حلم
ح - ل - م
KÖK- 21 geçiş
- 20 ayet
- 9 sîga
- 12 sözlük
Halim meme ucu demektir. Meme başı, yumuşak deri demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Halim meme ucu demektir. Meme başı, yumuşak deri demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.128 harfباب الحاء واللام والميم معهما
ح م ل، ح ل م، م ل ح، م ح ل، ل ح م كلهن مستعملات
حمل:
الحَمَلُ: الخَروف، والجميع الحُمْلانُ. والحَمَلُ: برُجْ ٌمن البُرُوج الاثنَيْ عشر.
والفعل حَمَلَ يَحْمِلُ حَمْلاً وحُمْلاناً. ويكون الحُمْلان أجْراً لما يُحْمَل.
والحُمْلان: ما يُحْمَلُ عليه من الدَّوابِّ في الهِبَة خاصَّةً.
وتقول: إني لأَحمِلُه على أمرٍ فما يَتَحَمَّل، وأُحَمِّله أمراً فما يَتَحَمَّل، وإنَّه
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.327 harfالحُلْمُ بالضم ما يراه النائم. تقول منه: حَلَمَ بالفتح واحْتَلَمَ. وتقول: حَلَمْتُ بكذا، وحَلَمْتُهُ أيضاً. قال:
فَحَلَمْتُها وبَنو رُفَيْدَةَ دونهالا يَبْعَدَنَّ خَيالُها المحلومُ
والحِلْمُ: بالكسر الأناةُ. تقول منه: حَلُمَ الرجل بالضم. وتَحَلَّمَ: تكلّفَ الحِلْمَ. وقال:
تَحَلَّمَ عن الأَدنَيْنَ واسْتَبْقِ وُدَّهُمْولن تستطيعَ الحِلْمَ حتّى تَحَلّما
وتَحالَم: أرى من نفسِهِ ذلك وليس به.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok28.570 harfح ل م
حمل ، حلم ، لحم ، لمح ، ملح ، محل : مستعملات .
حمل : قال الليث : الحَمَلُ الخروف والجميع الْحُمْلاَنُ . والحَمَلُ بُرْجٌ من بُرُوجِ السَّمَاءِ ، أوله الشَّرْطانِ وهما قرْنَا الحَمَل ثم البُطيْن
ثلاثة كَوَاكِب ثم الثُّريا وهي أَلْيَةُ الحَمَل ، هذه النجومُ على هذه الصفة تسمى حَمَلاً .
سلمة عن الفرَّاء : المُحَامِلُ الذي يَقْدر على جوابك فيدعُه إبقاءً على مودتك ، والمُجَامِل الذي لا يَقْدر
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.423 harf(باب الحاء واللام وما يثلثهما)
(حلم) الحاء واللام والميم، أصولٌ ثلاثة: الأول ترك العَجَلة، والثاني تثقُّب الشيء، والثالث رُؤية الشيء في المنام. وهي متباينةٌ جدَّاً، تدلُّ على أنَّ بعضَ اللغةِ ليس قياساً، وإن كان أكثرُه منقاساً.
فالأوّل: الحِلْم خلافُ الطَّيش. يقال حَلُمْتُ عنه أحلُم، فأنا حليمٌ.
والأصل الثاني: قولهم حَلِمَ الأَديمُ إذا تثَقَّبَ وفسَدَ؛ وذلك أنْ يقع فيه دوابُّ تفسدُه. قال:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR854 harfح ل م
حلم الغلام واحتلم وغلام حالم ومحتلم وبلغ الحلم.
ورأى في حلمه كذا.
وهو من أضغاث الأحلام.
وحلمت بفلانة وحلمتها.
قال الأخطل: وتحلـم فلـان مـا لـم يحتلـم إذا قال: حلمت بكذا وهو كاذب.
وحلم فلان فهو حليم وفيه حلم أي أناة وعقل.
وهو من ذوي الأحلام ولهم أحلام عاد.
وتحلم: تكلف الحلم.
قال حاتم: تحلم عن الأدنين واستبق ودهم ولن تستطيع الحلم حتى تحلما وحلم عن السفيه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.717 harfالحُلْمُ والحُلُم: الرُّؤْيا، والجمع أَحْلام. يقال: حَلَمَ يَحْلُمُ إذا رأَى في المَنام. ابن سيده: حَلَمَ في نومه يَحْلُمُ حُلُماً واحْتَلَم وانْحَلَمَ؛ قال بشر بن أبي خازم:
أَحَقٌّ ما رأَيتَ أمِ احْتِلامُ؟
ويروى أم انْحِلامُ. وتَحَلَّمَ الحُلْمَ: استعمله. وحَلَمَ به وحَلَمَ عنه وتَحَلَّم عنه: رأَى له رُؤْيا أو رآه في النوم. وفي الحديث: من تَحَلَّم ما لم يَحْلُمْ كُلِّفَ أنْ يَعقِدَ بين شَعيرتين،
الحُلْمُ والحُلُم: الرُّؤْيا، والجمع أَحْلام. يقال: حَلَمَ يَحْلُمُ إذا رأَى في المَنام. ابن سيده: حَلَمَ في نومه يَحْلُمُ حُلُماً واحْتَلَم وانْحَلَمَ؛ قال بشر بن أبي خازم: أَحَقٌّ ما رأَيتَ أمِ احْتِلامُ؟ ويروى أم انْحِلامُ. وتَحَلَّمَ الحُلْمَ: استعمله. وحَلَمَ به وحَلَمَ عنه وتَحَلَّم عنه: رأَى له رُؤْيا أو رآه في النوم. وفي الحديث: من تَحَلَّم ما لم يَحْلُمْ كُلِّفَ أنْ يَعقِدَ بين شَعيرتين، أي قال إنه رأى في النوم ما لم يَرَهُ. وتَكَلَّفَ حُلُماً: لم يَرَه. يقال: حَلَم، بالفتح، إذا رأَى، وتَحَلَّم إذا ادعى الرؤْيا كاذباً، قال: فإن قيل كَذِبُ الكاذِبِ في منامِه لا يزيد على كَذبه في يَقَظَتِه، فلِمَ زادَتْ عُقوبته ووعيده وتَكليفه عَقْدَ الشعيرتين؟ قيل: قد صح الخَبَرُ أَن الرؤيا الصادقة جُزْءٌ من النُّبُوَّة، والنبوةُ لا تكون إلاَّ وَحْياً، والكاذب في رؤياه يَدَّعِي أن الله تعالى أراه ما لم يُرِهِ، وأَعطاه جزءاً من النبوة ولم يعطه إياه، والكذِبُ على الله أَعظم فِرْيَةً ممن كذب على الخلق أو على نفسه. والحُلْمُ: الاحتلام أيضاً، يجمع على الأحْلامِ. وفي الحديث: الرؤيا من الله والحُلْمُ من الشيطان، والرؤيا والحُلْمُ عبارة عما يراه النائم في نومه من الأَشياء، ولكن غَلَبت الرؤيا على ما يراه من الخير والشيء الحسن، وغلب الحُلْمُ على ما يراه من الشر والقبيح؛ ومنه قوله: أَضْغاثُ أَحْلامٍ، ويُستعمل كلُّ واحد منهما موضع الآخر، وتُضَم لامُ الحُلُمِ وتسكن. الجوهري: الحُلُمُ، بالضم، ما يراه النائم. وتقول: حَلَمْتُ بكذا وحَلَمْتُه أيضاً؛ قال: فَحَلَمْتُها وبنُو رُفَيْدَةَ دونها، لا يَبْعَدَنَّ خَيالُها المَحْلُومُ (* هذا البيت للأخطل). ويقال: قد حَلَم الرجلُ بالمرأَة إذا حَلَم في نومه أنه يباشرها، قال: وهذا البيت شاهد عليه. وقال ابن خالوَيْه: أَحْلامُ نائمٍ ثِيابٌ غِلاظٌ (* قوله «أحلام نائم ثياب غلاظ» عبارة الأساس: وهذه أحلام نائم للأماني الكاذبة. ولأهل المدينة ثياب غلاظ مخططة تسمى أحلام نائم، قال: تبدلت بعد الخيزران جريدة * وبعد ثياب الخز أحلام نائم يقول: كبرت فاستبدلت بقدّ في لين الخيزران قدّاً في يبس الجريدة وبجلد في لين الخز جلداً في خشونة هذه الثياب). والحُلْم والاحْتِلامُ: الجِماع ونحوه في النوم، والاسم الحُلُم. وفي التنزيل العزيز: لم يبلغوا الحُلُمَ؛ والفِعْل كالفِعْل. وفي الحديث: أن النبي، صلى الله عليه وسلم، أمر مُعاذاً أن يأْخذ من كل حالِمٍ ديناراً يعني الجزية؛ قال أَبو الهيثم: أراد بالحالِمِ كلَّ من بَلَغَ الحُلُمَ وجرى عليه حُكْمُ الرجال، احتَلَمَ أو لم يَحْتَلِم. وفي الحديث: الغُسْلُ يومَ الجمعة واجب على كل حالِمٍ إنما هو على من بلغ الحُلُم أي بلغ أن يَحْتَلم أو احْتَلَم قبل ذلك، وفي رواية: مُحْتَلِمٍ أي بالغ مُدْرِك. والحِلْمُ، بالكسر: الأَناةُ والعقل، وجمعه أَحْلام وحُلُومٌ. وفي التنزيل العزيز: أمْ تَأْمُرُهُم أَحْلامُهم بهذا؛ قال جرير: هَلْ مِنْ حُلُومٍ لأَقوامٍ، فَتُنْذِرَهُم ما جَرَّبَ الناسُ من عَضِّي وتَضْرِيسي؟ قال ابن سيده: وهذا أحد ما جُمِعَ من المصادر. وأَحْلامُ القوم: حُلَماؤهم، ورجل حَلِيمٌ من قوم أَحْلامٍ وحُلَماء، وحَلُمَ، بالضم، يحْلُم حِلْماً: صار حَليماً، وحلُم عنه وتَحَلَّم سواء. وتَحَلَّم: تكلف الحِلْمَ؛ قال: تَحَلَّمْ عن الأدْنَيْنَ واسْتَبْقِ وُدَّهم، ولن تستطيعَ الحِلْمَ حتى تَحَلَّما وتَحالَم: أَرَى من نفسه ذلك وليس به. والحِلْم: نقيضُ السَّفَه؛ وشاهدُ حَلُمَ الرجُلُ، بالضم، قولُ عبد الله بن قَيْس الرُّقَيَّات: مُجَرَّبُ الحَزْمِِ في الأُمورِ، وإن خَفَّتْ حُلُومٌ بأَهلِها حَلُمَا وحَلَّمه تَحليماً: جعله حَلِيماً؛ قال المُخَبَّل السعدي: ورَدُّوا صُدورَ الخَيْل حتى تَنَهْنَهَتْ إلى ذي النُّهَى، واسْتَيْدَهُوا للمُحَلِّمِ أي أَطاعوا الذي يأْمرهم بالحِلْمِ، وقيل (* قوله «أي أطاعوا الذي يأمرهم بالحلم وقيل إلخ» هذه عبارة المحكم، والمناسب أن يقول: أي أطاعوا من يعلمهم الحلم كما في التهذيب، ثم يقول: وقيل حلمه أمره بالحلم، وعليه فمعنى البيت أطاعوا الذي يأمرهم بالحلم): حَلَّمه أمره بالحِلْمِ. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، في صلاة الجماعة: لِيَلِيَنِّي منكم أُولوا الأَحْلام والنُّهَى أي ذوو الألباب والعقول، واحدها حِلْمٌ، بالكسر، وكأَنه من الحِلْم الأَناة والتثبُّت في الأُمور، وذلك من شِعار العقلاء. وأَحْلَمَت المرأَةُ إذا ولدت الحُلَماء. والحَلِيمُ في صفة الله عز وجل: معناه الصَّبور، وقال: معناه أنه الذي لا يسْتَخِفُّهُ عِصْيان العُصاة ولا يستفِزّه الغضب عليهم، ولكنه جعل لكل شيءٍ مِقْداراً، فهو مُنْتَهٍ إليه. وقوله تعالى: إنك لأنت الحَلِيمُ الرَّشِيدُ؛ قال الأَزهري: جاء في التفسير أَنه كِنايةٌ عن أَنهم قالوا إنك لأَنتَ السَّفِيهُ الجاهل، وقيل: إنهم قالوه على جهة الاستهزاء؛ قال ابن عرفة: هذا من أَشدّ سِباب العرب أن يقول الرجل لصاحبه إذا استجهله يا حَلِيمُ أَي أنت عند نفسك حَلِيمٌ وعند الناس سَفِيهٌ؛ ومنه قوله عز وجل: ذُقْ إنك أنت العزيز الكريم؛ أي بزعمك وعند نفسك وأَنتَ المَهِينُ عندنا.