خطط
خ - ط - ط
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 9 sözlük
Hatt çizgi demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hatt çizgi demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.183 harfباب الخاء والطاء
خ ط، ط خ مستعملان خط: الخَطُّ أرضٌ تُنْسَبُ إليها الرَّماحُ، يُقال: رماحٌ خَطِّيّة، فإذا جَعلْتَ النسبة اسما لازما قلت: خِّطِّيّة. والخُطَّة من الخَطِّ كالنُّقطة من النَّقْط.
والخَطُوط: من بقر الوحش الذي يَخُطُّ الأرض بأظلافه، وكل دابة تَخُطُّ الأرض بأظلافها فكذاك.
والتَّخْطِيطُ كالتسطير، تقول: خَطَّطْتُ عليه ذنوبه، أي: سَطَّرتها.
وخطَّ وَجْهُهُ واختطَّ: صارت فيه خطوط. وخَطَطْتُ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR987 harfالخَطُّ: واحدُ الخُطوطِ. والخَطُّ: خَطُّ الزاجرِ، وهو أن يَخُطَّ بإصبعه في الرمل ويَزْجُرَ. وخَطَّ بالقلم، أي كتَب. وكساءٌ مُخَطَّطٌ: فيه خُطوطٌ. والخَطوطُ، بفتح الخاء: البقرُ الوحشيُّ الذي يَخُطُّ الأرض بأطراف أظلافه. والخِطَّةُ بالكسر: الأرضُ يَخْتَطُّها الرجلُ لنفسه، وهو أن يُعْلِم عليها علامةً بالخَطِّ ليُعْلَمَ أنَّه قد اختارها ليبنيَها داراً. واخْتَطَّ الغلامُ، أي نبتَ عِذارُهُ. والمِخَطُّ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR927 harfخ ط ط
خطّ الكتاب يخطه.
" ولا تخطه بيمينك " وكتاب مخطوط.
واختط لنفسه داراً إذا ضرب لها حـدوداً ليعلـم أنهـا لـه.
وهـذه خطّـه بنـي فلـان وخططهـم.
وجـاء فلـان وفـي رأسه خطة.
وإن فلاناً ليكلفني خطة من الخسف.
وتلك خطة ليست من بالي.
وعلـى ظهـر الحمـار خطتـان أي جدّتـان.
والخطـة من الخط كالنقطة من النقط.
وطعنه بالخطية.
وتطاعنوا برماح الخط.
والقنا الخطي.
ومن
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR9.753 harfالخَطُّ: الطريقةُ المُسْتَطِيلةُ في الشيء، والجمع خُطُوطٌ؛ وقد جمعه العجّاج على أَخْطاطٍ فقال:
وشِمْنَ في الغُبارِ كالأَخْطاطِ
ويقال: الكَلأُ خُطوطٌ في الأَرض أَي طَرائقُ لم يَعُمَّ الغَيْثُ البلادَ كُلَّها. وفي حديث عبد اللّه بن عَمرو في صفة الأَرض الخامسةِ: فيها حيّاتٌ كسلاسِلِ الرَّمْلِ وكالخطائط بين الشَّقائِق؛ واحدتها خَطِيطةٌ، وهي طرائقُ تُفارِقُ الشَّقائق في غِلَظِها ولِينِها. والخَطُّ:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR479 harf* خ ط ط * * الخَطُّ * واحد * الخُطُوطِ * و * الخَطُّ * أيضا موضع باليمامة وهو خط هجر تنسب إليه الرماح الخطية لأنها تحمل من بلاد الهند فتقوم به و * خَطَّ * بالقلم كتب وبابه نصر وكساء * مُخَطَّطٌ * فيه خطوط و * الخِطّةُ * بالكسر الأرض التي يختطها الرجل لنفسه وهو أن يعلم عليها علامة بالخط ليعلم أنه قد احتازها ليبنيها دارا ومنه * خِطَطُ * الكوفة والبصرة و * اخْتطّ * الغلام نبت عذاره و * الخُطَةُ *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.809 harfالخط: الطريقة المستطيلة في الشيء وقيل: هو الطريق الخفيف في السهل. وقد أعاده المصنف ثلاث مرات، وهو إياه، وهو غريب، ج: خطوط، وقد جمعه العجاج على أخطاط فقال:
