرْسِ عُلّ به الأديم([19]) وحِضارُ الإبل: بِيضُها. قال الهذليّ: * شُومُها وحِضارُها([20]) * -------------------------------------------------ـ ([1]) هذه التكملة من المجمل واللسان. ([2]) للأعشى في ديوانه 15 واللسان (بوص، حضن). وقد سبق في (بوص). ([3]) الحضون من الإبل والغنم والنساء: ما كان أحد خلفيه أو ثدييه أكبر من الآخر. ([4]) البيت في اللسان (حضن)، وعجزه في المجمل. ([5]) قرأ الجمهور بالصاد المهملة، محركة وساكنة. وقرأ ابن عباس بالضاد المعجمة المفتوحة. وروي عنه إسكانها. انظر تفسير أبي حيان (6: 340). ([6]) ملحقات ديوان الأعشى 236 واللسان (حضب). وفي تفسير أبي حيان: "فتجعل". ([7]) في الأصل: "والفضل". ([8]) يقال سكن بالمكان يسكن سكنى وسكونا: أقام. ([9]) هو القطامي، كما سبق في حواشي (بدو). ([10]) كذا ورد في الأصل ولعله "ويقال الحاضر هو" . ([11]) ديوان حسان 370 واللسان (حضر). ([12]) للحادرة الذبياني من قصيدة في ديوانه والمفضليات (1: 41) ونسب في اللسان (حضر، نفض،سمأل، تبع) إلى سلمى الجهنية. ([13]) كذا. ولم يعين موضع ذكرها. وقد ذكر ابن خالويه خمسة أحرف جاءت على فعل يفعل وهي: دمت أدوم، ومت أموت، وفضل يفضل، ونعم ينعم، وقنط يقنط انظر (ليس في كلام العرب) ص 13. ([14]) أنشده في اللسان (نهر) وكتاب سيبويه (2: 91) والمخصص (9: 51). ([15]) المأنة: الطفطفة، وهي الخاصرة. وقيل المأنة السرة وما حولها، وقيل لحمة تحت السرة إلى العانة. وجاء في اللسان: "والحضر شحمة في العانة وفوقها". ([16]) معجم البلدان في رسم (الحضر). ([17]) في الأصل: "الحضار"؛ تحريف، صوابه في اللسان والمجمل. ([18]) في الأصل: "بهما سهيل"، صوابه في المجمل. ([19]) البيت للكلحبة العرني من قصيدة في المفضليات (1: 31) ولسلمة بن الخرشب فيها أيضاً (1: 38). وأنشده في اللسان (2: 386/ 4: 280/ 10: 401/ 11: 94). ([20]) قطعة من بيت لأبي ذؤيب، وهو بتمامه كما في الديوان 25 واللسان (حضر): فلا تشتري إلا بربح، سباؤها *** بنات المخاض شومها وحضارها ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.221 harf- الحضر: خلاف البدو، والحضارة والحضارة: السكون بالحضر، كالبداوة والبداوة، ثم جعل ذلك اسما لشهادة مكان أو إنسان أو غيره، فقال تعالى: ﴿كتب عليكم إذا حضر أحدكم الموت﴾ [البقرة/180]، نحو: ﴿حتى إذا جاء أحدكم الموت﴾ [الأنعام/61]، ﴿وإذا حضر القسمة﴾ [النساء/8]، وقال تعالى: ﴿وأحضرت الأنفس الشح﴾ [النساء/128]، ﴿علمت نفس ما أحضرت﴾ [التكوير/14]، وقال: ﴿وأعوذ بك ربي أن يحضرون﴾ [المؤمنون/98]، وذلك من باب
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.484 harfح ض ر
حضرني فلان وأحضرته واستحضرته.
وطلبته فأحضرنيه صاحبه.
وهو من حاضري البلد ومن الحضور.
وفعلت كذا وفلان حاضر وفعلته بحضرته وبمحضره.
وحضار بمعنى أحضر.
وحاضرته: شاهدته.
وهو من أهل الحضر والحاضرة والحواضر.
وهو حضري بين الحضارة وبدويّ بين البداوة.
وهو بدوي يتحضر وحضري يتبدى.
وأحضر الفرس وما أشد حضره! وفرس محضير وخيل محاضير.
ونقول: ما السبق في المضامير.