ابن سيده: الأَحْلامُ الأَجسام، قال: لا أعرف واحدها. والحَلَمَةُ: الصغيرة من القِرْدانِ، وقيل: الضخم منها، وقيل: هو آخر أَسنانها، والجمع الحَلَمُ وهو مثل العَلّ؟؟، وفي حديث ابن عمر: أَنه كان يَنْهَى أن تُنْزَع الحَلَمَةُ عن دابته؛ الحَلَمَةُ، بالتحريك: القرادة الكبيرة. وحَلِمَ البعيرُ حَلَماً، فهو حَلِمٌ: كثر عليه الحَلَمُ، وبعِير حَلِمٌ: قد أفسده الحَلَمُ من كثرتها عليه. الأصمعي: القرادُ أَوّل ما يكونُ صغيراً قَمْقامَةٌ، ثم يصير حَمْنانةً، ثم يصير قُراداً، ثم حَلَمَة. وحَلَّمْتُ البعير: نزعت حَلَمَهُ. ويقال: تَحَلَّمَتِ القِرْبةُ امتلأت ماء، وحَلَّمْتُها ملأْتها. وعَناقٌ حَلِمة وتِحْلِمَةٌ (* قوله «وعناق حلمة وتحلمة» كذا هو مضبوط في المحكم بالرفع على الوصفية وبكسر التاء الأولى من تحملمة وفي التكملة مضبوط بكسر تاء تحلمة والجر بالاضافة وكذا فيما يأتي من قوله وجماعة تحلمة تحالم): قد أَفسد جلدَها الحَلَمُ، والجمع الحُلاَّمُ. وحَلَّمَهُ: نزع عنه الحَلَمَ، وخصصه الأزهري فقال: وحَلَّمْتُ الإبل أخذت عنها الحَلَم، وجماعة تِحْلِمَةٌ تَحالِمُ: قد كثر الحَلَمُ عليها. والحَلَمُ، بالتحريك: أن يَفْسُد الإهابُ في العمل ويقعَ فيه دود فيَتَثَقَّبَ، تقول منه: حَلِمَ، بالكسر. والحَلَمَةُ: دودة تكون بين جلد الشاة الأَعلى وجلدها الأسفل، وقيل: الحَلَمةُ دودة تقع في الجلد فتأْكله، فإذا دُبغَ وَهَي موضعُ الأَكل فبقي رقيقاً، والجمع من ذلك كلِّه حَلَمٌ، تقول منه: تَعَيَّب الجلدُ وحَلِمَ الأَديمُ يَحْلَمُ حَلَماً؛ قال الوَليد بن عُقْبَةَ ابن أبي عُقْبَةَ (* قوله «عقبة بن أبي عقبة» كذا بالأصل، والذي في شرح القاموس: عقبة بن أبي معيط اهـ. ومثله في القاموس في مادة م ع ط). من أبيات يَحُضُّ فيها مُعاوية على قتال عليّ، عليه السلام، ويقول له: أنتَ تسعى في إصلاح أمر قد تمَّ فسادُه، كهذه المرأَة التي تَدْبُغُ الأَديم الحَلِمَ الذي وقعت فيه الحَلَمَةُ، فنَقَّبَته وأفسدته فلا ينتفع به: أَلا أَبْلِغْ معاوِيةَ بنَ حَرْبٍ بأَنَّكَ، من أَخي ثِقَةٍ، مُلِيمُ قطعتَ الدَّهْرَ كالسَّدِم المُعَنَّى، تُهَدِّرُ في دِمَشْق وما تَرِيمُ فإنَّكَ والكتابَ إلى عليٍ، كدابِغةٍ وقد حَلِمَ الأَدِيمُ لكَ الوَيْلاتُ، أقْحِمْها عليهم، فخير الطالِبي التِّرَةِ الغَشُومُ فقَوْمُكُ بالمدينة قد تَرَدَّوْا، فَهُمْ صَرْعى كأَنَّهُمُ الهَشِيمُ فلو كنتَ المُصابَ وكان حَيّاً، تَجَرَّدَ لا أَلَفُّ ولا سَؤْومُ يُهَنِّيكَ الإمارةَ كلُّ رَكْبٍ من الآفاق، سَيْرُهُمُ الرَّسِيمُ ويروى: يُهَنِّيك الإمارةَ كلُّ ركبٍ، لانْضاءِ الفِراقِ بهم رَسِيمُ قال أبو عبيد: الحَلَمُ أن يقع في الأَديم دوابُّ فلم يَخُصَّ الحَلَم؛ قال ابن سيده: وهذا منه إغفال. وأَديم حَلِمٌ وحَلِيم: أَفسده الحَلَمُ قبل أن يسلخ. والحَلَمَةُ: رأْس الثَّدْي، وهما حَلَمتان، وحَلَمَتا الثَّدْيَيْن: طَرَفاهما. والحَلَمَةُ: الثُّؤْلول الذي في وسط الثَّدْيِ.وتَحَلَّم المالُ: سمن. وتَحَلَّم الصبيُّ والضَّبُّ واليَرْبوع والجُرَذ والقُراد: أقبل شحمه وسَمن واكتنز؛ قال أوس بن حَجَر: لحَيْنَهُمُ لَحْيَ العَصا فطرَدْنَهُمْ إلى سَنةٍ، قِرْدانُها لم تَحَلَّمِ ويروى: لحَوْنَهم، ويروى: جِرْذانها، وأما أَبو حنيفة فخص به الإنسان. والحَلِيم: الشحم المقبل؛ وأَنشد: فإن قَضاءَ المَحْلِ أَهْوَنُ ضَيْعَةً من المُخِّ في أَنقاءِ كلِّ حَلِيم وقيل: الحَلِيمُ هنا البعير المُقْبِلُ السِّمَنِ فهو على هذا صفة؛ قال ابن سيده: ولا أعرف له فعلاً إلاَّ مَزيداً. وبعير حَلِيمٌ أي سمين. ومُحَلِّم في قول الأعشى: ونحن غداةَ العَيْنِ، يومَ فُطَيْمةٍ، مَنَعْنا بني شَيْبان شُرْبَ مُحَلِّمِ هو نهر يأْخذ من عين هَجَرَ؛ قال لبيد يصف ظُعُناً ويشبهها بنخيل كَرَعَتْ في هذا النهر: عُصَبٌ كَوارِعُ في خَليج مُحَلِّمٍ حَمَلَت، فمنها مُوقَرٌ مكْمومُ وقيل: مُحَلِّمٌ نهر باليمامة؛ قال الشاعر: فَسِيلٌ دنا جَبَّارُه من مُحَلِّمٍ وفي حديث خزيمة وذكر السنة: وبَضَّت الحَلَمَةُ أَي دَرَّتْ حَلَمةُ الثدي وهي رأْسه، وقيل: الحَلَمةُ نبات ينبت في السهل، والحديثُ يحتملهما، وفي حديث مكحول: في حَلَمَةِ ثدي المرأَة رُبع دِيَتِها. وقَتيلٌ حُلاَّمٌ: ذهب باطلاً؛ قال مُهَلْهِلٌ: كلُّ قتيلٍ في كُلَيْبٍ حُلاَّمْ، حتى ينال القَتْلُ آل هَمّامْ والحُلامُ والحُلاَّمُ: ولد المعز؛ وقال اللحياني: هو