خطأ

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: خ-ط-أ18 sîga, 36 mücavir kök, 20 ayet, 13 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.قريخَطِيئَاتِكُمْأَخْطَأْنَاخَطَأًخَاطِئَةٍكونخطأغفرذنبأَخْطَأْتُمْحططدخلخَاطِئِينَالْخَاطِئُونَطمعحيثزيد

KökSîga 18Ayet 20Sure 13Mücavir 36

▶ Ağı aç (3B)

خطأ

خ - ط - أ

KÖK
  • 22 geçiş
  • 20 ayet
  • 18 sîga
  • 12 sözlük

Hata : Hatve, çizgi ve adım anlamına gelir. Hetee, çizginin sağa sola sapması demektir. Konuşulurken harfte değişiklik yapılarak manada da değişiklik sağlanır. Hat düz, hatve ise zikzaklı çizgi demektir. Hata etmek yanlış yapmak demektir. Yanlış da yana kaymaktan gelir.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: خطء · خطو/أ

Notlarım

Sözlükler(12)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Hata : Hatve, çizgi ve adım anlamına gelir. Hetee, çizginin sağa sola sapması demektir. Konuşulurken harfte değişiklik yapılarak manada da değişiklik sağlanır. Hat düz, hatve ise zikzaklı çizgi demektir. Hata etmek yanlış yapmak demektir. Yanlış da yana kaymaktan gelir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.141 harf
باب الخاء والطاء وو ا ي ء معهما خ ط و، خ ط أ، خ و ط، و خ ط، خ ي ط، ط ي خ، ط خ ي مستعملات خطو: خَطَوْتُ خَطْوةً واحدةً، والاسمُ الخُطْوةُ، وجَمعُها خُطَّى. وقوله تعالى: "لا تَتَّبِعوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ". ومن خفف قال: خُطْوات أي: آثار الشيطان، أي: لا تقتدوا به. ومن هَمَزَ جَعَلَ الواحدةً خُطْأة من الخَطيئة أي: مَأثَماً. خطأ: خَطيءَ الرجلُ خِطْئاً فهو خاطِيءٌ. والخَطيئة: أرض يُخْطِئُها المطر
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR911 harf
الخطأ: نقيض الصواب، وقد يُمَدُّ وقُرِئَ بهما قوله تعالى: "ومن قَتل مؤمناً خَطَأً" تقول منه: أخطأت، وتخطَّأت، بمعنى واحد. والخِطْءُ: الذنْبُ، في قوله تعالى: "إنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبيراً"، أي إثْماً، تقول منه: خَطِئَ يَخْطَأُ خطأ وخِطْأَةً؛ على فِعْلَةً، والاسم: الخَطيئَةُ، على فَعيلة. ولك أن تشدِّد الياء. وقولهم: ما أَخْطَأَهُ، إنما هو تعجُّبٌ من خَطِئَ، لا من أخطأ. أبو عبيدة: خَطِئَ وأخطأ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR4.765 harf
Madde başı: خطو/أ(باب الخاء والطاء وما يثلثهما) (خطف) الخاء والطاء والفاء أصلٌ واحدٌ مطّرِد منقاس، وهو استلابٌ في خفّة. فالخَطْف الاستلاب. تقول. خَطِفْتُه أخْطَفُه، وخَطَفْتُه أخطِفُه. وبَرْقٌ خاطفٌ لنور الأبْصار. قال الله تعالى: ﴿يَكَادُ البَرْقُ يَخْطَِفُ أَبْصَارَهُم([1])﴾ [البقرة 20]، والشيطان يخطَِف السَّمع، إذا استرق. قال الله تعالى: ﴿إلاَّ مَنْ خَطِفَ الخَطْفَة﴾ [الصافات 10]. ويقال للشيطان: "الخَطّاف"،
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR3.190 harf
- الخطأ: العدول عن الجهة، وذلك أضرب: أحدها: أن تريد غير ما تحسن إرادته فتفعله، وهذا هو الخطأ التام المأخوذ به الإنسان، يقال خطئ يخطأ، خطأ، وخطأ، قال تعالى: ﴿إن قتلهم كان خطئا كبيرا﴾ [الإسراء/31]، قال: ﴿وإن كنا لخاطئين﴾ [يوسف/91]. والثاني: أن يريد ما يحسن فعله، ولكن يقع منه خلاف ما يريد فيقال: أخطأ إخطاء فهو مخطئ، وهذا قد أصاب في الإرادة وأخطأ في الفعل، وهذا المعني بقوله عليه السلام: (رفع عن أمتي
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.055 harf