إلا
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok15.480 harfالحُضورُ: نقيض المَغيب والغَيْبةِ؛ حَضَرَ يَحْضُرُ حُضُوراً وحِضَارَةً؛ ويُعَدَّى فيقال: حَضَرَهوحَضِرَه
(* قوله: «فيقال حضرهوحضره
إلخ» أَي فهو من بابي نصر وعلم كما في القاموس). يَحْضُرُه، وهو شاذ، والمصدر كالمصدر. وأَحْضَرَ الشيءَ وأَحْضَرَه إِياه، وكان ذلك بِحَضْرةِ فلان وحِضْرَتِه وحُضْرَتِه وحَضَرِه ومَحْضَرِه، وكلَّمتُه بِحَضْرَةِ فلان وبمَحَضْرٍ منه أَي بِمَشْهَدٍ منه، وكلمته أَيضاً
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.086 harf* ح ض ر * * حَضْرةُ * الرجل قربه وفناؤه وكلّمه بحضرة فلان و * بِمَحْضَر * فلان أي بمشهد منه و * الحَضَرُ * بفتحتين خلاف البدو و * المحْضَرُ * السجل و * الحاضِرُ * ضد البادي و * الحاضِرةُ * ضد البادية وهي المدن والقرى والريف والبادية ضدها يقال فلان من أهل الحاضرة وفلان من أهل البادية وفلان * حَضَرِيٌّ * وفلان بدوي وفلان * حاضِرٌ * بموضع كذا أي مقيم به و * الحِضَارةُ * بالكسر الإقامة في الحضر عن
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR18.203 harfحضر: كنصر وعلم، حضورا وحضارة، أطلق في المصدرين وقضية اصطلاحه أن يكونا بالفتح، وليس كذلك، بل الأول مضموم والثاني مفتوح، ضد غاب. والحضور: ضد المغيب والغيبة. قال شيخنا: واللغة الأولى هي الفصيحة المشهورة، ذكرها ثعلب في الفصيح وغيره، وأوردها أئمة اللغة قاطبة. وأما الثانية فأنكرها جماعة وأثبتها آخرون، ولا نزاع في ذلك. إنما الكلام في ظاهر كلام المصنف أو صريحه فإنه يقتضي أن حضر كعلم، مضارعه على قياس
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok22.779 harfحَضَرَ
1 حَضَرَ حضر , aor. حَضُرَ ; (S, A, Msb, K, &c.;) and حَضِرَ, (AA, Kh, Lth, Fr, S, Msb, K, &c.,) aor. as above, (Kh, Lth, Fr, Az, S, Msb, &c.,) not حَضَرَ , as is implied in the K; but the latter form of the pret. is disallowed by some; (MF;) and, with its aor., is an instance of the intermixture of dialects; (Msb;) and is like فَضِلَ, aor. حَضُرَ , and نَعِمَ, aor. حَضُرَ ; which are said
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.487 harfحَضَرَ
حَضَرَ U ( n. ac. حَضَاْرَة 22t , حُضُوْر 27 ),
a. Was present at, with,
b. Came to; occurred to, came into the mind of.
c. [ 'An ], Removed, went away, from.
d. [ Ila ], Presented himself before.
e. Stayed at; had a fixed habitation.
حَضَّرَ
حَضَّرَ II ,
a. see IV .
حَاْضَرَ
حَاْضَرَ III ,
a. Was present at, witnessed.
b. Was quick in replying.
c. Conversed with.
