حلم
ح - ل - م
KÖK- 21 geçiş
- 20 ayet
- 9 sîga
- 12 sözlük
Halim meme ucu demektir. Meme başı, yumuşak deri demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Halim meme ucu demektir. Meme başı, yumuşak deri demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.128 harfباب الحاء واللام والميم معهما
ح م ل، ح ل م، م ل ح، م ح ل، ل ح م كلهن مستعملات
حمل:
الحَمَلُ: الخَروف، والجميع الحُمْلانُ. والحَمَلُ: برُجْ ٌمن البُرُوج الاثنَيْ عشر.
والفعل حَمَلَ يَحْمِلُ حَمْلاً وحُمْلاناً. ويكون الحُمْلان أجْراً لما يُحْمَل.
والحُمْلان: ما يُحْمَلُ عليه من الدَّوابِّ في الهِبَة خاصَّةً.
وتقول: إني لأَحمِلُه على أمرٍ فما يَتَحَمَّل، وأُحَمِّله أمراً فما يَتَحَمَّل، وإنَّه
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.327 harfالحُلْمُ بالضم ما يراه النائم. تقول منه: حَلَمَ بالفتح واحْتَلَمَ. وتقول: حَلَمْتُ بكذا، وحَلَمْتُهُ أيضاً. قال:
فَحَلَمْتُها وبَنو رُفَيْدَةَ دونهالا يَبْعَدَنَّ خَيالُها المحلومُ
والحِلْمُ: بالكسر الأناةُ. تقول منه: حَلُمَ الرجل بالضم. وتَحَلَّمَ: تكلّفَ الحِلْمَ. وقال:
تَحَلَّمَ عن الأَدنَيْنَ واسْتَبْقِ وُدَّهُمْولن تستطيعَ الحِلْمَ حتّى تَحَلّما
وتَحالَم: أرى من نفسِهِ ذلك وليس به.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok28.570 harfح ل م
حمل ، حلم ، لحم ، لمح ، ملح ، محل : مستعملات .
حمل : قال الليث : الحَمَلُ الخروف والجميع الْحُمْلاَنُ . والحَمَلُ بُرْجٌ من بُرُوجِ السَّمَاءِ ، أوله الشَّرْطانِ وهما قرْنَا الحَمَل ثم البُطيْن
ثلاثة كَوَاكِب ثم الثُّريا وهي أَلْيَةُ الحَمَل ، هذه النجومُ على هذه الصفة تسمى حَمَلاً .
سلمة عن الفرَّاء : المُحَامِلُ الذي يَقْدر على جوابك فيدعُه إبقاءً على مودتك ، والمُجَامِل الذي لا يَقْدر
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.423 harf(باب الحاء واللام وما يثلثهما)
(حلم) الحاء واللام والميم، أصولٌ ثلاثة: الأول ترك العَجَلة، والثاني تثقُّب الشيء، والثالث رُؤية الشيء في المنام. وهي متباينةٌ جدَّاً، تدلُّ على أنَّ بعضَ اللغةِ ليس قياساً، وإن كان أكثرُه منقاساً.
فالأوّل: الحِلْم خلافُ الطَّيش. يقال حَلُمْتُ عنه أحلُم، فأنا حليمٌ.
والأصل الثاني: قولهم حَلِمَ الأَديمُ إذا تثَقَّبَ وفسَدَ؛ وذلك أنْ يقع فيه دوابُّ تفسدُه. قال:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR854 harfح ل م
حلم الغلام واحتلم وغلام حالم ومحتلم وبلغ الحلم.
ورأى في حلمه كذا.
وهو من أضغاث الأحلام.
وحلمت بفلانة وحلمتها.
قال الأخطل: وتحلـم فلـان مـا لـم يحتلـم إذا قال: حلمت بكذا وهو كاذب.
وحلم فلان فهو حليم وفيه حلم أي أناة وعقل.
وهو من ذوي الأحلام ولهم أحلام عاد.
وتحلم: تكلف الحلم.
قال حاتم: تحلم عن الأدنين واستبق ودهم ولن تستطيع الحلم حتى تحلما وحلم عن السفيه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.717 harfالحُلْمُ والحُلُم: الرُّؤْيا، والجمع أَحْلام. يقال: حَلَمَ يَحْلُمُ إذا رأَى في المَنام. ابن سيده: حَلَمَ في نومه يَحْلُمُ حُلُماً واحْتَلَم وانْحَلَمَ؛ قال بشر بن أبي خازم:
أَحَقٌّ ما رأَيتَ أمِ احْتِلامُ؟
ويروى أم انْحِلامُ. وتَحَلَّمَ الحُلْمَ: استعمله. وحَلَمَ به وحَلَمَ عنه وتَحَلَّم عنه: رأَى له رُؤْيا أو رآه في النوم. وفي الحديث: من تَحَلَّم ما لم يَحْلُمْ كُلِّفَ أنْ يَعقِدَ بين شَعيرتين،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR476 harf* ح ل م * * الحُلْمُ * بضم اللام وسكونها ما يراه النائم وقد * حَلَم * يحلم بالضم * حُلْما * و * حُلُما * و * احْتَلَم * أيضا و * حَلَم * بكذا وحلم بكذا بمعنى أي رآه في النوم و * الحِلْمُ * بالكسر الأناة وقد * حَلُم * بالضم * حِلْما * و * تَحَلّم * تكلف الحلم و * تَحَالَمَ * أرى من نفسه ذلك وليس به و * الحَلَمَةُ * رأس الثدي وهما حلمتان والحلمة أيضا القراد العظيم وجمعها * حَلَمٌ * و * حَلَّمَهُ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR16.331 harf* | | ( الحُلْمُ ، بالضَّمِّ وبِضَمَّتَيْن : الرُّؤْيَا ) ، | وعلى الضَّمّ اقتصر الجوهريُّ ، وقال : | هو ما يَراهُ النائمُ . قال شيخُنا : فَهْمَا | مُتَرادِفان ، وعليه مشى أكثرُ أهلِ اللَّغة ، | وفرق بينهما الشارعُ فَخَصّ الرُؤْيا | بالخَيْر وخَصّ الحُلْمَ بِضِدّه ، ويؤيّده | حَدِيثُ : ( ( الرُؤْيا مِنَ اللهِ والحُلْمُ من | الشَّيْطان ) ) . وقد أَوْضَح الفَرْقَ بينهما | صاحبُ حاشِيَة المَواهِب في