خ ط أ أخطـأ فـي المسئلـة وفـي الـرأي‏.‏ وخطـيء خطـأ عظيمـاً إذا تعمـد الذنـب ‏"‏ ومـا كنـا خاطئيـن ‏"‏ ويقـال‏:‏ لـأن تخطـيء فـي العلـم خيـر مـن أن تخطـيء فـي الديـن وقيـل همـا واحـد‏.‏ وفـي مثـل‏:‏ ‏"‏ مع الخواطيء سهم صائب ‏"‏ وقال امرؤ القيس‏:‏ يا لهف هند إذ خطئن كاهلاً القاتلين الملـك الحـلا حـلا خيـر معـد حسبـاً ونائلاً والغالب في الاستعمال الأول‏.‏ وتقول‏:‏ إن أخطأت فخطّئني وإن أسأت
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR8.221 harf
الخَطَأُ والخَطاءُ: ضدُّ الصواب. وقد أَخْطَأَ، وفي التنزيل:وليسَ عليكم جُناحٌ فيما أَخْطَأْتُم به» عدَّاه بالباء لأَنه في معنىعَثَرْتُم أَو غَلِطْتُم؛ وقول رؤْبة: يا رَبِّ إِنْ أَخْطَأْتُ، أَو نَسِيتُ، * فأَنتَ لا تَنْسَى، ولا تمُوتُ فإِنه اكْتَفَى بذكر الكَمال والفَضْل، وهو السَّبَب من العَفْو وهو الـمُسَبَّبُ، وذلك أَنّ من حقيقة الشرط وجوابه أَن يكون الثاني مُسَبَّباً عن الأَول نحو قولك: إِن
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR441 harf
* خ ط أ * * الخَطَأُ * ضد الصواب وقد يمد وقرئ بهما قوله تعالى ﴿إا خطأ﴾ و * أخْطَأَ * و * تَخَطَّأَ * بمعنى ولا تقل أخطيت وبعضهم يقوله و * الخِطءُ * الذنب وهو مصدر * خَطِئَ * بالكسر والاسم * الخَطِيئةُ * ويجوز تشديدها والجمع * الخَطَايا * أبو عبيدة * خَطِئَ * و * أخْطَأَ * بمعنى ومنه المثل مع * الخَوَاطِئِ * سهم صائب الأموي * المُخْطِئُ * من أراد الصواب فصار إلى غيره و * الخَاطِئُ * من تعمد ما
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR5.017 harf
الخطء بفتح فسكون مثل وطء، وبه قرأ عبيد بن عمير والخطأ محركة والخطاء بالمد، وبه قرأ الحسن والسلمي وإبراهيم والأعمش في النساء ضد الصواب وقد أخطأ إخطاء على القياس، وفي التنزيل وليس عليكم جناح فيما أخطأتم به عداه بالباء لأنه في معنى عثرتم أو غلطتم وقال رؤبة: يا رب إن أخطأت أو نسيت فأنت لا تنسى ولا تمـوت وحكى أبو علي الفارسي عن أبي زيد: أخطأ خاطئة جاء بالمصدر على لفظ فاعلة، كالعافية
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR10.823 harf
1 خَطڤاَ خَطِئَ is syn. with ↓ اخطأ, inf. n. اـِخْطَآءٌ and ↓ خَاطِئَةٌ, (K,) which latter, mentioned by AAF, on the authority of AZ, is extr. in the case of a triliteral [unaugmented] verb, and more so in the case of a quadriliteral [i. e. a triliteral augmented by one letter]; (TA;) and with ↓ تخطّأ; signifying He did wrong; or committed a mistake, or an error: (K:) [and if this and similar
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR828 harf
Madde başı: خطءخَطِىَ xaTiY^a A ( n. ac. خَطَأ [ 4 ] , خَطَآء [ 22 ] ), a. Erred, sinned, committed an offence, transgressed. b. ( n. ac. خِطْء [ 2 ] , خِطْأَة [ خِطْءَة 2t ]), Made a mistake, error, slip. خَطَّأَ خَطَّأَ II , a. Accused of error, of wrong doing. أَخْطَأَ أَخْطَأَ IV , a. see I . c. Missed the mark. d. Led astray, into error. تَخَطَّأَ تَخَطَّأَ V , تَخَاْطَأَ VI , a. Made a
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR25.428 harf
Madde başı: خطءخطء خَطِئَ - يَخْطَأُ- خِطْء - خَطَأ - خَطَأً - خَطأيا - خاطئ - خاطِئوْن - خاطِئة - خَطيْئَة - خَطيْئات - أَخْطَأَ - يُخطِئ خَطِئَ - يَخْطَأُ + الكائن + في أمر أو شيء: ينحرف ويزيغ ولا يصيب هدفه ومراده: عمل عملاً غير المراد والمطلوب سهواً أو جهلاً أو نقصاً في التدبير، ولكن من غير أن يعلم يقيناً أن عمله سيؤدي إلى هذه النتيجة خَطِئَ -
Tamamını oku