وشمن في الغبار كالأخطاط والخط: الكتب بالقلم، خط الشيء يخطه خطا: كتبه بقلم، أو غيره، قال امرؤ القيس:
لمن طلل أبصرته فشجـانـي كخط الزبور في عسيب يمان وأما قول الشاعر:
فأصبحت بعد خط بهجتها
الخط: الطريقة المستطيلة في الشيء وقيل: هو الطريق الخفيف في السهل. وقد أعاده المصنف ثلاث مرات، وهو إياه، وهو غريب، ج: خطوط، وقد جمعه العجاج على أخطاط فقال: وشمن في الغبار كالأخطاط والخط: الكتب بالقلم، خط الشيء يخطه خطا: كتبه بقلم، أو غيره، قال امرؤ القيس: لمن طلل أبصرته فشجـانـي كخط الزبور في عسيب يمان وأما قول الشاعر: فأصبحت بعد خط بهجتها كأن قفرا رسومها قلما
أراد: فأصبحت بعد بهجتها قفرا، كأن قلما خط رسومها. ومن المجاز: الخط: ضرب من الجماع، وقد خطها قساحا، والقسح بقاء الإنعاظ، نقله الليث، كما في التهذيب. ومن المجاز: الخط: ضد الحط، وهو الأكل القليل، وبالحاء: الكثير، كالتخطيط، ومنه حديث ابن أنيس: ذهب بي رسول الله صلى الله عليه وسلم إلى منزله، فدعا بطعام قليل، فجعلت أخطط حتى يشبع رسول الله صلى الله عليه وسلم أي: أخط في الطعام، أريه أني آكل ولست بآكل، ووصف أبو المكارم مدعاة دعي إليها، قال: فحططنا ثم خططنا. والخط: الطريق عن ثعلب، يقال: الزم ذلك الخط ولا تظلم عنه شيئا، ويقال: هو بالضم، كما سيأتي، ويروى بالوجهين قول أبي صخر الهذلي: صدود القلاص الأدم في ليلة الدجىعن الخط لم يسرب لها الخط سارب وقال سلامة بن جندل: حتى تركنا وما تثنى ظعائننـا يأخذن بين سواد الخط فاللوب وقال ابن سيده: الخط سيف البحرين وعمان أو كل سيف: خط، وقال الأزهري: وذلك السيف كله يسمى الخط. ومن قرى الخط: القطيف، والعقير، وقطر. وقيل - في قول امرئ القيس: فإن تمنعوا منا المشقر والصفا فإنا وجدنا الخط جما نخيلهـا هو خط عبد القيس بالبحرين، وهو كثير النخيل. والخط، أيضا: ع، باليمامة، وهو خط هجر، تنسب إليه الرماح الخطية؛ لأنها تحمل من بلاد الهند، فتقوم به. كذا في الصحاح. وقال ابن سيده: وقيل: الخط مرفأ السفن بالبحرين، قال غيره: وقد يكسر، وفيه نظر، فإنه إنما يكسر عند إرادة الاسمية، كما يأتي عن الليث، فتأمل. قال ابن سيده: وإليه نسبت الرماح يقال رمح خطي، ورماح خطية وخطية على القياس، وعلى غير القياس، لأنها تباع به، لا أنه منبتها، كما قالوا: مسك دارين، وليس هنالك مسك، ولكنها مرفأ السفن التي تحمل المسك من الهند. وقال الليث: الخط أرض تنسب إليها الرماح الخطية، فإذا جعلت النسبة اسما لازما قلت: خطية، ولم تذكر الرماح، وهو خط عمان، كما قالوا: ثياب قبطية، فإذا جعلوها اسما قالوا: قبطية، بتغيير النسب، وامرأة قبطية لا غير، لا يقال إلا هكذا، وقال أبو حنيفة: الخطي: الرماح، وهو نسبة، قد جرى مجرى الاسم العلم، ونسبت إلى الخط خط البحرين، وإليه ترفأ السفن إذا جاءت من أرض الهند وليس الخطي الذي هو الرماح من نبات أرض العرب. وقد كثر مجيئه في أشعارها قال الشاعر في نباته: وهل ينبت الخطي إلا وشيجة وتغرس إلا في منابتها النخل وفي العباب قال عمرو بن كلثوم: بسمر من قنا الخطي لدن ذوابل أو ببيض يختلينـا وقال غيره: ذكرتك والخطي يخطر بينناوقد نهلت منا المثقفة السمر