d.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR58.000 harfحضر
حَضَرَ - يَحْضُرُ - حَاضِر - احْتَضَرَ - يَحْتَضِرُ - مُحْتَضَر - أَحْضَرَ - يُحْضِرُ، أُحْضِرَ - يُحْضَرُ
حَضَرَ - يَحْضُرُ + كائنٌ أو شيء أو أمر+ كائناً أو شيئاً: يأتي إليه ليكون موجوداً وشهيداً قربه في المكان أو بالأثر بحيث يمكنه التفاعل معه والتأثر به
حَضَرَ - يَحْضُرُ + أمر+ كائناً: يأتي الأمر ليكون موجوداً قرب الكائن فيتأثر
Sîgalar(15)
- حَضَرَHazır oldu(فَعَلَ)×5
- مُحْضَرُونَHazır edilenler(مُفْعَلُونَ)×5
- الْمُحْضَرِينَHazır edilenler(الْمُفْعَلِينَ)×2
- لَمُحْضَرُونَHazır edilenler(لَمُفْعَلُونَ)×2
- أَحْضَرَتْHazırladı(أَفْعَلَتْ)×1
- حَاضِرًاHazır(فَاعِلًا)×1
- حَاضِرَةًHazır(فَاعِلَةً)×1
- حَاضِرَةَHazır(فَاعِلَةَ)×1
- حَاضِرِيHazır olanlar(فَاعِلِي)×1
- حَضَرُوهُOna hazır oldular(فَعَلُوهُ)×1
Mücavir kökler46 mücavir (210 toplam)
- وحد
7 ortak ayet · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
- قسم
3 ortak ayet · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür
- صغر
2 ortak ayet · Küçük
- موت
4 ortak ayet · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
- لدي
2 ortak ayet · Onların yanı
- وصي
2 ortak ayet · Vesat bohça gibi kıymetli şeylerin bulunduğu, kabı asıp…
- عدل
2 ortak ayet · Denk tutuyorlar
- قرب
3 ortak ayet · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
- جنح
2 ortak ayet · Kanat demektir
- وجد
3 ortak ayet · Su birikintisidir
- ريب
2 ortak ayet · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
- مرأ
2 ortak ayet · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
Geçtiği ayetler(25)
أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ …
Hazır olduYoksa Ya’kub ’a ölüm geldiğinde siz orada mıydınız? Hani o, oğullarına: Benden sonra neye ibadet edeceksiniz? demişti. Onlar da: Senin İlah’ına ve ataların İbrahim’in, İshak’ın İlah’ına tek ilah olarak ibadet edeceğiz. Ve biz O’na teslim olmuşuz, demişlerdi.
كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ
Hazır olduSizden birinize ölüm geldiği zaman; eğer bir hayır bırakacaksa; anaya, babaya, yakın akrabaya, ma’ruf şekilde vasiyette bulunması farz kılındı. Bu, takva sahibleri üzerinde bir haktır.
وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا
Hazır olduMiras taksim olunurken; yakınlar, yetimler ve miskinler de hazır bulunursa, onları da rızıklandırın. Hem de güzel söz söyleyin.
وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلَا الَّذِينَ …
Hazır olduKötülükleri işleyip dururken, ölüm gelip çatınca: Şimdi işte gerçekten tevbe ettim, diyenlerin ve kafir olarak ölenlerin tevbesi kabul değildir. İşte onlar için, elem verici bir azab hazırlamışızdır.
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ …
Hazır olduEy iman edenler; herhangi birinize ölüm gelip çattığı zaman, vasiyet anında aranızda ya adalet sahibi iki kişiyi veya yolculuk ta başınıza ölüm musibeti gelmişse, sizden olmayan iki kişiyi şahid tutun. Onlardan şüpheleniyorsanız; namazdan sonra alıkoyarsınız da Allah’a şöyle yemin ederler; Akraba bile olsa yeminle hiç bir değeri değiştirmeyeceğiz, Allah’ın şahidliğini gizlemeyeceğiz, yoksa elbette günahkarlardan oluruz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حضر |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | شهد, قدم, ورد |
| Zıt Kök | غيب |
| Çekirdek Özet 1 | Bir mekânda, su başında veya bir nesnenin yanında bilfiil bulunma, yerleşme ve göz önünde olma |