Sîgalar(18)

Mücavir kökler36 mücavir (128 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. غفر

    9 ortak ayet · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır

  2. حطط

    2 ortak ayet · Hatit (Tı) cüce demektir

  3. حمل

    3 ortak ayet · Haml: İple yüklenen yük demektir

  4. طمع

    2 ortak ayet · “Teve’a” olgunlaşmış, koparılmaya hazır hurma demektir

  5. كسب

    3 ortak ayet · Kazandı

  6. بوب

    2 ortak ayet · Bab kapı demektir

  7. حيث

    2 ortak ayet · Hayese sürülmüş tarla demektir

  8. أكل

    3 ortak ayet · Ekel pas demektir

  9. دخل

    3 ortak ayet · Dahl: Kuytu yer demektir

  10. ذنب

    2 ortak ayet · Zenb : Kuyruk demektir

  11. قري

    2 ortak ayet · Kasaba

  12. زيد

    2 ortak ayet · Zade : Azık demektir

Geçtiği ayetler(20)

  1. قَالُوا يَاأَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ

    Yanlış yapanlarDediler ki: Ey babamız; bizim için mağfiret dile, biz gerçekten suçlular idik.

  2. فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا كَانُوا خَاطِئِينَ

    Yanlış yapanlarFiravun’un adamları bunun üzerine onu aldılar. Çünkü o, sonunda kendileri için bir düşman ve bir tasa olacaktı. Zira Firavun, Haman ve askerleri gerçekten suçlu idiler.

Sîga sayfası: خَطَايَاكُمْ
Sîga sayfası: أَخْطَأْتُمْ
Sîga sayfası: الْخَاطِئُونَ
Sîga sayfası: الْخَاطِئِينَ
Sîga sayfası: بِالْخَاطِئَةِ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökخطأ
YapıÜçlü
Özel DurumHemzeli
Bağlamsal Yakın Köklerغلط, سهو, عمد, ذنب
Zıt Kökصوب
Çekirdek Özet 1Hedeflenen noktadan, hattan veya haktan sapıp hedefi tutturamamak
Çekirdek Özet 2Kasıtsız yanılma ile bilerek haktan sapıp günaha düşme arasındaki irade kırılması
Çekirdek Özet 3Eylemin hedefi ile niyetin doğrultusu arasındaki uyuşmazlığın sorumluluk hukuku
Kritik Hata RiskiKökün bütün türevlerini kasıtsız teknik hata sayarak kasti günah boyutunu yok saymak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
خطÇizgi, hat çekme, sınır belirleme, bir doğrultu boyunca iz bırakarak ilerleme hareketidir. Bu çekirdek خطط kökünde yer belirleme ve çizgi çekme, خطو kökünde adım atarak mesafe katetme, خطب kökünde belirli bir muhataba doğru yönelen söz ve خطف kökünde doğrultu üzerinden hızla kapıp çekme anlamlarını kurar.أÇekirdeğin taşıdığı doğrusal yönelim ve hat boyunca ilerleme hareketine hemzenin getirdiği ani kesinti veya sapma eklenmiş; hedeflenen hattan dışarı çıkma, hedefi vuramama ve yönelim çizgisinden sapma anlamı pekişmiştir.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
خÇit ve duvar imgesinin türevidir; sınır, perde, ayırma ve aşılması gereken engeli temsil eder.Çizilen sınırın veya hedefin dış çeperini belirler.
طSepet ve çark; sarmalama, döngüsel yöneliş ve kuşatmayı ifade eder.Hedefin kuşatılması veya hedefe doğru kurulan yöneliş çemberini gösterir.
أÖküz başı; güç, öncülük, itici irade ve eylemin çıkış noktasını gösterir.Eylemi başlatan iradenin yöneldiği asıl gayeyi ve hedefleme gücünü temsil eder.
خطأÇizilen sınıra ve hedefe yönelen iradenin, doğrultusunu tutturamayarak hattan dışarı düşmesi ve sınırı şaşırması hareketidir.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamOkçunun veya avcının attığı okun hedefi ıskalaması; yağmurun belirli bir araziyi atlayıp başka yere yağması (خَطيئة) ve ayak basılan hattan yana kaymaktır.
Cahiliye şiiri kullanımıİmruü’l-Kays bir beytinde kökü hedefin ıskalanması ve kabilenin vurulamaması bağlamında kullanır: يا لهف هند إذ خطئن كاهلاً / القاتلين الملك الحلاحلا
Erken Arapça kullanımEmevî dönemi şairi Ru’be b. el-Accâc kökü niyet ve unutma ile karşıtlık içinde şöyle zikreder: يا رب إن أخطأت أو نسيت / فأنت لا تنسى ولا تموت