* | | ( الحُلْمُ ، بالضَّمِّ وبِضَمَّتَيْن : الرُّؤْيَا ) ، | وعلى الضَّمّ اقتصر الجوهريُّ ، وقال : | هو ما يَراهُ النائمُ . قال شيخُنا : فَهْمَا | مُتَرادِفان ، وعليه مشى أكثرُ أهلِ اللَّغة ، | وفرق بينهما الشارعُ فَخَصّ الرُؤْيا | بالخَيْر وخَصّ الحُلْمَ بِضِدّه ، ويؤيّده | حَدِيثُ : ( ( الرُؤْيا مِنَ اللهِ والحُلْمُ من | الشَّيْطان ) ) . وقد أَوْضَح الفَرْقَ بينهما | صاحبُ حاشِيَة المَواهِب في الأوائل . | | قلتُ : ويؤيّده أيضًا قولُه تعالَى : | ^ ( أَضْغَثُ أَحْلَمٍ ) ^ وقد يُسْتَعْمَل | كلّ منهما في موضعِ الآخَرِ : ( ج : | أَحْلاَمٌ ) ، كَقُفْلٍ وَأَقْفالٍ ، وعُنُقٍ | وَأَعْناقٍ . و ( حَلَمَ في نَوْمِهِ ) يَحْلُمُ | حُلْمًا ( واحْتَلَمَ ، وتَحَلَّمَ ، وانْحَلَمَ ) ، | قال بِشْرُ بن أبي خازِم : | | * % ( أَحَقٌّ ما رَأَيْت أَمِ احْتِلامُ % ) % * | | ويُرْوَى أم انْحِلام ، واقتصر | الجوهريّ على الأُوليَيْن ، ولم يذكر | ابنُ سِيدَه تَحَلَّم . | | ( وتَحَلَّمَ الحُلْمَ ) أي : ( اسْتَعْمَلَهُ ) . | | ( وحَلَمَ بِه ، و ) حَلَمَ ( عَنْهُ ) ، وتَحَلَّمَ | عنه : ( رَأَى له رُؤْيَا ، أو رَآهُ في النَّوْمِ ) ، | وفي المحكم : أي : رَآه في النَّوْم . | | وقال الجوهريّ : حَلَمْتُ بكذا | وحَلَمْتُه أيضًا ، وأنشد : | % ( فحَلَمْتُها وبَنُو رُفَيْدَةَ دُونَها % | لا يَبْعَدَنَّ خَيالُها المَحْلُومُ ) % | | انتهى . ويُقال : حَلَمَ الرجلُ | بالمَرْأَةِ : إذا حَلَم في نَوْمِه أَنّه يُباشِرُها . | | ( والحُلْمُ ، بالضَّمِّ والاحْتِلامُ : | الجِماعُ في النَّوْمِ ، والاسْمُ الحُلُمُ ، |
| كَعُنُقٍ ) ، ومنه قولُه تعالى : ! 2 < لم يبلغوا الحلم > 2 ! والفِعْلُ كالفِعْلِ . وفي | الحديث : ( ( أَمَرَ مُعاذًا أَنْ يَأْخُذَ من | كُلّ حالِمٍ دِينارًا ) ) ، يعني : الجِزْيَةَ ، | قال أبو الهَيْثَم : أراد بالحالِمِ كُلَّ مَنْ | بَلَغَ الحُلُمَ وجَرَى عليه حُكْم الرِّجال ، | حَلَمَ أو لم يَحْتَلِم ، وفي حديثٍ آخر : | ( ( الغُسْلُ يوم الجُمُعَةِ واجِبٌ على كُلّ | حالِمٍ ) ) إِنَّما هو على من بَلَغ الحُلُمَ ، | أي : بَلَغ أَنْ يَحْتَلِمَ أو احْتَلَم قَبْلَ | ذلِك ، وفي رِوايةٍ : ( ( مُحْتَلِم ) ) ، أي : | بالِغٍ مُدْرِك . | | وقال التَّقِيُّ السُّبْكِيّ في ( ( إِبْراز | الحِكَمِ في شَرْحِ حديث : رُفِعَ | القَلَم ) ) ما نَصُّهُ : أَجْمَعَ العُلماءَ أَنَّ | الاحْتِلامَ يَحْصُلُ به البُلُوغ في حقّ | الرَّجُلِ ، ويَدُلّ لذلِكَ قولُه تعَالَى : | ^ ( وَإِذَا بَلَغَ الأَطْفَلُ مِنكُمُ الحُلُمَ | فَلْيَسْتَئذِنُوا ) ^ ، وقولُهُ & | | في هذا الحَدِيث : ( ( وعن الصَّبِيّ | حَتَّى يَحْتَلِمَ ) ) وهي روايةُ ابن أبي | السَّرْح عن ابنِ عَبّاس ، قال : والآيةُ | أَصْرَحُ فَإِنَّها ناطِقَةٌ بالأَمْر بعد الحُلُم ، | وورد أيضًا عن عَلِيّ رضي الله عنه | رَفَعَه : ( ( لا يُتْمَ بعد احْتِلامٍ ولا | صَمَاتَ يَوْمٍ إلى اللَّيْل ) ) رواه أبو | داوُدَ ، والمراد بالاحْتِلام خُروجُ | المَنِيّ سواء كان في اليَقَظَةِ أم في | المَنامِ بِحُلْمٍ أو غير حُلْمٍ . ولمّا كان | في الغَالِبِ لا يَحْصُلُ إِلاّ في النَّوْمِ | بِحُلْمٍ أُطْلِقَ عليه الحُلْمُ والاحْتِلامُ ، | ولو وُجِد الاحتلامُ من غير خُرُوج | مَنِيّ فلا حُلْمَ له . ثم قال : وقولُه في | الحَديث : ( ( حَتَّى يَحْتَلِمَ ) ) دليلُ البُلُوغ | بِذلِك وهو إِجْماعٌ ، وهو حقيقةٌ في | خُرُوج المَنِيّ بالاحْتِلام ، ومجازٌ في | خُرُوجه بغيرِ احْتلامٍ يقظَةً أو مَنامًا ، | أو منقولٌ فيما هو أَعَمّ من ذلك ، | ويخرج منه الاحْتِلام بغير خُرُوجِ مَنِيٍّ | إِنْ أَطْلَقْناه عليه منقولاً عنه ، أو لكَوْنه | فَرْدًا من أَفْرادِ الاحْتِلام ، انتهى . | | ( والحِلْمُ ، بالكَسْرِ : الأَناةُ والعَقْلُ ) |
| وقيل : ضَبْطُ النَّفْسِ والطَّبْعِ عن هَيَجانِ | الغَضَب ، ( ج : أَحْلامٌ وحُلُومٌ ) . قال | ابنُ سِيدَه : وهو أَحَدُ ما جُمِعَ من | المَصادِر ، ( ومنه ) قولُه تعالى : ^ ( ( أَمْ | تَأْمُرُهُمْ أَحْلَمُهُم بِهَذَا ) ) ^ . قيل : مَعْناهُ | عُقُولُهم وليس الحِلْم في الحقيقة | العَقْل ، لكن فَسَّرُوه بِذلِك لكَوْنِهِ من | مُسَبِّبات العَقْل ، وفي الحَدِيث : | ( ( لَيَلِيَنِّي مِنْكُم أُولُو الأَحْلامِ | والنُّهَى ) ) أي : : ذَوُو الأَلْباب | والعُقول ، وقال جَرِيرٌ : | % ( هَلْ مِنْ حُلُومٍ لأَقْوامٍ فَتُنْذِرَهُم % | ما جَرَّبَ الناسُ من عَضِّي وتَضْرِيسي ) % | | ( وهُوَ حَلِيمٌ ) كَأَمِيرٍ ، ومنه قولُه | تعالَى : ^ ( إِنَّكَ لأَنَتَ الْحَلِيمُ | الرَّشِيدُ ) ^ . قيل : إِنَّهم قالوه على | جِهَة الاسْتِهْزاء . ( ج : حُلَماءُ | وَأَحْلامٌ ) ) كَكُرَماء وكَرِيم وشَهِيدٍ | وَأَشْهاد ، ( وقد حَلُمَ ، بالضَّمِّ ، | | حِلْماً ) : صار حَلِيمًا ، قال ابنُ قَيْسِ | الرُّقَيّات : | % ( مُجَرَّبُ الحَزْمِ في الأُمُورِ وإِنْ % | خَفَّتْ حُلُومٌ بِأَهْلِها حَلُمَا ) % | | ( وَتَحَلَّمَ ) الرجلُ : ( تَكَلَّفَهُ ) ، أنشَدَ | الجَوْهَريّ : | % ( تَحَلَّمْ عن الأَدْنَيْنَ واسْتَبْقِ وُدَّهُمْ % | ولَنْ تَسْتَطِيعَ الحِلْمَ حَتَّى تَحَلَّما ) % | | ( و ) تَحَلَّمَ ( المالُ : سَمِنَ ، و ) | تَحَلَّم ، ( الصَّبِيُّ والضَّبُّ ) واليَرْبُوعُ | ( والجَرادُ ) ، كذا في النسخ والصواب | والجِرْذانُ ، والقِرْدانُ : ( أَقْبَلَ شَحْمُه ) | وسَمِنَ واكْتَنَزَ ، وأَنْشد الجوهريُّ | لأَوْسِ بن حَجَرٍ : | % ( لَحَوْنَهُمُ لَحْوَ العَصَا فَطَردْنَهُمْ % | إلى سَنَةٍ جِرْذانُها لَمْ تَحَلَّمِ ) % |