الجَدْيُ والحَمَلُ الصغير، يعني بالحمل الخروفَ. والحُلاَّمُ: الجدي يؤخذ من بطن أُمه؛ قال الأصمعي: الحُلاَّمُ والحُلاَّنُ، بالميم والنون، صغار الغنم. قال ابن بري: سمي الجدي حُلاَّماً لملازمته الحَلَمَةَ يرضعها؛ قال مُهَلْهِلٌ: كل قتيل في كليب حُلاَّمْ ويروى: حُلاّن؛ والبيتُ الثاني: حتى ينال القتلُ آل شَيْبانْ يقول: كلُّ من قُتِلَ من كُلَيْبٍ ناقصٌ عن الوفاء به إلا آل همام أو شيبان. وفي حديث عمر: أنه قَضى في الأَرْنَب يقتلُه المُحْرِمُ بحُلاَّم، جاء تفسيره في الحديث: أنه هو الجَدْيُ، وقيل: يقع على الجَدْي والحَمَل حين تضعه أُمّه، ويروى بالنون، والميم بدل منها، وقيل: هو الصغير الذي حَلَّمهُ الرَّضاعُ أي سَمَّنَهُ فتكون الميم أَصلية؛ قال أَبو منصور: الأصل حُلاَّن، وهو فُعْلان من التحليل، فقلبت النونُ ميماً. وقال عَرّام: الحُلاَّنُ ما بَقَرْتَ عنه بطن أُمه فوجدته قد حَمَّمَ وشَعَّرَ، فإن لم يكن كذلك فهو غَضِينٌ، وقد أَغْضَنَتِ الناقةُ إذا فعلت ذلك. وشاة حَلِيمةٌ: سمينة. ويقال: حَلَمْتُ خَيالَ فلانة، فهو مَحْلُومٌ؛ وأَنشد بيت الأخطل: لا يَبْعَدَنَّ خيالُها المَحْلُوم والحالُوم، بلغة أَهل مصر: جُبْنٌ لهم. الجوهري: الحالُومُ لبن يغلُط فيصير شبيهاً بالجبن الرطب وليس به. ابن سيده: الحالُومُ ضرب من الأَقِط.والحَلَمةُ: نبت؛ قال الأصمعي: هي الحَلَمةُ واليَنَمة، وقيل: الحَلَمةُ نبات ينبت بنَجْدٍ في الرمل في جُعَيْثنة، لها زهر وورقها أُخَيْشِنٌ عليه شوك كأَنه أَظافير الإنسان، تَطْنى الإبل وتَزِلُّ أَحناكُها، إذا رعته، من العيدان اليابسة. والحَلَمَةُ: شجرة السَّعْدان وهي من أَفاضل المَرْعَى، وقال أَبو حنيفة: الحَلَمةُ دون الذراع، لها ورقة غليظة وأفْنانٌ وزَهْرَةٌ كزهرة شَقائق النُّعْمانِ إلا أنها أكبر وأَغلظ، وقال الأَصمعي: الحَلَمةُ نبت من العُشْبِ فيه غُبْرَةٌ له مَسٌّ أَخْشَنُ أَحمر الثمرة، وجمعها حَلَمٌ؛ قال أَبو منصور: ليست الحَلَمَةُ من شجر السَّعْدان في شيء؛ السَّعدانُ بَقْلٌ له حَسَكٌ مستدير له شوك مستدير (* قوله «له شوك مستدير» كذا بالأصل، وعبارة ابي منصور في التهذيب: له حسك مستدير ذو شوك كثير)، والحَلَمةُ لا شوك لها، وهي من الجَنْبةِ معروفة؛ قال الأزهري: وقد رأَيتها، ويقال للحَلَمَةِ الحَماطةُ، قال: والحَلَمةُ رأْس الثَّدْيِ في وسط السَّعْدانة؛ قال أَبو منصور: الحَلَمةُ الهُنَيَّةُ الشاخصة من ثَدْيِ المرأَة وثُنْدُوَة الرجل، وهي القُراد، وأَما السَّعْدانة فما أَحاطَ بالقُراد مما خالف لونُه لون الثَّدْيِ، واللَّوْعَةُ السواد حول الحَلَمةِ. ومُحَلِّم: اسم رجل، ومن أَسماء الرجل مُحَلِّمٌ، وهو الذي يُعَلّم الحِلْمَ؛ قال الأعشى: فأَمَّا إذا جَلَسُوا بالعَشِيّ فأَحْلامُ عادٍ، وأَيْدي هُضُمْ ابن سيده: وبنو مُحَلَّمٍ وبنو حَلَمَةَ قبيلتان. وحَلِيمةُ: اسم امرأَة. ويوم حَلِيمةَ: يوم معروف أحد أَيام العرب المشهورة، وهو يوم التقى المُنْذِرُ الأَكبر والحَرثُ الأَكبر الغَسَّانيّ، والعرب تَضْرِبُ المَثَلَ في كل أمر مُتَعالَمٍ مشهور فتقول: ما يَوْمُ حَلِيمةَ بِسِرٍّ، وقد يضرب مثلاً للرجل النابهِ الذِّكْرِ، ورواه ابن الأَعرابي وحده: ما يوم حَلِيمةَ بشَرٍّ، قال: والأَول هو المشهور؛ قال النابغة يصف السيوف: تُوُرِّثْنَ من أَزمان يومِ حَلِيمةٍ إلى اليوم، قد جُرّبْنَ كلَّ التَّجارِبِ وقال الكلبي: هي حَليمةُ بنت الحَرِث بن أَبي شِمْر، وَجَّهَ أَبوها جيشاً إلى المُنْذِرِ بن ماء السماء، فأَخْرجَتْ حليمةُ لهم مِرْكَناً فطَيَّبتهم. وأَحْلام نائمٍ: ضرب من الثياب؛ قال ابن سيده: ولا أَحقُّها. والحُلاَّمُ: اسم قبائل. وحُلَيْماتٌ، بضم الحاء: موضع، وهُنَّ أكمات بطن فَلْج؛ وأَنشد: كأَنَّ أَعْناقَ المَطِيِّ البُزْلِ، بين حُلَيْماتٍ وبين الجَبْلِ من آخر الليل، جُذُوعُ النَّخلِ أَراد أنها تَمُدُّ أَعناقها من التعب. وحُلَيْمَةُ، على لفظ التحقير: موضع؛ قال ابن أَحمر يصف إبلاً: تَتَبَّعُ أوضاحاً بسُرَّةِ يَذْبُلٍ، وتَرْعَى هَشِيماً من حُلَيْمةَ بالِياً ومُحَلِّمٌ: نهر بالبحرين؛ قال الأخطل: تَسَلسَلَ فيها جَدْوَلٌ من مُحَلِّمٍ، إذا زَعْزَعَتْها الريحُ كادتْ تُمِيلُها الأزهري: مُحَلِّمٌ عينٌ ثَرَّةٌ فَوَّارة بالبحرين وما رأَيت عيناً أكثر ماء منها، وماؤها حارّ في مَنْبَعِه، وإذا بَرَد فهو ماء عَذْبٌ؛ قال: وأَرى مُحَلِّماً اسمَ رجل نُسِبَت العينُ إليه، ولهذه العين إذا جرت في نهرها خُلُجٌ كثيرة، تسقي نخيل جُؤاثا وعَسَلَّج وقُرَيَّات من قرى هَجَرَ.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR476 harf* ح ل م * * الحُلْمُ * بضم اللام وسكونها ما يراه النائم وقد * حَلَم * يحلم بالضم * حُلْما * و * حُلُما * و * احْتَلَم * أيضا و * حَلَم * بكذا وحلم بكذا بمعنى أي رآه في النوم و * الحِلْمُ * بالكسر الأناة وقد * حَلُم * بالضم * حِلْما * و * تَحَلّم * تكلف الحلم و * تَحَالَمَ * أرى من نفسه ذلك وليس به و * الحَلَمَةُ * رأس الثدي وهما حلمتان والحلمة أيضا القراد العظيم وجمعها * حَلَمٌ * و * حَلَّمَهُ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR16.331 harf* | | ( الحُلْمُ ، بالضَّمِّ وبِضَمَّتَيْن : الرُّؤْيَا ) ، | وعلى الضَّمّ اقتصر الجوهريُّ ، وقال : | هو ما يَراهُ النائمُ . قال شيخُنا : فَهْمَا | مُتَرادِفان ، وعليه مشى أكثرُ أهلِ اللَّغة ، | وفرق بينهما الشارعُ فَخَصّ الرُؤْيا | بالخَيْر وخَصّ الحُلْمَ بِضِدّه ، ويؤيّده | حَدِيثُ : ( ( الرُؤْيا مِنَ اللهِ والحُلْمُ من | الشَّيْطان ) ) . وقد أَوْضَح الفَرْقَ بينهما | صاحبُ حاشِيَة المَواهِب في
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR13.723 harfحَلَمَ
1 حَلَمَ حلم , (S, Msb, K, [in the CK, erroneously, حَلُمَ,]) aor. حَلُمَ , inf. n. حُلْمٌ (Msb, TA) and حُلُمٌ, of which the former is a contraction, (Msb,) [both used also as simple substs.,] He dreamed, or saw a dream or vision (S, Msb, K) فِى نَوْمِهِ (K) in his sleep; (S, * Msb, K;) as also ↓ احتلم (S, ISd, Msb, K,) and ↓ انحلم, (ISd, K,) and ↓ تحلّم. (K.) You say, حَلَمَ بِهِ, (S, K,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.175 harfحَلَمَ
حَلَمَ U ( n. ac. حُلْم 3 , حُلُم 10 ),
a. Dreamed; saw in a dream.
b. Attained to puberty.
حَلِمَ
حَلِمَ A ( n. ac. حَلَم 4 ),
a. Had ticks; was worm-eaten.
حَلُمَ
حَلُمَ U ( n. ac. حِلْم 2 )
a. [ 'An ], Was gentle, clement, patient, forbearing to.
حَلَّمَ
حَلَّمَ II ,
a. Rendered gentle, mild.
b. Plucked out the ticks from.
تَحَلَّمَ
تَحَلَّمَ V
a. [ 'An ], Became gentle,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR70.214 harfحلم
1.BAB
حَلَمَ - يَحْلُمُ - حُلُم - أَحْلام
حَلَمَ - يَحْلُمُ + كائن + شيئاً أو أمراً أو أنه يكون شيئاً أو يفعل أمراً: يراه في المنام أو في أحلام اليقظة
حُلُم: على وزن " فـُعـْل": اسم فعل من" حَلَمَ - يَحْلُمُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: ما يراه النائم في منامه، وما يراه اليقظان في أحلام اليقظة: وهي الصورة الخيالية غير الحقيقية والتي يتمناها
Sîgalar(9)
- حَلِيمٌYumuşak huylu(فَعِيلٌ)×9
- حَلِيمًاYumuşak huylu(فَعِيلًا)×3
- أَحْلَامٍDüşler(أَفْعَالٍ)×2
- الْحُلُمَErgenlik+1 anlam(الْفُعُلَ)×2
- أَحْلَامُهُمْOnların düşleri(أَفْعَالُهُمْ)×1
- الْأَحْلَامِDüşler(الْأَفْعَالِ)×1
- الْحَلِيمُYumuşak huylu(الْفَعِيلُ)×1
- حَلِيمٍYumuşak huylu(فَعِيلٍ)×1
- لَحَلِيمٌYumuşak huylu(لَفَعِيلٌ)×1
Mücavir kökler36 mücavir (158 toplam)
- غفر
9 ortak ayet · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
- أوه
2 ortak ayet · Evehe ah sesinden türetilmiştir
- ضغث
2 ortak ayet · Demetler
- جنح
3 ortak ayet · Kanat demektir
- أله
13 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- بلغ
3 ortak ayet · İş ayakkabısı
- ثلث
2 ortak ayet · Sülle çokluk demektir
- عفو
2 ortak ayet · Affetti
- حين
2 ortak ayet · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
- ترك
2 ortak ayet · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
- علم
7 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- كسب
2 ortak ayet · Kazandı
Geçtiği ayetler(20)
لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ
Yumuşak huyluYeminlerinizdeki lağvden dolayı Allah, sizi sorumlu tutmaz. Ancak kalblerinizin kazandığı şeyden dolayı sizi sorumlu tutar. Allah Gafur’dur, Halim’dir.
… مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ
Yumuşak huyluBöyle kadınları nikahlamak isteğinizi bildirmenizden veya bir arzuyu gönüllerinizde saklamanızdan dolayı size bir vebal yoktur. Allah bilmiştir k; siz, onları mutlaka hatırlayacaksınız, fakat uygun bir sözle söylememeniz müstesna, onlarla gizlice sözleşmeyin. İddeti nihayet bulmadıkça nikah bağını bağlamaya kalkmayın. Ve bilin ki; şüphesiz Allah, gönüllerinizde olanı bilir. Artık O’ndan sakının. Ve yine bilin ki; şüphesiz Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.
قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ
Yumuşak huyluBir tatlı dil, bir af, peşinden eziyet gelecek sadakadan daha hayırlıdır. Ve Allah Gani’dir, Halim’dir.
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ
Yumuşak huyluİki topluluğun karşılaştığı gün; içinizden geri dönenleri, yaptıklarının bir kısmından ötürü şeytan yoldan çıkarmak istemiştir. Bununla beraber Allah onları bağışladı. Gerçekten Allah, Gafur’dur, Halim’dir.
… دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ
Yumuşak huyluÇocukları yoksa; eşlerinizin geriye bıraktıklarının yarısı, sizindir. Çocukları varsa; bıraktıklarının dörtte biri, sizindir. Bunlar; yaptıkları vasiyyet ve borç ödendikten sonradır. Çocuğunuz yoksa; sizin bıraktıklarınızın dörtte biri, eşlerinizindir. Şayet çocuğunuz varsa; bıraktıklarınızın sekizde biri, onlarındır. Ancak bu; yaptığınız vasiyyet ve borç ödendikten sonradır. Eğer miras bırakan erkek veya kadın çocuğu ve ana-babası olmayan bir kimse olur da bir erkek veya bir kız kardeşi bulunursa; bunlardan herbirine, altıda bir düşer. Eğer onlar bundan çoksalar; zarara uğratılmaksızın üçte birine ortak olurlar. Bunlar; yaptıkları vasiyyet ve borç ödendikten sonradır. Allah’tan bir vasiyyet olarak, Allah; Alim’dir, Halim’dir.
… الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ
Yumuşak huyluEy iman edenler; size açıklanınca hoşunuza gitmeyecek olan şeyleri sormayın. Ku’ran indirilirken onları soracak olursanız, size açıklanır. Allah, bunları affetmiştir. Allah; Gafur’dur, Halim’dir.
وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ
Yumuşak huyluİbrahim’in babası için mağfiret dilemesi; sadece ona verdiği bir vaadden dolayı idi. Ama onun Allah’ın düşmanı olduğu kendisine belli olunca; ondan uzaklaştı. Muhakkak ki İbrahim, çok içli ve halim idi.
لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ
Yumuşak huyluAndolsun ki; onları hoşnud olacakları bir yere koyacaktır. Muhakkak ki Allah; Alim’dir, Halim’dir.
إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعِفْهُ لَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ
Yumuşak huyluEğer Allah’a güzel bir ödünçle ödünç verirseniz; onu sizin için katkat arttırır ve sizi bağışlar. Allah; Şekur’dur, Halim’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حلم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | صبر, وقر, عقل, صفح |
| Zıt Kök | طيش |
| Çekirdek Özet 1 | Olgunlaşma, kabarma, içsel dolgunluk ve yumuşama ile sükunete erme |
| Çekirdek Özet 2 | Cezalandırmaya muktedirken fevrilikten kaçınıp mühlet tanıma ve rüşt |
| Çekirdek Özet 3 | Güç ve irade varken acele etmeyip teenni ile denetimli alan açma sistemi |
| Kritik Hata Riski | Hilmi edilgen bir acziyet, pısırıklık veya boyun eğme olarak yorumlamak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حل | Çözülme, gevşeme, düğümün açılması, serbest kalma ve bir yerde sükunetle konaklama. Bu temel anlam حلل kökünde bağın çözülmesi ve konaklama, حلي kökünde süslenip yumuşama ve ferahlama, حلف kökünde yeminin bağlayıcılığıyla gerilimi çözme ve حلق kökünde çevrelenmiş alanın açılması biçiminde görülür. | م | م harfinin getirdiği içe toplanma, su gibi dolma ve derinleşme vasfı, حل çekirdeğindeki gevşeme hareketini içsel bir olgunlaşmaya, bünyenin dolup yumuşamasına ve fevri tepkileri hazmedip sükunetle durulmaya dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Dışarıdan gelen taşkın etkilere ve fevri dürtülere karşı koruyucu bir sınır çekme, içsel alanı emniyete alma |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Sınır içine alınan gücü ve dürtüleri disipline etme, terbiye yoluyla bilinçli bir istikamete sevk etme |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Su gibi derin bir hazmetme kapasitesi, içsel dolgunluk, sükunet ve ferahlatıcı yumuşaklık |
| حلم | Dürtü ve öfke kabarmalarını bir çit gibi sınırlandırıp terbiye değneğiyle kontrol altında tutarak suyun derinliği ve esnekliğiyle sükunete kavuşturma, olgunlukla hazmetme hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Derinin parazit (el-halame) düşmesi sonucu yumuşayıp delinmesi veya memenin sütle dolup meme ucunun (halametü's-sedy) belirginleşmesi; canlının beslenip dolgunlaşarak cinsel ve bedensel olgunluğa (ihtilam) erişmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A'şâ divanında kabilenin zihinsel ağırlığı, akıl ve vakar doluluğu anlamında çoğul kalıbıyla geçer: فأمّا إذا جَلَسُوا بالعَشـيِّ / فأحلامُ عادٍ وأيدي هُضُمْ |