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga, Lisânü’l-Arab.

Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinin batı ve güney kollarında bu kök, yönelinen hedefin şaşması, yoldan çıkma ve dolayısıyla ahlaki kusur ekseninde ortak bir semantik tabaka sergiler. İbranicede חטא (ḥāṭāʾ) biçimi doğrudan hedefi ıskalamak, yoldan sapmak ve suç/günah işlemek anlamlarını taşır; özellikle Hakimler 20:16 metninde taş atanların hedefi hiç ıskalamaması bağlamında kökün ilksel fiziksel anlamı apaçık korunmuştur. Süryanicede ܚܛܐ (ḥṭā) kökü aynı şekilde haktan sapmak, günah işlemek ve tökezlemek anlamındadır. Ge’ez (Etiyopya) dilinde de kök ahlaki sapma ve suçluluk alanını karşılar. Arapçada ise kök iki temel vezin üzerinden son derece dakik bir semantik ayrıma kavuşmuştur: dördüncü babdan gelen ve hedefi istemeden ıskalamayı anlatan kullanım ile birinci babdan gelen ve doğrudan kasti günaha, yoldan çıkmaya işaret eden kullanım birbirinden ayrılmıştır.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisânü’l-Arab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönHedefi ıskalamak ile kasti suç ayrımıKök dördüncü bâbda (أخطأ) hedefi kasıtsız ıskalamayı, birinci bâbda (خطئ) ise bilerek haktan sapıp suç işlemeyi ifade edecek biçimde çatallanmıştır.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice חטא ve Süryanice ܚܛܐHem hedefin fiziksel olarak ıskalanması hem de ahlaki/dini günah anlamı Batı Sami dillerinde ortak kök olarak mevcuttur.Kesin
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıSami dilleri ötesinde Afro-Asyatik katmanda güvenilir ve düzenli bir ses denkliği tespit edilememiştir.Veri bulunamadı