| | ويُرْوى قِرْدانُها . وأما أبو حنيفةَ | فَخَصّ به الإِنْسان . | | ( وحَلَّمَه تَحْلِيمًا وحِلاّمًا ، | كَكِذّابٍ : جَعَلَهُ حَلِيمًا ) ، قال المُخَبَّل | السَّعْدِيّ : | % ( وَرَدَّوا صَدُورَ الخَيْل حَتَّى تَنَهْنَهَت % | إلى ذِي النُّهَى واسْتَيْدَهُوا للمُحَلِّمِ ) % | | ( أو ) حَلَّمَه : ( أَمَرَهُ بالحِلْمِ ) ، وبه | فُسِّر البيتُ أيضًا ، أي : أَطاعُوا الَّذِي | يَأْمُرُهم بالحِلْم . | | ( وَأَحْلَمَت ) المرأةُ : إذا ( وَلَدَتِ | الحُلَماءَ ) . | | ( وذُو الحِلْم ) ، بالكسر : ( عامِرُ بنُ | الظَّرِبِ ) العَدْوانِيُّ ، ومنه قولُ | الشاعِر : | * % ( إِنَّ العَصا قُرِعَتْ لِذِي الحِلْمِ % ) % * | | وقد ذكر في ( ( ق ر ع ) ) مُسْتَوْفَى . | | | ( والأَحْلام : الأَجْسامُ بلا واحِدٍ ) | قال ابنُ سِيدَه : لا أَعْرِفُ لها واحداً . | | ( وَأَحْلُم ، بِضَمِّ اللاّمِ ، ابنُ عُبَيْدٍ | البُخارِيّ ) ، عن عِيسَى غُنْجار ، وعنه | نَصْرُ بنُ محمَّد ( وعُمَرُ بنُ حَفْص ) ، | هكذا في النُّسَخ والصَّوابُ عُمَر أبو | حَفْص ( بن أَحْلُم ) ، كذا هو نص | التَّبْصِير ، عن سَهْلِ بن المُتَوَكّل | وجَماعَة : ( محدّثان ) . | | ( والحَلَمَةُ ، محرَّكَة : الثُّؤْلُول في | وَسَطِ الثَّدْي ) ، وفي الصحاح : | الحَلَمَة رأْسُ الثَّدْي ، وهُما حَلَمَتانِ . | | وفي التَّهْذيب : الحَلَمَةُ رأسُ الثَّدْي في | وسَطِ السَّعْدانة ، وقيل : هي الهُنَيَّةُ | الشاخِصَة من ثَدْي المَرْأَة . | | ( و ) الحَلَمَةُ : ( شَجَرَةُ السَّعْدانِ ) | وهي من أفاضِل المَرْعَى . وقال أبو | حنيفة : الحَلَمَة دُونَ الذِّراعِ ، لها | وَرَقَةٌ غليظَةٌ وَأَفْنانٌ وزَهْرَة كَزَهْرَةِ | شَقائِقِ النُّعْمان إِلاَّ أنّها أَكْبَرُ وأَغْلَظُ . |
| | قال الأزهريّ : ليست الحَلَمَة من | السَّعْدان في شيءٍ ، السَّعْدانُ بَقْلٌ له | شَوْكٌ مستديرٌ ، والحَلَمَة لا شَوْكَ | لها ، وهي من الجَنْبَة معروفةٌ وقد | رَأَيْتُها . | | ( و ) الحَلَمَةُ ( نَباتٌ آخَرُ ) ، وفي | الصحاح : ضَرْبٌ من النَّبْتِ ، قال | الأصمعيّ : هي الحَلَمَةُ واليَنَمَةُ ، | ونَقَل غيرُه عن الأَصْمَعِيّ أَنّها نَبْتٌ | من العُشْبِ فيه غُبْرَةٌ له مَسٌّ أَخْشَنُ ، | أَحْمَرُ الثَّمَرَة . وقال غيرُه : يَنْبُت | بِنَجْدٍ في الرَّمْل في جُعَيْثِنَةٍ لها زَهْرٌ | وَوَرَقُها أُخَيْشِنُ ، عَلَيْه شَوْكٌ كَأَنّه | أظافِيرُ الإِنْسانِ ، تَطْنَى الإِبْلُ وَتَزِلُّ | أَحْناكُها إِذا رَعَتْه من العِيدانِ اليابِسَة . | | ( و ) الحَلَمةُ : ( الصَّغِيرَةُ من | القِرْدانِ ) ، جَمْع قُراد ، ( أو الضَّخْمَةُ ) | منها ، وفي الصّحاح : القُرادُ العَظِيم ، | وهو مِثْل العَلّ ، ( ضِدٌّ ) ، وقِيلَ : هو | آخِرُ أَسْنانِها ، وفي حَدِيثِ ابن عُمَر : | | ( ( أَنَّه كان يَنْهَى أَنْ تُنْزَعَ الحَلَمَةُ عن | دابَّتِه ) ) . وقال الأَصْمَعِيُّ : القُرادُ أَوَّلَ | ما يَكُونُ صَغِيرًا قَمْقامَةٌ ، ثُمَّ يصير | حَمْنانَةً ، ثمّ يَصِيرُ قُرادًا ، ثم حَلَمَة . | | ( وحَلِمَ البَعِيرُ ، كَفَرِحَ ) ، حَلَمًا : | ( كَثُرَ حَلَمُهُ ، فهو حَلِمٌ ) ككَتِفٍ ، | ويقال : أيضًا : بَعِيرٌ حَلِمٌ : قد أَفْسَدَهُ | الحَلَم من كَثْرته عليه ، ( وعَناقٌ | حَلِمةٌ ) ، كفَرِحَةٍ ، ( وتَحْلِمَةٌ من | تَحالِمَ ) قد أَفْسَدَ جِلْدَها الحَلَمُ ، | والجمع الحُلاّم . | | ( و ) الحَلَمَة أيضًا : ( دُودَةٌ تَقَعُ ) | في جلْدِ الشاةِ الأَعْلَى وجِلْدِها | الأَسْفَل ، قال الجَوْهَرِيُّ هذا لفظُ | الأصمعيّ ، فإذا دُبغَ لم يَزَلْ ذلِكَ | المَوضعُ رَقِيقًا . وقال غيرُه : دُودَةٌ | تقع ( في الجِلْدِ فَتَأْكُلُهُ ، فإذا دُبغَ وَهَى | مَوْضِعُ الأَكْلِ ) وبَقِيَ رَقِيقًا ، ( ج : | حَلَمٌ ) . | | ( و ) بنو حَلَمَة : ( حَيٌّ ) من العَرَبِ . | | ( و ) الحَلَمَةُ : ( الهَدَرُ من الدِّماء ) . |
| | ( وحَلِمَ الجِلْدُ كَفَرِحَ : وَقَعَ فيه | الحَلَمُ ) ، وهي الدُودةُ المذكورة | فَنَقَبَتْه وَأَفْسَدَتْه فلا يُنْتَفَعُ به . وقال | أبو عبيد : الحَلَمُ أَنْ يقعَ في الأدِيمِ | دَوابّ فلم يَخُصَّ الحَلَم . قال ابنُ | سِيْدَه : وهذا منه إِغْفال . وَأَنْشَدَ | الجَوْهَرِيّ للوَلِيد بن عُقْبَة بن أبي | مُعَيْط يَحضُّ مُعاوِيَةَ على قِتالِ عَلِيّ | رضيَ الله تعالى عنهما ويَقُولُ له : | أَنْتَ تسعَى في إِصْلاحِ أَمْرٍ قد تَمَّ فَسادُه | كَهذِهِ المَرْأَة التي تَدْبُغُ الأَدِيمَ الحَلِمَ | الذي قد نَقَبَتْه الحَلَم ، فأَفْسَدَته - في | أبياتٍ منها : | % ( فَإِنَّكَ والكِتابَ إِلَى عَلِيٍّ % | كدابِغَةٍ وقد حَلِمَ الأَدِيمُ ) % | | ( وحَلَمَهُ ) حَلْمًا ( وحَلَّمَهُ ) ، | بالتَّشْدِيد : ( نَزَعَهُ عَنْهُ ) ، وخَصَّصَه | الأزهريُّ فقالَ : وحَلَّمْتُ الإِبِلَ : | أَخَذْتُ عنها الحَلَم . | | | ( والحُلاَّمُ ، كَزُنّارٍ : الجَدْيُ ) يُؤْخَذ | مِنْ بَطْنِ أُمّه ، كما في الصّحاح . ( و ) | قال اللّحْيانِيّ : هو الجَدْيُ والحَمَلُ | الصَّغِيرُ يعني ( الخَرُوف ) . قال ابنُ | بَرّي : سُمِّي الجَدْيُ حُلاّمًا لِمُلازَمَته | الحَلَمَة يَرْضَعُها ، ونقل الجوهريّ | عن الأَصْمَعِيّ : الحُلاّم والحُلاّن | بالمِيم والنُّون : صِغارُ الغَنَم . | | قلتُ : وقد ذَكَرَه المُصَنِّف في | ( ( ح ل ل ) ) على أَنَّ النونَ زائِدَةٌ . | | وصَرَّحَ السُّهَيْلِيّ في الرَّوْضِ بِأَنَّ | النونَ بدلُ المِيم . وقيل : الحُلاّم : | هو الصَّغِير الذي حَلَّمَهُ الرَّضاعُ ، | أي : سَمَّنَه ، فتكونُ الميم أَصْلِيّة ، | وقال الأزهري : الأَصْلُ حُلاّن ، وهو | فُعْلان من التَّحْلِيل ، فقلبت النُّونُ | ميمًا . وقال عَرّام : الحُلاّم : ما | بَقَرْتَ عنه بَطْنَ أُمِّه فَوَجَدْته قد حَمَّمَ | وشَعَّر ، فإن لم يَكُنْ كذلِكَ فهو | غَضِينٌ ، وقد أَغْضَنَتِ الناقةُ : إذا | فَعَلَت ذلك . |
| | ( و ) الحُلاّمُ : ( حَيٌّ من | عَدْوانَ ) ويقال : هُمْ وَحَلَمَةُ بَطْنٌ | واحدٌ ، ويقال : هم قَبائلُ شَتَّى . | | ( ودَمٌ حُلاّمٌ : هَدَرٌ ) باطِلُ ، قال | مُهلْهِلٌ : | * % ( كُلُّ قَتِيلٍ في كُلَيْبٍ حُلاّمْ % * | * حَتَّى يَنالَ القَتْلُ آلَ هَمّامْ ) % * | | ويُرْوَى حُلاّن ، والشطر الثاني : | * % ( حَتَّى يَنالَ القَتْلُ آلَ شَيْبانْ % ) % * | | ( والحالُومُ : ضَرْبٌ من الأَقِطِ ) ، عن | ابنِ سِيدَه ، ( أو لَبَنٌ يَغْلُظُ فَيَصِيرُ شَبِيهًا | بالجُبْنِ الطَّرِيِّ ) ، وفي الصّحاح : | بالجُبْن الرَّطْبِ ولَيْسَ به . قلتُ : | وهي لُغَةٌ مِصْرِيّة . | | ( والحَلِيمُ : الشَّحْمُ المُقْبِلُ ) ، عن | ابن سِيدَه ، وَأَنْشَدَ : | | % ( فإنَّ قَضاءَ المَحْلِ أَهْونُ ضَيْعةً % | من المُخِّ في أَنْقاءِ كُلِّ حَلِيمِ ) % | | ( و ) قِيل : الحَلِيمُ هنا : ( البَعِيرُ | المُقْبِلُ السِّمَنِ ) ، فهو عَلَى هذا | صِفَةٌ ، قال ابنُ سِيده : ولا أَعْرِفُ له | فِعْلاً إِلاَّ مَزِيدًا . | | ( و ) حَلِيمُ ( بنُ وَضَّاحٍ الفَقِيهُ ) | شيخٌ لأبي سَعْدٍ الإِدْرِيسيّ . | | ( و ) حَلِيمٌ ( جَدٌّ لأَبِي عَبْدِ الله | الحُسَيْنِ بنِ مُحَمِّدٍ ) ، هكذا في | النّسَخ ، والصواب الحُسَيْن ( بن | الحَسَنِ ) بن محمَّد بن حَلِيم | ( الحَلِيمِيّ ) الفقيه الشافعيّ ( ذِي | التّصانِيفِ ) ، وُلِدَ بِجُرْجانَ سنة | ثلاثمائةٍ وثمانٍ وثلاثِينَ ، وحُمِلَ إلى | بُخَارَى وكَتَبَ بها الحديثَ وصارَ إِمامًا | مُعَظَّمًا ، توفّى سنة ثلاثٍ وأربَعِمائةٍ . |
| | وسِياقُ عِبارة الرُّشاطِيّ يَقْتَضِي أَنّه | منسوبٌ إلى حَلِيمَةَ السَّعْدِيَّة ، ( وأَخِيهِ | الحَسَن ) هكَذا في النُّسخ ، وهو غَلَطٌ ، | والمُسَمَّى بالحَسَن بن محمّد رَجُلان ، | وكلاهُما يُنْسَبان إلى الجَدِّ ، أحدُهُما : | أبو محمّد الحَسَن بن مُحَمّد بنِ حَلِيمِ | ابن إِبْراهيمَ بن مَيْمُون الصائغ | المَرْوَزِيّ الحَلِيمِيّ ، وهو الذي يَأْتِي | قَرِيبًا ذِكْرُ أَبيه ، رَوَى عنه الحاكِمُ أبو | عبد الله ، والثاني : أبو الفُتُوح الحَسَنُ | ابنُ محمّدِ بنِ أَحْمَدَ النَّيْسابُورِيّ | الحَلِيمِيّ ، سَمِع منه ابنُ السَّمْعانِيّ ، | فَتَأَمّل ذلك . | | ( وحَلِيمُ بنُ دَاوُدَ ) الكَشِّي ، شَيْخٌ | لأَسبْاط بنِ اليَسَع . | | ( ومُحَمَّدُ بنُ حَلِيمِ ) بن إِبْراهِيمَ | ابن مَيْمون الصائغ ( المَرْوَزِيّ ) ، عن | عليّ بن حُجر ، وعنه ابنُه الحَسَنُ بنُ | محمّدٍ : ( مُحَدِّثان ) . | | ( وكَسَفِينَةٍ : أبو حَلِيمَةَ مُعاذ ) بن | | الحارِثِ الخَزْرَجِيّ البُخارِي ( القارِئُ ، | صَحابِيٌّ ) شَهِدَ الخَنْدَقَ ، وقِيلَ : لم | يُدْرِكْ من حَياةِ النبيّ & | إِلاّ ستّ سِنِين ، وقُتِلَ يَوْمَ | الحَرَّة . | | ( وحَلِيمَةُ بِنْتُ أبي ذُوَيْبٍ ) | عبدِ الله بنِ الحارِثِ ( مُرْضِعَةُ النِّبِيّ | & ) ، من | بني سَعْدٍ من قَيْسِ عَيلان ، أَخْرَجَ لها | الثَّلاثَةُ ، ولم يَذْكُروا ما يَدُلُّ على | إِسْلامِها ، إِلاّ ما جاءَ في الاسْتِيعابِ | لابْنِ عبد البَرّ ما نصّه : رَوَى زَيْدُ بن | أَسْلَمَ عن عَطاءِ بن يَسارٍ ، قال : | ( ( جاءَت حَلِيمَةُ بنتُ عبد اللهِ أُمُّ النبيّ | & من | الرَّضاعَة إِلَيْه يَوْمَ حُنَيْنٍ ، فقامَ إِلَيْها ، | وَبَسَطَ لَها رِداءَه ، فَجَلَسَتْ عليه ) ) . | | ( و ) حَلِيمَةُ ( بِنْتُ الحارِثِ ) الأَكْبَرِ | ( ابنْ أَبِي شِمْرٍ ) الغَسّاني ، ( وَجَّهَ أَبُوها | جَيْشًا إلى المُنْذِر بنِ ماءِ السماء