| Erken Arapça kullanım | Hâtim et-Tâî beytinde yakın akrabaya karşı tahammül gösterme ve kendini hilme alıştırma anlamında yer alır: تحلم عن الأدنين واستبق ودهم / ولن تستطيع الحلم حتى تحلما |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde حلم kökü ortak bir miras olarak rüya görme, uyku ve bedensel dolgunluk/iyileşme ekseninde yer alır. İbranicede ḥālam (חָלַם) fiili hem "sağlıklı olmak, güçlenip toparlanmak" hem de "rüya görmek" anlamlarını taşır; ḥălōm (חֲלוֹם) ise rüyadır. Süryanicede ḥlam (ܚܠܡ) kökü "sağlamlaşmak, iyileşmek, güçlenmek ve düş görmek" semantik alanındadır. Ugarit metinlerinde de kök rüya görme olgusuyla bağlantılıdır. Kökün Afro-Asyatik ve ilksel Sami zeminindeki ortak anlam çekirdeği "içsel dolgunluğa erme, bedenin ve zihnin toparlanıp sıhhat ve olgunluk kazanmasıdır". Arapça bu ortak biyolojik ve zihinsel olgunlaşma (ihtilam ve rüya) temelini korumuş; buna ek olarak öfkeyi yutup cezalandırmayı erteleyen, nefsi dizginleyen ahlaki ve teolojik bir erdem olan hilm boyutunu derinleştirmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Deri ve memenin dolup yumuşaması, ergenlikle bedensel ve zihinsel olgunluğa erişim, öfkeyi kontrol eden teenni ve akıl | Biyolojik dolgunluk ve büluğdan ahlaki olgunluğa, fevrilikten uzak durma yetisine semantik genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ḥālam (güçlenmek, rüya görmek) ve Süryanice ḥlam (iyileşmek, sağlamlaşmak, rüya görmek) ile soydaşlık | Rüya ve bedensel sıhhat/olgunluk ortak Sami mirasıdır; hilm anlamı Arapçada ahlaki derinlik kazanmıştır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda içsel olgunlaşma ve düş görme kökleriyle muhtemel paralellikler | Aile genelinde kesin fonetik denklik hatları sınırlı olup ortaklık Sami kolunda belirgindir | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حلم | Anlamlı | Ergenlik, rüya, teenni, öfkeyi yutma | Bedensel ve zihinsel olgunluğa erme, öfke anında cezayı erteleme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حمل | Anlamlı | Yüklenmek, taşımak, gebe kalmak | Bir ağırlığı üstlenip götürme, sorumluluğu hazmetme | Kur'an'da geçer; ağırlığı ve yükü taşıma yönüyle ortak çekirdek |
| لحم | Anlamlı | Et, bitiştirmek, kaynaşmak | Canlı dokusu, parçaların sıkıca birleşmesi ve kaynaşması | Kur'an'da geçer; dolgunluk ve bedensel bünye bağı |
| لمح | Anlamlı | Hızla bakmak, şimşek gibi çakmak | Gözün ışığı veya nesneyi anlık yakalaması | Kur'an'da geçer; hilmin sükunetine zıt ani ve hızlı algı |
| محل | Anlamlı | Kuraklık, çoraklık, tuzak kurmak | Suyun çekilmesi, bereketin kesilmesi ve hileli plan | Kur'an'da geçer; dolgunluğun ve canlılığın zıddı olan kuruluk |
| ملح | Anlamlı | Tuz, tuzlu olmak, arınmak, güzellik | Bozulmayı engelleyen mineral, tadı dengeleyen unsur | Kur'an'da geçer; yapıyı koruma ve ıslah etme işlevi |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حلم | Merkez | Hilm, teenni, olgunluk | Muktedirken öfkeye yenilmeyip cezayı erteleyerek sükunetle davranma | Biyolojik rüşt ve zihinsel dengeyle gelen bilinçli ağırbaşlılık |
| صبر | Komşu | Sabır, direnç | Başa gelen musibet, acı ve zorluk karşısında nefsi hapsetme ve dayanma | صبر acıya tahammül etmektir; حلم gücü varken fevrilikten kaçınmaktır |
| وقر | Komşu | Vakar, ağırlık | Dışa vuran ciddiyet, heybet ve bedensel-ruhsal ağırlık | وقر heybet ve duruş ağırlığıdır; حلم öfkeyi yutan içsel ahlaki sükunettir |
| عقل | Komşu | Akıl, bağlama | Düşünceyi dizginleme, doğru muhakeme etme ve bağ kurma | عقل idrak aracıdır; حلم aklın öfkeyi yönetmedeki pratik olgunluk halidir |
| صفح | Komşu | Af, yüz çevirme | Suçlunun kusurunu bütünüyle silip hesabı tamamen kapatma | صفح cezadan tamamen vazgeçmektir; حلم acele etmeyip mühlet tanımaktır |
| طيش | Zıt | Fevrilik, hafiflik | Düşüncesizce, kontrolsüz ve öfkeyle dengesini kaybedip acele etme | حلم kökünün tam zıddı olup hafiflik ve kontrolsüz fevriliktir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حلم | Hilm, teenni, ergenlik, düş | Hem biyolojik rüştü hem öfkeyi dizginleyen sükuneti ve rüyayı içerir | Kesin |
| Latince | Clementia, maturitas, somnium | Müsamaha/şefkat, olgunluk, rüya | Clementia gücü olanın cezayı tehir etmesini karşılar ancak büluğ boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Forbearance, clemency, puberty, dream | Teenni/mühlet tanıma, ergenlik, rüya | Forbearance cezayı ertelemeyi iyi verir fakat aklî ve biyolojik olgunluk birliğini tek sözcükte taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Langmut, Besonnenheit, Reife, Traum | Geniş yüreklilik, itidal/temkin, olgunluk, rüya | Langmut ve Besonnenheit teenni ve sükuneti karşılar; terimsel tekliği tam yansıtamaz | Güçlü |
| Fransızca | Mansuétude, clémence, maturité, rêve | Yumuşak huyluluk, bağışlayıcılık, olgunluk, düş | Mansuétude fevri olmamayı karşılar; kökün zihinsel rüşt boyutunu tek başına veremez | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَلِيمٌ / حَلِيمًا / الْحَلِيمُ | İlahi sıfat olarak cezalandırmada acele etmeyen, mühlet tanıyan | Kulların günahlarına ve isyanlarına rağmen hemen azap etmeyip tevbe alanı açan ilahi teenni (Bakara 2:225, Âl-i İmrân 3:155, İsrâ 17:44, Fâtır 35:41, Teğâbün 64:17) |