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisânü’l-Arab, David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
خطأAnlamlıHedefi ıskalamak, sapmakİradeli veya iradesiz olarak belirlenen hedef ve doğruluk çizgisinden ayrılmak.Hedef köktür; Kur'an'da geçer.
خأطKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıArapçada bu diziliş kök olarak teşekkül etmemiştir.
طخأAnlamlıKaranlık ve bulanıklıkBulutun veya karanlığın gökyüzünü ve görüşü kaplaması; zihnin veya havanın bulanması.Kur'an'da geçmez; hedefin görünmezliğiyle zayıf semantik bağ taşır.
طأخKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıArapçada mühmel kabul edilen dizilişlerdendir.
أخطKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız müsta'mel kök olarak yer almaz.
أطخKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıArap dilinde kullanılmayan terkplerdendir.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
خطأMerkezHedefi şaşırmak ve sapmakNiyet ile eylemin örtüşmemesi veya bilerek doğru hattan ayrılmak.Hem kasıtsız hedef ıskalamasını hem de kasti suç yönelimini kapsar.
غلطKomşuZihinsel veya pratik yanılgıHesapta, sözde veya algıda doğruyu kavrayamayıp yanılmak.Kökün ahlaki/kasti boyutu yoktur; tamamen idrak zafiyetine dayalı yanılgıdır.
سهوKomşuDalgınlık ve gafletKalbin ve dikkatin hedeften geçici olarak uzaklaşması.Kasıt olmaksızın dikkat dağınıklığından doğan atlamadır.
عمدKomşuKasıt ve yönelimBir işi bilerek, isteyerek ve hedefe kilitlenerek yapmak.İradenin hedefle tam örtüşmesidir; kasıtsız hatanın karşıtı, kasti sapmanın temelidir.
ذنبKomşuSuç ve günahEylemin arkasından gelen ceza ve ahlaki sorumluluk yükü.Eylemin doğurduğu zararlı ve suç teşkil eden kuyruk/sonuç boyutudur.
صوبZıtİsabet etmek ve doğrulukHedefi tam ortasından vurmak, gerçeğe ve hakka tam denk gelmek.İradenin ve eylemin hakikatin tam merkezine isabet etmesidir.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaخطأHedefi tutturamamak, sapmakHem irade dışı teknik yanılmayı hem de iradeli günahı barındıran ikili semantik yapı.Kesin
LatinceErrare, peccareYanılmak, günah işlemekErrare fiili yoldan sapmayı ve kasıtsız yanılgıyı, peccare ise ahlaki ve hukuki suçu karşılar.Güçlü
İngilizceError, mistake, sinHata, yanılma, günahMistake kasıtsız teknik hatayı karşılarken, sin ahlaki ve kasti günah boyutunu verir.Kesin
AlmancaIrrtum, Verfehlung, SündeYanılma, kusur, günahIrrtum zihinsel yanılgıyı, Sünde ahlaki sorumluluk doğuran kasti sapmayı karşılar.Güçlü
FransızcaErreur, faute, péchéHata, kusur, günahFaute hukuki ve ahlaki kusuru, erreur ise bilmeyerek hedefi ıskalamayı anlatır.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
خَطَأ (hataen)Kasıtsız eylem, istemeden hedefi şaşırmaKasıt bulunmayan öldürme veya içtihat yanılgısı bağlamı; Nisâ 4:92.
خِطْء (hıt'en)Büyük günah, kasti ve ağır cürümÇocukları yoksulluk korkusuyla bilerek öldürme cürmü; İsrâ 17:31.
خَاطِئِين / خَاطِئَة (kâtiîn / hâtiah)Haktan bile bile sapanlar, isyankârlarFiravun, Semûd ve Yûsuf'un kardeşlerinin kasti suçları; Hâkka 69:9, Yûsuf 12:91.
أَخْطَأْنَا (ahta'nâ)Unutma veya yetersizlik kaynaklı kusurMüminlerin bağışlanma talebi ve sorumluluk duası; Bakara 2:286.
خَطَايَا (hatâyâ)İnsan üzerine binen günah ve sorumluluk yükleriİnsanların yüklendiği ve arınması gereken kasti veya dolaylı günahlar; Bakara 2:58, Ankebût 29:12.