| فَأَخْرَجَتْ لهم مِرْكَنًا من طِيبٍ فَطَيَّبَتْهُم | منه ) ، قاله ابنُ الكَلْبِيّ ، ( فَقالُوا : ( ( ما | يَوْمُ حَلِيمَةَ بِسِرٍّ ) ) . يُضْرَبُ لِكُلِّ أَمْرٍ | مُتعالَمٍ مَشْهُورٍ ، ويُضْرَبُ أيضًا | للشَّرِيفِ النابِهِ الذِّكْرِ ) ، ورَواه ابنُ | الأعرابيّ وحْدَهُ : ما يَوْمُ حَلِيمَةَ بِشَرٍّ ، | قال : والأولّ هو المَشْهُور ، وقال | النابِغَة يصف السُّيوفَ : | % ( تُوُرِّثْنَ من أَزْمانِ يَوْمِ حَلِيمَةٍ % | إلى اليَوْم قَدْ جُرِّبْنَ كُلَّ التَّجارِبِ ) % | | ( و ) حُلَيْمة ، ( كَجُهَيْنَة : ع ) ، قال ابنُ | أَحْمَر يصف إِبِلاً : | % ( تَتَبّعُ أَوْضَاحًا بسُرَّةِ يَذْبُلٍ % | وتَرْعَى هَشِيمًا من حُلَيْمَةَ بالِيَا ) % | ( وحَلَيْماتٌ ، كَجُهَيْناتٍ : أَنْقاءٌ | بالدَّهْناءِ ، أو أَكَماتٌ بِبَطْنِ فَلْجٍ ) ، كما | في الصّحاح قال : | * % ( كَأَنّ أَعْناقَ المَطِيّ البُزْلِ % * | | * بَيْنَ حُلَيْماتٍ وبين الجَبْلِ ) % * | * % ( مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ جُذَوعُ النَّخْلِ % ) % * | | أراد أَنّها تَمُدّ أَعْناقَها من التَّعَب . | | ( والحَلَمَتانِ ، مُحَرَّكَةً : ع ، و ) | الحَيْلَم ، ( كَحَيْدَرٍ : دَوابُّ صِغارٌ ) . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | الحَلِيمُ في صفات اللهِ تعالى : الّذي | لا يَسْتَخِفُّه عِصْيانُ العُصاةِ ولا يَسْتَفِزُّه | الغَضَب عَلَيْهم ، ولكنّه جَعَلَ لكلّ | شَيْءٍ مقدارًا فهو مُنْتَهٍ إِلَيْه . | | وتَحَلَّم : تَكَلَّفَ الحِلْمَ ، ومنه | الحديث : ( ( مَنْ تَحَلَّم ما لَمْ يَحْلُمْ | كُلِّفَ أَنْ يَعْقِدَ بين شَعِيرَتَيْن ) ) | | يقال : : تَحَلَّمَ : إِذا ادَّعَى الرُّؤْيا كاذِبًا . | | وَأَحْلامُ نائمٍ : ثِيابٌ غِلاظٌ ، نقله ابنُ | خالَوَيْهِ ، زاد الزمخشريّ : مُخَطَّطَه | لأَهْلِ المَدِينَة ، وأَنْشَدَ : | % ( تَبَدَّلْتُ بعد الخَيْزرانِ جَرِيدَةً % | وبَعْدَ ثِيابِ الخَزِّ أَحْلامَ نائِمِ ) % |
| | وفي المُحكم : وَأَحْلامُ نائم : | ضَرْبٌ من الثِيابِ ولا أَحُقُّها . | | وحَلُمَ عنه كَكَرُمَ وتَحَلَّم سَواءٌ . | | وتَحالَمَ : أَرَى من نَفْسِه ذلِكَ ولَيْسَ | به ، نقله الجوهريّ . | | وَتَحَلَّمَت القِرْبَةُ : امْتَلأَتْ . | | وحَلَّمْتُها : مَلأْتُها . | | وَأَدِيمٌ حَلِيمٌ ، كأميرٍ : أَفْسَدَه الحَلَم | قَبْلَ أن يُسْلَخَ . | | ومُحَلَّم كَمُعَظّم : نهرٌ يأخذُ من عَيْنِ | هَجَرَ ، نقله الجوهريّ وأنشد | للأَعْشَى : | % ( وَنَحْنُ غَداةَ العَيْنِ يَوْمَ فُطَيْمَةٍ % | مَنَعْنا بَنِي شَيْبانَ شُرْبَ مُحَلِّمِ ) % | | وقال الأزْهَريّ : مُحَلّم : عَيْنٌ ثَرَّةٌ ، | فَوّارةٌ بالبَحْرَيْن وما رأيتُ عَينًا أكثرَ ماءً | منها ، وماؤها حارٌّ في مَنْبَعِهِ وإِذا بَرَدَ | فهو ماءٌ عُذْبٌ . قال : وَأَرَى مُحَلَّما | اسمَ رَجُلٍ نُسِبَت العَينُ إليه ، ولهذه | العَيْنُ إذا جَرَت في نَهْرِها خُلُجٌ كثيرةٌ | | تَسْقِي نَخِيل جُؤاثَى وَعَسَلَّجَ وقُرَيّاتٍ | من قُرَى هَجَرَ ، وقال الأَخطل : | % ( تَسَلْسَل فيها جَدْوَلٌ من مُحَلَّمٍ % | إِذا زَعْزَعَتْها الرِّيحُ كادَتْ تُمِيلُها ) % | | والحُلام ، كغُرابٍ : وَلَدُ المَعَزِ . | | وبنو مُحَلَّم كَمُعَظَّم : بطنٌ ، عن ابن | سِيدَه . قلتُ : وهو مُحلّم بن ذُهْلِ | ابن شَيْبانَ بن ثَعْلَبَة ، وذكر ابنُ الأثِيرِ | مُحَلَّم بن تَمِيمٍ ، وقال : منهم : جَعْفَرُ | ابن الصَّلْتِ . وأبو عَلِيّ زاهِرُ بن أَحْمَدَ | ابنِ الحُسَيْن الحَلِيمِيّ النَّسَفِيّ ، وأبو | المُظَفَّر محمّد بن أَسْعَد بن نَصْرٍ | الفَقَيه الحَنَفِيّ ، يُعْرَف بابْنِ حَلِيم : | مُحَدّثان . وعبد العزيز بنُ حَلِيمٍ | البَهْرانِيّ من أهلِ الشامِ ، عن | عبد الرَّحمْن بن ثابِتٍ ، وعنه ابنُه | وَحِيدُ بن عَبْدِ العَزِيز ، وعن وحيد ابنُه | أبو ضَبارة عبدِ العَزِيز بن وَحِيد . |
| | والقاسِمُ بن أبي حليم الجُرْجانِيّ | القاضِي ، ذكره حَمْزَةُ في تاريِخِه . | | وإبراهيمُ بنُ يَحْيَى بنِ حَلَمَة ، | مُحَرَّكَة ، المُقْرِئ حَدَّثَ بعد | الخَمْسِمائة . | | ونقل شيخُنا عن عبد الحِكِيم في | حاشِيَة البَيْضاوِيّ ما نَصُّه : الحَلْمُ ، | بالفتح : العَقْل ، وفيه نَظَر . | | وحَلاّم بن صالِحٍ العَبْسِيّ الكُوفِيّ | من أتباع التابِعِين ، ثِقَةٌ رَوَى عنه أَهْلُ | الكُوفة . | | والحالِمَيْنِ ، مُثَنًّى : كورَةٌ باليَمَن . |
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR13.723 harfحَلَمَ
1 حَلَمَ حلم , (S, Msb, K, [in the CK, erroneously, حَلُمَ,]) aor. حَلُمَ , inf. n. حُلْمٌ (Msb, TA) and حُلُمٌ, of which the former is a contraction, (Msb,) [both used also as simple substs.,] He dreamed, or saw a dream or vision (S, Msb, K) فِى نَوْمِهِ (K) in his sleep; (S, * Msb, K;) as also ↓ احتلم (S, ISd, Msb, K,) and ↓ انحلم, (ISd, K,) and ↓ تحلّم. (K.) You say, حَلَمَ بِهِ, (S, K,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.175 harfحَلَمَ
حَلَمَ U ( n. ac. حُلْم 3 , حُلُم 10 ),
a. Dreamed; saw in a dream.