| حَلِيمٌ / لَحَلِيمٌ | Peygamber vasfı olarak yumuşak huylu, şefkatli, tahammüllü | Tebliğde kaba ve zalim muamelelere karşı öfkesini yutan ve dua eden peygamber şahsiyeti (Tevbe 9:114, Hûd 11:75, Hûd 11:87, Sâffât 37:101) |
| الْحُلُمَ | Biyolojik ergenlik, cinsel büluğ çağı | Çocukların mahremiyet kurallarına ve mükellefiyete adım attığı olgunluk eşiği (Nûr 24:58, Nûr 24:59) |
| أَحْلَامٍ / الْأَحْلَامِ | Karışık düşler, zihinsel kuruntular, anlamsız rüyalar | Vahyi beşerî hezeyan veya bilinçaltı rüyası sayan inkârcı iddialar ve karmaşık rüya tasvirleri (Yûsuf 12:44, Enbiyâ 21:5) |
| أَحْلَامُهُمْ | Akıllar, zihinsel muhakeme yetisi ve sağduyu | İnkârcıların tutarsız iddialarını kendi zihin dünyaları üzerinden sorgulayan retorik bağlam (Tûr 52:32) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Esmâ-i hüsnâdan el-Halîm sıfatı | Allah'ın cezalandırmaya mutlak gücü yeterken azabı tehir etmesinin adalet ve hikmetle ilişkisi | Kudret sahibi zatın acelecilikten ve fevrilikten tenzih edilmesi |
| Fıkıh | Büluğ çağı ve mükellefiyetin başlangıcı | Çocuğun ihtilam olmasıyla ehliyet kazanması, malî ve cezaî sorumluluğun başlaması | Hukuki ve dini mükellefiyetin biyolojik eşiği |
| Tefsir | Adğâsü ehlâm ve peygamber ahlakı | Karışık rüyaların vahiyden ayrılması ve peygamberlerin kavimlerine karşı sabır ve hilmi | Zihinsel yanılsama ile hakikat ayrımı ve tebliğde nefis kontrolü |
| Hadis | Hilm terbiyesi ve sadık rüya fıkhı | Öfke anında nefse hâkim olma erdemi ile rüyada yalan beyanda bulunmanın haramlığı | Şahsiyet olgunluğu, teenni ve görmediği rüyayı iddia etmenin nehyi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevbe ve ıslah alanı | İlahi mühlet | İnsanın eylemleri üzerinde düşünüp geri dönmesi için zaman tanıma | İsyana rağmen hemen helak etmeyip rahmet ve tevbe kapısını açık tutan sistemik teenni | Kesin |
| İlmi | Muhakeme ve tefekkür | Zihinsel rüşt | Verileri fevri önyargılardan arındırarak serinkanlılıkla tahlil etme | Acele hüküm vermekten kaçınarak bilginin olgunlaşmasını ve delillerin netleşmesini bekleme | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve adalet | Otoritenin teennisi | Muktedirken orantısız güç kullanımını engelleyip hukuki dengeyi koruma | Muhalefete ve krizlere karşı ani öfkeyle değil kurumsal sağduyu ile mukabele etme | Güçlü |
| İktisadi | Borç ve akit hukuku | Vade tanıma | Zor durumdaki borçluya mühlet verilerek piyasa tıkanıklığını giderme | Alacaklının fevri haciz yerine süre tanımasıyla ekonomik iflas zincirini önleme | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sönümleme ve gecikme fonksiyonu | Bir dinamik sisteme etkiyen ani ve yıkıcı şok dalgasını enerjiyi soğurarak zamana yayan, rezonansı engelleyen iç direnç mekanizması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Duygusal regülasyon ve restoratif adalet | Bireyin ve kurumların intikam dürtüsünü geciktirerek onarıcı süreçleri işletmesi, krizde fevri tepki yerine müzakere alanı açması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Hilmi sadece zayıfların başvurduğu pasif bir uysallık, korkaklık, güçsüzlerin çaresiz boyun eğişi veya yaptırımsız bir hoşgörü olarak görmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da hilm, cezalandırmaya ve güç kullanmaya tam muktedirken öfkeyi bilinçle denetim altına alma, zihinsel ve biyolojik olgunluğun zirvesi olarak teenni ile mühlet tanımadır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah'ın Halîm ismini cezalandırmaktan aciz olma veya adaleti ihmal etme gibi algılamak; beşerî planda ise teenniyi dirayetsizlik sayıp fevriliği cesaret zannetmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Allah'ın varlığa muamele tarzını (Halîm), peygamberlerin tebliğdeki ahlaki omurgasını (İbrahim ve Şuayb) ve insanın mükellefiyet eşiği olan büluğ ve akıl yapısını tek bir kökte birleştirdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların hemen helak edilmeyip mühlet verilmesini açıklayan esmâ ayetlerinde, peygamberlerin kavimlerine karşı sergilediği teenni tablolarında ve Nûr suresindeki ehliyet/mahremiyet hükümlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Azabın gecikmesini ilahi ihmal veya yokluk sanan anlayışı çürütür; aklı kuru mantık oyunlarından ayırıp ahlaki olgunlukla temellendirir ve öfkeyi dizginlemeyi güçsüzlük değil asıl kudret olarak tanımlar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının beslenip dolgunlaşması, meme ucunun veya derinin yumuşayıp belirginleşmesi, bünyenin olgunluğa (ihtilam) erişmesidir.
- Soyut anlamCezalandırma ve güç kullanma imkânı varken fevrilikten kaçınma, öfkeyi hazmederek sükunetle mühlet tanıma ve aklî rüşt halidir.
- Sistematik karşılıkSisteme gelen ani tahrik ve enerji yüklemelerine karşı içsel sönümleme ve zaman gecikmesi uygulayarak dengenin bozulmasını önleyen denetim mekanizmasıdır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde sisteme etki eden tahrik veya öfke potansiyelini, bünyenin içsel hazmetme ve akıl kapasitesini, teenni ve tanınan mühlet süresini, sönümleme katsayısını, ise teenni süzgecinden geçerek kontrol altına alınan nihai tepki çıktısını temsil eder. olduğunda veya mühlet süresi devrede kaldığında fevri yıkım engellenir ve sistem sükunet dengesini korur.