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamPeygamberlerin ismet sıfatı ve tekliif ehliyetiPeygamberlerden zelle sadır olup olamayacağı ve hata ile günahın sorumluluk derecesi.Kasıtlı isyandan ayrıştırılarak içtihadi veya zihni sapma düzeyine indirgenmesi.
FıkıhCeza hukuku ve tazminatKasıt ile hata arasındaki ayrım; hataen adam öldürmede kısasın düşüp diyet ve kefaretin gerekmesi.Hukuki sorumluluğun kasıt yokluğunda tamamen kalkmayıp tazmin ve kefarete dönüşmesi.
TefsirLisan ve iştikak farklarıAyetlerdeki خَطَأ ile خِطْء arasındaki hareke ve sîga farklarının kasti günah ile zühul ayrımına delaleti.Kelimenin veznine göre kasti isyan ile masum yanılgı arasında net sınır çizilmesi.
HadisMükellefiyetin düşmesi ve içtihat sevabıÜmmetten hata, unutma ve zorlamanın kaldırılması ile içtihatta yanılan müctehidin tek ecir alması.Kasıtsız yanılgının günah olmaktan çıkarılıp af ve meşru arayış alanına dahil edilmesi.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevbe ve sorumlulukİlahî emrin çizdiği haktan sapmaAdalet ve merhamet dengesini kurmaİradeli sapmalar tevbe ve arınmayı, irade dışı sapmalar ise bağışlanmayı gerektirir.Kesin
İlmiYöntem ve içtihatHipotezin veya çıkarımın gerçeği tutturamamasıYanılgıyı eleyerek hakikate yaklaşmaDoğru niyetle yürütülen araştırmada hedeften sapma, sürecin meşru bir parçasıdır.Güçlü
SiyasiHukuki ceza ve kamu düzeniKasıtlı isyan ile idari/adli kusurun ayrılmasıToplumsal adaleti ve cezai dengeyi sağlamaKasıtlı suçlar cezalandırılırken kaza ve yanılmalarda tazminat ve ıslah esastır.Güçlü
İktisadiTicari risk ve zararKusurlu işlem veya öngörülemeyen hesap sapmasıSözleşme adaletini ve zarar tazminini düzenlemeKasıtsız ticari zararlarda haksız kazanç ve ceza işletilmez; denkleştirici adalet devreye girer.Muhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerHata payı ve sapma vektörüÖlçülen veya hesaplanan değerin gerçek referans noktasından sapma miktarı; doğrusal rotadan açısal sapma.Kesin
Beşeri bilimlerKusur ve ihmal teorisiBireyin normatif hukuk veya ahlak kuralından iradeli ya da öngörü eksikliğiyle ayrılması sonucu doğan sorumluluk.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca modern Türkçedeki masum, iradesiz, teknik ve kusursuz yanılgı anlamıyla sınırlamak.
Kur'an içi daha geniş anlamKökün Kur'an'da bilerek işlenen büyük cürümleri, Firavun ve benzerlerinin kasti isyanlarını ve helake götüren günahları da (خِطْء, خاطئين) doğrudan içermesi.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataKur'an'da suçlular için kullanılan niteliklerin hafif birer dikkatsizlik gibi algılanması ve ayetlerdeki cezai/ahlaki ağırlığın bütünüyle buharlaşması.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?İnsanın niyet dünyası ile eyleminin sonucu arasındaki ilişkiyi, sorumluluğun sınırlarını ve kasti isyan ile beşeri yanılgı arasındaki farkı inşa ettiği için temel bir kavramdır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Kasıtsız suçlar ve diyet hükümlerini düzenleyen ahkâm ayetlerinde, geçmiş kavimlerin helak nedenlerini anlatan kıssalarda ve dua/istiğfar bağlamlarında belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Tüm günahların aynı niyetle işlendiği veya tersine insanın her hatasında tümüyle mazur sayılabileceği yönündeki tek yanlı ifrat ve tefrit yaklaşımlarını düzeltir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamAtılan okun veya yöneltilen adımın belirlenen hedefi ıskalayarak hattan dışarı düşmesi.
  • Soyut anlamİnsani niyet ve iradenin hakikat hedefiyle uyuşmaması; bunun kasıtsız bir zühul veya kasti bir sapma şeklinde gerçekleşmesi.
  • Sistematik karşılıkEylemin hedef vektörü ile hakikatin referans noktası arasındaki farkın niyet katsayısıyla çarpılarak sorumluluk değerine dönüştürülmesi.
  • LaTeX modeliS=I⋅∥x⃗−x⃗0∥
  • LaTeX açıklamasıFormülde S eylemin doğurduğu ahlaki ve hukuki sorumluluk düzeyini, x⃗ fiilin ulaştığı fiili noktayı, x⃗0 hakikatin ve ilahî emrin belirlediği asıl hedef noktasını, ∥x⃗−x⃗0∥ hedeften sapma miktarını (ıskalama mesafesini), I ise failin kasıt ve irade katsayısını (0≤I≤1) temsil eder. Kasıt bulunmadığında (I→0) sorumluluk yalnızca tazmin ve keffaret düzeyine inerken, kasıt tam olduğunda (I=1) sapma doğrudan ağır bir cürme ve günaha dönüşür.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: خ