b. Attained to puberty.
حَلِمَ
حَلِمَ A ( n. ac. حَلَم 4 ),
a. Had ticks; was worm-eaten.
حَلُمَ
حَلُمَ U ( n. ac. حِلْم 2 )
a. [ 'An ], Was gentle, clement, patient, forbearing to.
حَلَّمَ
حَلَّمَ II ,
a. Rendered gentle, mild.
b. Plucked out the ticks from.
تَحَلَّمَ
تَحَلَّمَ V
a. [ 'An ], Became gentle,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR70.214 harfحلم
1.BAB
حَلَمَ - يَحْلُمُ - حُلُم - أَحْلام
حَلَمَ - يَحْلُمُ + كائن + شيئاً أو أمراً أو أنه يكون شيئاً أو يفعل أمراً: يراه في المنام أو في أحلام اليقظة
حُلُم: على وزن " فـُعـْل": اسم فعل من" حَلَمَ - يَحْلُمُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: ما يراه النائم في منامه، وما يراه اليقظان في أحلام اليقظة: وهي الصورة الخيالية غير الحقيقية والتي يتمناها
Sîgalar(9)
- حَلِيمٌYumuşak huylu(فَعِيلٌ)×9
- حَلِيمًاYumuşak huylu(فَعِيلًا)×3
- أَحْلَامٍDüşler(أَفْعَالٍ)×2
- الْحُلُمَErgenlik+1 anlam(الْفُعُلَ)×2
- أَحْلَامُهُمْOnların düşleri(أَفْعَالُهُمْ)×1
- الْأَحْلَامِDüşler(الْأَفْعَالِ)×1
- الْحَلِيمُYumuşak huylu(الْفَعِيلُ)×1
- حَلِيمٍYumuşak huylu(فَعِيلٍ)×1
- لَحَلِيمٌYumuşak huylu(لَفَعِيلٌ)×1
Mücavir kökler36 mücavir (158 toplam)
- غفر
9 ortak ayet · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
- أوه
2 ortak ayet · Evehe ah sesinden türetilmiştir
- ضغث
2 ortak ayet · Demetler
- جنح
3 ortak ayet · Kanat demektir
- أله
13 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- بلغ
3 ortak ayet · İş ayakkabısı
- ثلث
2 ortak ayet · Sülle çokluk demektir
- عفو
2 ortak ayet · Affetti
- حين
2 ortak ayet · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
- ترك
2 ortak ayet · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
- علم
7 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- كسب
2 ortak ayet · Kazandı
Geçtiği ayetler(20)
لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ
Yumuşak huyluYeminlerinizdeki lağvden dolayı Allah, sizi sorumlu tutmaz. Ancak kalblerinizin kazandığı şeyden dolayı sizi sorumlu tutar. Allah Gafur’dur, Halim’dir.
… مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ
Yumuşak huyluBöyle kadınları nikahlamak isteğinizi bildirmenizden veya bir arzuyu gönüllerinizde saklamanızdan dolayı size bir vebal yoktur. Allah bilmiştir k; siz, onları mutlaka hatırlayacaksınız, fakat uygun bir sözle söylememeniz müstesna, onlarla gizlice sözleşmeyin. İddeti nihayet bulmadıkça nikah bağını bağlamaya kalkmayın. Ve bilin ki; şüphesiz Allah, gönüllerinizde olanı bilir. Artık O’ndan sakının. Ve yine bilin ki; şüphesiz Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.
قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ
Yumuşak huyluBir tatlı dil, bir af, peşinden eziyet gelecek sadakadan daha hayırlıdır. Ve Allah Gani’dir, Halim’dir.
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ
Yumuşak huyluİki topluluğun karşılaştığı gün; içinizden geri dönenleri, yaptıklarının bir kısmından ötürü şeytan yoldan çıkarmak istemiştir. Bununla beraber Allah onları bağışladı. Gerçekten Allah, Gafur’dur, Halim’dir.
… دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ
Yumuşak huyluÇocukları yoksa; eşlerinizin geriye bıraktıklarının yarısı, sizindir. Çocukları varsa; bıraktıklarının dörtte biri, sizindir. Bunlar; yaptıkları vasiyyet ve borç ödendikten sonradır. Çocuğunuz yoksa; sizin bıraktıklarınızın dörtte biri, eşlerinizindir. Şayet çocuğunuz varsa; bıraktıklarınızın sekizde biri, onlarındır. Ancak bu; yaptığınız vasiyyet ve borç ödendikten sonradır. Eğer miras bırakan erkek veya kadın çocuğu ve ana-babası olmayan bir kimse olur da bir erkek veya bir kız kardeşi bulunursa; bunlardan herbirine, altıda bir düşer. Eğer onlar bundan çoksalar; zarara uğratılmaksızın üçte birine ortak olurlar. Bunlar; yaptıkları vasiyyet ve borç ödendikten sonradır. Allah’tan bir vasiyyet olarak, Allah; Alim’dir, Halim’dir.
… الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ
Yumuşak huyluEy iman edenler; size açıklanınca hoşunuza gitmeyecek olan şeyleri sormayın. Ku’ran indirilirken onları soracak olursanız, size açıklanır. Allah, bunları affetmiştir. Allah; Gafur’dur, Halim’dir.
وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ
Yumuşak huyluİbrahim’in babası için mağfiret dilemesi; sadece ona verdiği bir vaadden dolayı idi. Ama onun Allah’ın düşmanı olduğu kendisine belli olunca; ondan uzaklaştı. Muhakkak ki İbrahim, çok içli ve halim idi.
لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ
Yumuşak huyluAndolsun ki; onları hoşnud olacakları bir yere koyacaktır. Muhakkak ki Allah; Alim’dir, Halim’dir.
إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعِفْهُ لَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ
Yumuşak huyluEğer Allah’a güzel bir ödünçle ödünç verirseniz; onu sizin için katkat arttırır ve sizi bağışlar. Allah; Şekur’dur, Halim’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حلم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | صبر, وقر, عقل, صفح |
| Zıt Kök | طيش |
| Çekirdek Özet 1 | Olgunlaşma, kabarma, içsel dolgunluk ve yumuşama ile sükunete erme |
| Çekirdek Özet 2 | Cezalandırmaya muktedirken fevrilikten kaçınıp mühlet tanıma ve rüşt |
| Çekirdek Özet 3 | Güç ve irade varken acele etmeyip teenni ile denetimli alan açma sistemi |
| Kritik Hata Riski | Hilmi edilgen bir acziyet, pısırıklık veya boyun eğme olarak yorumlamak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حل | Çözülme, gevşeme, düğümün açılması, serbest kalma ve bir yerde sükunetle konaklama. Bu temel anlam حلل kökünde bağın çözülmesi ve konaklama, حلي kökünde süslenip yumuşama ve ferahlama, حلف kökünde yeminin bağlayıcılığıyla gerilimi çözme ve حلق kökünde çevrelenmiş alanın açılması biçiminde görülür. | م | م harfinin getirdiği içe toplanma, su gibi dolma ve derinleşme vasfı, حل çekirdeğindeki gevşeme hareketini içsel bir olgunlaşmaya, bünyenin dolup yumuşamasına ve fevri tepkileri hazmedip sükunetle durulmaya dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Dışarıdan gelen taşkın etkilere ve fevri dürtülere karşı koruyucu bir sınır çekme, içsel alanı emniyete alma |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Sınır içine alınan gücü ve dürtüleri disipline etme, terbiye yoluyla bilinçli bir istikamete sevk etme |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Su gibi derin bir hazmetme kapasitesi, içsel dolgunluk, sükunet ve ferahlatıcı yumuşaklık |
| حلم | Dürtü ve öfke kabarmalarını bir çit gibi sınırlandırıp terbiye değneğiyle kontrol altında tutarak suyun derinliği ve esnekliğiyle sükunete kavuşturma, olgunlukla hazmetme hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Derinin parazit (el-halame) düşmesi sonucu yumuşayıp delinmesi veya memenin sütle dolup meme ucunun (halametü's-sedy) belirginleşmesi; canlının beslenip dolgunlaşarak cinsel ve bedensel olgunluğa (ihtilam) erişmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A'şâ divanında kabilenin zihinsel ağırlığı, akıl ve vakar doluluğu anlamında çoğul kalıbıyla geçer: فأمّا إذا جَلَسُوا بالعَشـيِّ / فأحلامُ عادٍ وأيدي هُضُمْ |
| Erken Arapça kullanım | Hâtim et-Tâî beytinde yakın akrabaya karşı tahammül gösterme ve kendini hilme alıştırma anlamında yer alır: تحلم عن الأدنين واستبق ودهم / ولن تستطيع الحلم حتى تحلما |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde حلم kökü ortak bir miras olarak rüya görme, uyku ve bedensel dolgunluk/iyileşme ekseninde yer alır. İbranicede ḥālam (חָלַם) fiili hem "sağlıklı olmak, güçlenip toparlanmak" hem de "rüya görmek" anlamlarını taşır; ḥălōm (חֲלוֹם) ise rüyadır. Süryanicede ḥlam (ܚܠܡ) kökü "sağlamlaşmak, iyileşmek, güçlenmek ve düş görmek" semantik alanındadır. Ugarit metinlerinde de kök rüya görme olgusuyla bağlantılıdır. Kökün Afro-Asyatik ve ilksel Sami zeminindeki ortak anlam çekirdeği "içsel dolgunluğa erme, bedenin ve zihnin toparlanıp sıhhat ve olgunluk kazanmasıdır". Arapça bu ortak biyolojik ve zihinsel olgunlaşma (ihtilam ve rüya) temelini korumuş; buna ek olarak öfkeyi yutup cezalandırmayı erteleyen, nefsi dizginleyen ahlaki ve teolojik bir erdem olan hilm boyutunu derinleştirmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Deri ve memenin dolup yumuşaması, ergenlikle bedensel ve zihinsel olgunluğa erişim, öfkeyi kontrol eden teenni ve akıl | Biyolojik dolgunluk ve büluğdan ahlaki olgunluğa, fevrilikten uzak durma yetisine semantik genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ḥālam (güçlenmek, rüya görmek) ve Süryanice ḥlam (iyileşmek, sağlamlaşmak, rüya görmek) ile soydaşlık | Rüya ve bedensel sıhhat/olgunluk ortak Sami mirasıdır; hilm anlamı Arapçada ahlaki derinlik kazanmıştır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda içsel olgunlaşma ve düş görme kökleriyle muhtemel paralellikler | Aile genelinde kesin fonetik denklik hatları sınırlı olup ortaklık Sami kolunda belirgindir | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حلم | Anlamlı | Ergenlik, rüya, teenni, öfkeyi yutma | Bedensel ve zihinsel olgunluğa erme, öfke anında cezayı erteleme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| حمل | Anlamlı | Yüklenmek, taşımak, gebe kalmak | Bir ağırlığı üstlenip götürme, sorumluluğu hazmetme | Kur'an'da geçer; ağırlığı ve yükü taşıma yönüyle ortak çekirdek |
| لحم | Anlamlı | Et, bitiştirmek, kaynaşmak | Canlı dokusu, parçaların sıkıca birleşmesi ve kaynaşması | Kur'an'da geçer; dolgunluk ve bedensel bünye bağı |
| لمح | Anlamlı | Hızla bakmak, şimşek gibi çakmak | Gözün ışığı veya nesneyi anlık yakalaması | Kur'an'da geçer; hilmin sükunetine zıt ani ve hızlı algı |
| محل | Anlamlı | Kuraklık, çoraklık, tuzak kurmak | Suyun çekilmesi, bereketin kesilmesi ve hileli plan | Kur'an'da geçer; dolgunluğun ve canlılığın zıddı olan kuruluk |
| ملح | Anlamlı | Tuz, tuzlu olmak, arınmak, güzellik | Bozulmayı engelleyen mineral, tadı dengeleyen unsur | Kur'an'da geçer; yapıyı koruma ve ıslah etme işlevi |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حلم | Merkez | Hilm, teenni, olgunluk | Muktedirken öfkeye yenilmeyip cezayı erteleyerek sükunetle davranma | Biyolojik rüşt ve zihinsel dengeyle gelen bilinçli ağırbaşlılık |
| صبر | Komşu | Sabır, direnç | Başa gelen musibet, acı ve zorluk karşısında nefsi hapsetme ve dayanma | صبر acıya tahammül etmektir; حلم gücü varken fevrilikten kaçınmaktır |
| وقر | Komşu | Vakar, ağırlık | Dışa vuran ciddiyet, heybet ve bedensel-ruhsal ağırlık | وقر heybet ve duruş ağırlığıdır; حلم öfkeyi yutan içsel ahlaki sükunettir |
| عقل | Komşu | Akıl, bağlama | Düşünceyi dizginleme, doğru muhakeme etme ve bağ kurma | عقل idrak aracıdır; حلم aklın öfkeyi yönetmedeki pratik olgunluk halidir |
| صفح | Komşu | Af, yüz çevirme | Suçlunun kusurunu bütünüyle silip hesabı tamamen kapatma | صفح cezadan tamamen vazgeçmektir; حلم acele etmeyip mühlet tanımaktır |
| طيش | Zıt | Fevrilik, hafiflik | Düşüncesizce, kontrolsüz ve öfkeyle dengesini kaybedip acele etme | حلم kökünün tam zıddı olup hafiflik ve kontrolsüz fevriliktir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حلم | Hilm, teenni, ergenlik, düş | Hem biyolojik rüştü hem öfkeyi dizginleyen sükuneti ve rüyayı içerir | Kesin |