| Çekirdek Özet 2 | Amellerin, kişilerin ve hakikatlerin ertelenemez bir yüzleşmeyle ilahi huzura getirilmesi ve şahit kılınması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık, bilgi ve sorumluluğun gayb alanından çıkarılarak doğrudan tanıklık, hesap ve kayıt altına alınması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca zihinsel hazır bulunuşluk veya soyut vakit algısı sanarak bedensel, mekânsal ve amelî yüzleşme boyutunu dışarıda bırakmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حض | Bir şeyi harekete geçirme, öne sevk etme, dürtme ve hızlandırma; nitekim حضض kökünde bir eylemi teşvik edip öne sürme anlamı merkezdedir. | ر | Çekirdeğin içerdiği sevk ve öne çıkma enerjisine insan başı, yöneliş ve nihai durak bildiren harfin eklenmesiyle eylem, bir varlığın belirli bir mekânda, makamda veya merciin huzurunda durup sabitlenmesi ve bizzat görünür hâle gelmesi yönünde daralmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | Çit, duvar | Çevrelenmiş, sınırları çizilmiş ve koruma altına alınmış belirli bir alanı veya mekânı temsil eder. |
| ض | Bitki filizi, sıkıştırma (türetme imge) | Bir sınır veya hat boyunca sıkışarak ortaya çıkma, somut biçimde beliriş ve yüzeye vurma hareketidir. |
| ر | İnsan başı | Bilinçli bir öznenin yönelişini, şahsen varlığını, önceliğini ve gözlemleyen merciyi imler. |
| حضر | Çit veya sınır içine sıkışarak bir merciin huzurunda şahsen dikilme | Korunaklı veya tayin edilmiş bir sınıra girip bir merciin, suyun ya da divanın önünde şahsen dikilerek görünür ve denetlenebilir olma hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl göçebeliğinin karşıtı olarak su başında veya yerleşik bir obada yurt tutma, bir mecliste veya su kıyısında bizzat bulunma; atın tüm gücünü toplayarak hızla koşması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Hassân b. Sâbit bir beytinde kabilesinin bir araya gelip yerleştiği büyük topluluğu حاضِرٌ لَجِبٌ باللَّيْلِ سامِرُه / فيه الصَواهِلُ والرواياتُ والعَكَرُ mısralarıyla anlatmış, kökü gece toplanılan yerleşik oba anlamında kullanmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Amr b. Seleme el-Cermî rivayetinde geçen كُنَّا بِحَضْرَةِ مَاءٍ ifadesinde olduğu gibi, insanların bir su kuyusunun veya kaynağının başında toplanıp konaklaması durumunu belirtmek için kullanılmıştır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu Hassân b. Sâbit.
Sami etimolojik katman
Arapça حضر kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda yerleşik hayat, avlu, köy ve hazır bulunma semantik alanlarıyla doğrudan ilişkilidir. Kökün İbranice karşılığı olan חָצֵר (ḥāṣēr) sözcüğü, etrafı çevrili avlu, köy, yerleşim yeri ve saray divanı anlamlarını taşır. Süryanice ܚܨܪ (ḥṣr) biçimi de sınırlandırılmış alan ve toplanma mahalliyle ilgilidir. Ge'ez dilinde de yerleşim ve sınır bildiren paraleller mevcuttur. Çöl hayatının belirsizliğine ve hareketliliğine karşılık, etrafı çevrilmiş bir alanda oturma ve bu suretle denetlenebilir, görünür olma durumu kökün ilksel Sami çekirdeğini teşkil eder. Arapçada bu yerleşiklik ve avluda bulunma hâli, hem kentsel medeniyeti (حضر ve حضارة) hem de bir şahsın veya makamın gözü önünde bizzat dikilmeyi (حضور) ifade edecek şekilde genişlemiştir. Atın hızla koşmasına إحضار denmesi ise hayvanın içindeki tüm saklı gücü dışarı çıkarıp gözler önüne sermesi ve menzile bizzat ulaşması sebebiyledir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çölden yerleşik hayata geçiş ve bir şeyin yanına gelip dikilme | Göçebe hayatın karşıtı olan yerleşikliği, su başında toplanmayı ve bir hâkimin huzuruna getirilip açık edilmeyi karşılar. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חָצֵר ve Süryanice ܚܨܪ biçimleri | Kuşatılmış avlu, yerleşim yeri ve divan anlamlarıyla tam bir fonetik ve semantik denklik gösterir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çit, yerleşim ve toplanma havzası | Yerleşik alanın sınırlarını çizme ve orada varlık gösterme anlam örgüsü bölgesel Sami dilleriyle sınırlı olarak güçlü biçimde takip edilir. | Güçlü |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Koehler-Baumgartner, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حضر | Anlamlı | Bir yerde bizzat bulunmak, yerleşik olmak | Hedef köktür; gaybın zıddı olarak hazır bulunmayı ve yerleşikliği bildirir. | Kur'an'da geçer |
| حرض | Anlamlı | Tükenme sınırına gelmek, bir şeye aşırı düşkünlükle helak olmak | Şiddetli arzu veya hastalıkla insanın içten içe erimesi ve çökelmesi anlamındadır. | Kur'an'da geçer |