| Latince | Clementia, maturitas, somnium | Müsamaha/şefkat, olgunluk, rüya | Clementia gücü olanın cezayı tehir etmesini karşılar ancak büluğ boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Forbearance, clemency, puberty, dream | Teenni/mühlet tanıma, ergenlik, rüya | Forbearance cezayı ertelemeyi iyi verir fakat aklî ve biyolojik olgunluk birliğini tek sözcükte taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Langmut, Besonnenheit, Reife, Traum | Geniş yüreklilik, itidal/temkin, olgunluk, rüya | Langmut ve Besonnenheit teenni ve sükuneti karşılar; terimsel tekliği tam yansıtamaz | Güçlü |
| Fransızca | Mansuétude, clémence, maturité, rêve | Yumuşak huyluluk, bağışlayıcılık, olgunluk, düş | Mansuétude fevri olmamayı karşılar; kökün zihinsel rüşt boyutunu tek başına veremez | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| حَلِيمٌ / حَلِيمًا / الْحَلِيمُ | İlahi sıfat olarak cezalandırmada acele etmeyen, mühlet tanıyan | Kulların günahlarına ve isyanlarına rağmen hemen azap etmeyip tevbe alanı açan ilahi teenni (Bakara 2:225, Âl-i İmrân 3:155, İsrâ 17:44, Fâtır 35:41, Teğâbün 64:17) |
| حَلِيمٌ / لَحَلِيمٌ | Peygamber vasfı olarak yumuşak huylu, şefkatli, tahammüllü | Tebliğde kaba ve zalim muamelelere karşı öfkesini yutan ve dua eden peygamber şahsiyeti (Tevbe 9:114, Hûd 11:75, Hûd 11:87, Sâffât 37:101) |
| الْحُلُمَ | Biyolojik ergenlik, cinsel büluğ çağı | Çocukların mahremiyet kurallarına ve mükellefiyete adım attığı olgunluk eşiği (Nûr 24:58, Nûr 24:59) |
| أَحْلَامٍ / الْأَحْلَامِ | Karışık düşler, zihinsel kuruntular, anlamsız rüyalar | Vahyi beşerî hezeyan veya bilinçaltı rüyası sayan inkârcı iddialar ve karmaşık rüya tasvirleri (Yûsuf 12:44, Enbiyâ 21:5) |
| أَحْلَامُهُمْ | Akıllar, zihinsel muhakeme yetisi ve sağduyu | İnkârcıların tutarsız iddialarını kendi zihin dünyaları üzerinden sorgulayan retorik bağlam (Tûr 52:32) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Esmâ-i hüsnâdan el-Halîm sıfatı | Allah'ın cezalandırmaya mutlak gücü yeterken azabı tehir etmesinin adalet ve hikmetle ilişkisi | Kudret sahibi zatın acelecilikten ve fevrilikten tenzih edilmesi |
| Fıkıh | Büluğ çağı ve mükellefiyetin başlangıcı | Çocuğun ihtilam olmasıyla ehliyet kazanması, malî ve cezaî sorumluluğun başlaması | Hukuki ve dini mükellefiyetin biyolojik eşiği |
| Tefsir | Adğâsü ehlâm ve peygamber ahlakı | Karışık rüyaların vahiyden ayrılması ve peygamberlerin kavimlerine karşı sabır ve hilmi | Zihinsel yanılsama ile hakikat ayrımı ve tebliğde nefis kontrolü |
| Hadis | Hilm terbiyesi ve sadık rüya fıkhı | Öfke anında nefse hâkim olma erdemi ile rüyada yalan beyanda bulunmanın haramlığı | Şahsiyet olgunluğu, teenni ve görmediği rüyayı iddia etmenin nehyi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevbe ve ıslah alanı | İlahi mühlet | İnsanın eylemleri üzerinde düşünüp geri dönmesi için zaman tanıma | İsyana rağmen hemen helak etmeyip rahmet ve tevbe kapısını açık tutan sistemik teenni | Kesin |
| İlmi | Muhakeme ve tefekkür | Zihinsel rüşt | Verileri fevri önyargılardan arındırarak serinkanlılıkla tahlil etme | Acele hüküm vermekten kaçınarak bilginin olgunlaşmasını ve delillerin netleşmesini bekleme | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve adalet | Otoritenin teennisi | Muktedirken orantısız güç kullanımını engelleyip hukuki dengeyi koruma | Muhalefete ve krizlere karşı ani öfkeyle değil kurumsal sağduyu ile mukabele etme | Güçlü |
| İktisadi | Borç ve akit hukuku | Vade tanıma | Zor durumdaki borçluya mühlet verilerek piyasa tıkanıklığını giderme | Alacaklının fevri haciz yerine süre tanımasıyla ekonomik iflas zincirini önleme | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sönümleme ve gecikme fonksiyonu | Bir dinamik sisteme etkiyen ani ve yıkıcı şok dalgasını enerjiyi soğurarak zamana yayan, rezonansı engelleyen iç direnç mekanizması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Duygusal regülasyon ve restoratif adalet | Bireyin ve kurumların intikam dürtüsünü geciktirerek onarıcı süreçleri işletmesi, krizde fevri tepki yerine müzakere alanı açması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Hilmi sadece zayıfların başvurduğu pasif bir uysallık, korkaklık, güçsüzlerin çaresiz boyun eğişi veya yaptırımsız bir hoşgörü olarak görmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da hilm, cezalandırmaya ve güç kullanmaya tam muktedirken öfkeyi bilinçle denetim altına alma, zihinsel ve biyolojik olgunluğun zirvesi olarak teenni ile mühlet tanımadır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah'ın Halîm ismini cezalandırmaktan aciz olma veya adaleti ihmal etme gibi algılamak; beşerî planda ise teenniyi dirayetsizlik sayıp fevriliği cesaret zannetmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Allah'ın varlığa muamele tarzını (Halîm), peygamberlerin tebliğdeki ahlaki omurgasını (İbrahim ve Şuayb) ve insanın mükellefiyet eşiği olan büluğ ve akıl yapısını tek bir kökte birleştirdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların hemen helak edilmeyip mühlet verilmesini açıklayan esmâ ayetlerinde, peygamberlerin kavimlerine karşı sergilediği teenni tablolarında ve Nûr suresindeki ehliyet/mahremiyet hükümlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Azabın gecikmesini ilahi ihmal veya yokluk sanan anlayışı çürütür; aklı kuru mantık oyunlarından ayırıp ahlaki olgunlukla temellendirir ve öfkeyi dizginlemeyi güçsüzlük değil asıl kudret olarak tanımlar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının beslenip dolgunlaşması, meme ucunun veya derinin yumuşayıp belirginleşmesi, bünyenin olgunluğa (ihtilam) erişmesidir.
- Soyut anlamCezalandırma ve güç kullanma imkânı varken fevrilikten kaçınma, öfkeyi hazmederek sükunetle mühlet tanıma ve aklî rüşt halidir.
- Sistematik karşılıkSisteme gelen ani tahrik ve enerji yüklemelerine karşı içsel sönümleme ve zaman gecikmesi uygulayarak dengenin bozulmasını önleyen denetim mekanizmasıdır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde sisteme etki eden tahrik veya öfke potansiyelini, bünyenin içsel hazmetme ve akıl kapasitesini, teenni ve tanınan mühlet süresini, sönümleme katsayısını, ise teenni süzgecinden geçerek kontrol altına alınan nihai tepki çıktısını temsil eder. olduğunda veya mühlet süresi devrede kaldığında fevri yıkım engellenir ve sistem sükunet dengesini korur.