| ضحر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel olarak kaydedilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| ضرح | Anlamlı | Yarmak, uzaklaştırmak, kabir kazmak | Bir şeyi uzağa atmak, yararak çukur açmak; nitekim lahid kabre de darîh denir. | Kur'an'da geçmez |
| رحض | Anlamlı | Yıkamak, arındırmak, temizlemek | Elbisenin veya bedenin su ile kirlerinden yıkanıp temizlenmesi eylemidir. | Kur'an'da geçmez |
| رضح | Anlamlı | Ezmek, kırmak, ufalamak | Sert bir taş veya aletle çekirdek, kemik gibi nesnelerin parçalanmasıdır. | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حضر | Merkez | Bizzat bulunma ve yerleşiklik | Bir mekânda, makamda veya hadisenin cereyan ettiği yerde şahsen hazır bulunmak. | Gaybın zıddıdır; hem bedenen mevcudiyeti hem de yerleşik nizamı içerir. |
| شهد | Komşu | Tanıklık ve bilme | Hadiseyi bizzat görüp bilerek tanıklık etmektir; حضر mevcudiyeti, شهد ise algı ve tanıklığı vurgular. | Bazen hazır bulunup görmemek mümkündür; شهد görme ve beyan etme şartını ekler. |
| قدم | Komşu | Öne geçme ve varma | Zaman veya mekân bakımından öne çıkıp bir yere doğru ilerleyerek ulaşmaktır. | قدم hareketin yönünü ve önceliğini, حضر ise varılan noktada duruşu öne çıkarır. |
| ورد | Komşu | Suya ve hedefe ulaşma | Bir menzile, özellikle su başına susuzluğu gidermek maksadıyla varmaktır. | ورد ulaşma anını, حضر ise oradaki ikameti ve hazır bulunuşu anlatır. |
| غيب | Zıt | Gözden kaybolma ve yokluk | Duyuların ve şahitliğin alanından uzaklaşıp gizlenmek, orada bulunmamaktır. | حضر kökünün zıddı olup bilgi ve mekân sahasından silinmeyi ifade eder. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حضر | Hazır olmak, yerleşmek | Bir merciin önünde bizzat bulunma, yerleşik hayata geçme ve amelin apaçık kılınması. | Kesin |
| Latince | Praesentia, assistere | Mevcut olmak, yanında durmak | Latince praesentia göz önünde olmayı karşılar ancak Arapçadaki yerleşik şehirleşme boyutunu taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | To be present, to attend, to settle | Bulunmak, iştirak etmek, yerleşmek | Present fiziksel veya zihinsel mevcudiyeti verir; kazaen getirilme anlamında summon kavramına yaklaşır. | Güçlü |
| Almanca | Anwesend sein, gegenwärtig sein | Hazır bulunmak, şimdiki zamanda olmak | Fiziksel ve zamansal mevcudiyeti karşılar; amellerin mahkemeye celbi yönünü ise vorführen karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Être présent, assister, comparaître | Hazır bulunmak, duruşmaya çıkmak | Comparaître kelimesi mahkeme huzuruna getirilme boyutunu Arapçadaki ihzar yapısına yakın karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Ecelin ve ölümün gelip çatması | Nihai vaktin gelmesi | İnsanın dünya hayatının sona ermesi ve ölüm meleklerinin hazır bulunması; Bakara 2:133, Bakara 2:180, Nisâ 4:18. |
| Kıyamette amellerin ve insanların ilahi huzura celbi | Zorunlu toplanma ve mahkeme | İnkârcıların veya tüm insanların hesap ve azap için kaçınılmaz biçimde huzura çıkarılması; Âl-i İmrân 3:30, Rûm 30:16, Yâsîn 36:53. |
| Şeytanların insana yaklaşması ve musallat olması | Şerli varlıkların yakınlığı | Şeytanların vesvese ve kötülükle insanı kuşatıp yanında bitivermesi bağlamı; Mü'minûn 23:98. |
| Şehir ve sahil yerleşimi | Yerleşik topluluk | Deniz kenarında kurulmuş, göçebe olmayan yerleşim yeri bağlamında; A'râf 7:163. |
| Peşin ve elden yapılan ticaret | Vadeli olmayan muamele | Borçlanma olmaksızın mal ve bedelin mecliste elden ele teslim edilmesi; Bakara 2:282. |
| Hac ibadetinde Harem bölgesinde mukim olma | Yerleşik Harem halkı | Mescid-i Haram çevresinde ikamet eden ve yerleşik olan kimseler; Bakara 2:196. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Haşir ve amellerin tecessümü | Kıyamet günü amellerin hazır edilmesi ve kulların zorunlu celbi bağlamında ilahi adalet ve ceza meselesi. | Gaybın kalkarak mutlak hakikatin ve amel defterlerinin kaçınılmaz tecellisi. |
| Fıkıh | Alışveriş, şahitlik ve duruşma | Peşin akit, miras taksiminde hazır bulunanlar ve davalının hâkim huzuruna ihzarı. | Akdin bağlayıcılığı için meclis birliği ve şahısların bizzat mevcudiyeti. |
| Tefsir | Ahiret sahneleri ve kavim kıssaları | Ayetlerde geçen muhdarûn ifadesinin zorla huzura sevk edilme ve kaçış imkânsızlığı olarak izahı. | İlahi iradeden kaçamama ve mutlak yüzleşme. |
| Hadis | Ölüm anı, namaz vakitleri ve meclisler | Ölüm döşeğinde hazır bulunanlar ve meleklerin meclislere hazır olmasıyla ilgili rivayetler. | Rahmet veya azap meleklerinin şahsen tanıklık için inmesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-Yaratıcı ilişkisi | Huzur ve murakabe | Amelin ertelenemez biçimde Allah'ın divanına çıkması | İnsanın her ameli kayıt altındadır ve kıyamette bizzat önüne konacaktır. | Kesin |
| İlmi | Bilgi felsefesi ve epistemoloji | Huzûrî bilgi | Nesnenin zihinde suretiyle değil bizzat kendisiyle tecelli etmesi | Şüphenin kalktığı, bilfiil şahit olunan ve inkârı mümkün olmayan açık bilgi. | Güçlü |
| Siyasi | Yargı ve kamu otoritesi | İhzâr ve duruşma | Otoritenin suçluyu veya tarafları yargı makamına bizzat getirmesi | Kaçak durumun sonlandırılarak hukuki yaptırımın icrası için yüzleştirme yapılması. | Kesin |
| İktisadi | Ticari akitler | Peşin muamele | Mal ve bedelin mecliste hazır bulunup eşzamanlı el değiştirmesi | Belirsizlik ve vadeli borç riskini ortadan kaldıran sıcak piyasa dolaşımı. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kuantum durum çöküşü ve faz uzayında yer alma | Bir olasılık dalgasının gözlem anında belirli bir tekil konuma ve değere çökerek somutlaşması, sisteme bilfiil dâhil olması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yargısal celp ve kurumsal görünürlük | Hukukta tebligat ve ihzar yoluyla bireyin yargı alanına çekilmesi; sosyolojide göçebelikten kentsel kurumsallaşmaya geçiş. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece zamansal bir şimdiki zaman kipi veya soyut bir zihinsel uyanıklık derekesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; bedensel duruşu, yerleşik medeniyeti, kaçışı imkânsız kılınan adli celbi ve amellerin somutlaşarak şahitlik etmesini kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ahiret sahnelerindeki ihzar ifadesini sadece toplanmak sanıp, oradaki cebri sevk, mahkûmiyet, tecessüm ve kaçacak yer bulamama dehşetini gözden kaçırmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık ve ahlak tasavvurunda gayb ile şehadet arasındaki eşiği kurar; insanın gizli tuttuğu her şeyin ilahi huzurda kaçınılmaz bir mevcudiyete dönüşeceğini öğretir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ölüm anını haber veren ayetlerde, kıyamette inkârcıların azaba sevkini tasvir eden sahnelerde ve fıkhî akit ile şahitlik bildiren hüküm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Günahların yok olup gideceği veya amellerin sadece soyut kayıtlardan ibaret kalacağı zannını yıkar; her amelin bizzat sahibinin önüne dikileceğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSu başında yerleşik yurt tutmak, bir mercie bizzat gelip dikilmek ve saklı olan gücü ortaya sermek.
- Soyut anlamGizli ve dağınık olan durumun sona ererek mutlak açıklık, mevcudiyet ve adli denetime kavuşması.
- Sistematik karşılıkHukuki, ahlaki ve ontolojik düzeyde gayb alanından çıkarılıp mahkeme ve şahitlik huzuruna bilfiil dâhil edilme.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde gayb, gizlilik ve belirsizlik kümesini; ise şehadet, görünürlük ve ilahi mahkeme alanını temsil eder. izdüşüm ve cebri sevk operatörüdür. Formül, gayb sahasında bulunan her unsurunun (insan veya amel), belirlenmiş bir anında kaçınılmaz olarak denetim ve hesap sınırının () içine girip orada hazır bulunacağını matematiksel olarak modeller.