وجبل الخط، بالضم ويفتح: أحد الأخشبين بمكة، شرفها الله تعالى. وقال أبو عمرو: الخط: موضع الحي. والخط: الطريق الشارع ويفتح، وهكذا ضبط بالوجهين في الجمهرة، ويروى بالوجهين قول أبي صخر الهذلي، وقد تقدم. والخط، بالكسر: الأرض التي لم تمطر وقد مطر ما حولها، عن أبي حنيفة. والخط: الأرض التي تنزلها ولم ينزلها نازل قبلك، عن ابن دريد، كالخطة، بزيادة الهاء، وإنما كسرت الخاء منها لأنها أخرجت على مصدر بني على فعله. وجمع الخطة: خطط، وقد خطها لنفسه خطا واختطها وهو أن يعلم عليها علامة بالخط؛ ليعلم أنه قد اختارها ليبنيها دارا، ومنه خطط البصرة والكوفة، نقله الجوهري. قلت: ولهذا سمى المقريزي كتابه الخطط. وحكى ابن بري عن ابن دريد أنه يقال خط: للمكان الذي يختطه لنفسه، من غير هاء، يقال: هذا خط بني فلان. وكل ما حظرته، أي منعته فقد خططت عليه. والخطيطة: الأرض التي لم تمطر بين أرضين ممطورتين، وقال ابن شميل: هي التي يمطر ما حولها ولا تمطر هي، أو هي التي مطر بعضها دون بعض. والجمع: خطائط، وأنشد أبو عبيدة لهميان بن قحافة: على قلاص تختطي الخطائطا يتبعن موار الملاط مائطا وقال الكميت: قلات بالخطيطة جاورتهـا فنض سمالها العين الذرور والخطة: بالضم: شبه القصة، وفي الصحاح: الخطة: الأمر والقصة، وزاد غيره: والحال والخطب، وفي اللسان: يقال: سمته خطة خسف وخطة سوء، وأنشد الجوهري لتأبط شرا: هما خطتا إما إسار ومـنة وإما دم والقتل بالحر أجدر أراد خطتان، فحذف النون استخفافا، كذا في الصحاح، وفي حديث الحديبية: لا يسألوني خطة يعظمون فيها حرمات الله إلا أعطيتهم إياها . وفي حديثها أيضا: قد عرض عليكم خطة رشد فاقبلوها أي أمرا واضحا في الهدى والاستقامة. والخطة: الجهل، يقال: في رأسه خطة، أي جهل، وقيل: أمر ما. وقال الفراء: الخطة: لعبة للأعراب. وفي الصحاح: الخطة من الخط، كالنقطة من النقط، أي اسم ذلك. والخطة: الإقدام على الأمور، يقال: جاء وفي رأسه خطة؛ إذا جاء وفي نفسه حاجة وقد عزم عليها، والعامة تقول: خطبة، كذا في الصحاح، زاد في اللسان: وكلام العرب الأول، وفي العباب: قال القحيف العقيلي: وفي الصحصحيين المولين غدوة كواعب من بكر تسام وتجتلـى قال: بخط ابن حبيب النسابة في شعر القحيف خطة وفي نوادر أبي زيد: خطبة. قلت:فإن صح ما في نوادر أبي زيد فنسبة الجوهري إياها للعامة محل نظر. قال الجوهري: وفي حديث قيلة نبت مخرمة التميمية: أيلام ابن هذه أن يفصل الخطة وينتصر من وراء الحجزة أي أنه إذا نزل به أمر ملتبس مشكل لا يهتدى له، إنه لا يعيا به، ولكنه يفصله حتى يبرمه ويخرج منه. وخطة، بلا لام: اسم عنز سوء، عن الأصمعي، قال: ومنه المثل: قبح الله معزى خيرها خطة ، نقله الجوهري. وقال الصاغاني: يضرب لقوم أشرار ينسب بعضهم إلى أدنى فضيلة، وفي اللسان: قال الأصمعي: إذا كان لبعض القوم على بعض فضيلة إلا أنها خسيسة قيل ذلك، وأنشد:
يا قوم من يحلب شاة ميته قد حلبت خطة جنبا مسفته والميتة: الساكتة عند الحلب، وجنبا: علبة، ومسفتة: مدبوغة بالرب. ومخطط، كمحدث: ع، قال امرؤ القيس: وقد عمر الروضات حول مخطط إلى اللج مرأى من سعاد ومسمعا ومن المجاز: المخطط كمعظم: الغلام الجميل. والمخطط: كل ما فيه خطوط يقال: ثوب مخطط، وكساء مخطط، وتمر مخطط، ووحش مخطط، وقال رؤبة يصف منهلا: باكرته قبل الغطاط اللغط وقبل جوني القطا المخطط ومن المجاز: خط وجهه واختط: صار فيه خطوط، وفي الأساس: امتد شعر لحيته على جانبيه. وفي الصحاح: اختط الغلام: نبت عذاره وهو مجاز. وخط الخطة واختطها: اتخذها لنفسه وأعلم عليها علامة بالخط ليعلم أنه قد احتازها ليبنيها دارا. وفي اللسان: الخطة، بالكسر: الأرض والدار يختطها الرجل في أرض غير مملوكة ليتحجرها ويبني فيها، وذلك إذا أذن السلطان لجماعة من المسلمين أن يختطوا الدور في موضع بعينه ويتخذوا فيها مساك، لهم، كما فعلوا بالكوفة والبصرة. والمخط، بالكسر: العود الذي يخط به الحائك الثوب، كما في اللسان، وأخصر منه عبارة الجوهري، فإنه قال: العود يخط به، وهو يشمل ما قاله المصنف وغيره. وفي العباب: خطخط البعير في سيره، إذا تمايل كلالا، أي تعبا. وخطخط ببوله: رمى به مخالفا، كما يفعل الصبي. ومما يستدرك عليه: الخطائط: طرائق تفارق الشقائق في غلظها ولينها. والإبل ترعى خطوط الأنواء. وهو مجاز. ويقال: الكلأ خطوط في الأرض وشراك، أي طرائق، لم يعم الغيث البلاد كلها، وهو مجاز. والتخطيط: التسطير، وفي التهذيب: كالتسطير، تقول: خططت عليه ذنوبه، أي سطرت. والخط: الكتابة ونحوها مما يخط. وروى ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال في الطرق وعلم الخط: هو علم الرمل. قال ابن عباس: علم قديم تركه الناس، وقد جاء في حديث معاوية بن الحكم السلمي، رفعه: كان نبي من الأنبياء يخط، فمن وافق خطه علم مثل علمه ، وفي رواية: فمن وافق خطه فذاك قال الليث: وهو معمول به إلى الآن، ولهم فيه أوضاع واصطلاح، ويستخرجون به الضمير وغيره، وكثيرا ما يصيبون فيه. وخط الزاجر في الأرض يخط خطا: عمل فيها خطا بإصبعه، ثم زجر. قال الليث: وحلبس الخطاط: اسم رجل زاجر مشهور، وهو الذي أتاه الثوري وسأله فخبره بكل ما عرف. وقال الثوري: سهل علي ذلك الحديث الذي يرويه أبو هريرة رضي الله عنه، عن النبي صلى الله عليه وسلم: كان نبي من الأنبياء يخط قال الصاغاني: هكذا قاله الليث. وأما الحديث فراويه معاوية بن الحكم السلمي. قلت: وهكذا في النهاية، ولعله روي من طريق آخر إلى أبي هريرة أيضا. ولم نطلع عليه، فتأمل. وقال البعيث: ألا إنما أزرى بحارك عـامـدا سويع كخطاف الخطيطة أسحم
كذا في اللسان، ولم يفسره، وعندي أن الخطيطة هنا هي الرملة التي يخط عليها الزاجر، وأسحم: اسم خط من خطوط الزاجر، وهو علامة الخيبة عندهم، وذلك أن يأتي إلى أرض رخوة، وله غلام معه ميل فيخط الأستاذ خطوطا كثيرة بالعجلة، لئلا يلحقها العدد، ثم يرجع فيمحو منها على مهل خطين خطين، فإن بقي من الخطوط خطان فهما علامة النجح وقضاء الحاجة، قال: وهو يمحو وغلامه يقول للتفاؤل: ابني عيان أسرعا البيان، قال ابن عباس: فإذا محا الخطوط فبقي منها خط واحد فهي علامة الخيبة. وقد روى مثل ذلك أبو زيد، والليث. وخط برجله الأرض: مشى، وهو مجاز، قال أبو النجم: أقبلت من عند زياد كالخرف تخط رجلاي بخط مختلف تكتبان في الطريق لام ألف والخطوط، كصبور، من بقر الوحش: التي تخط الأرض بأظلافها، نقله الجوهري، وكذلك كل دابة، كما في اللسان. والعجب من المصنف كيف أهمله، وهو موجود في العباب أيضا. ويقال: فلان يخط في الأرض، إذا كان يفكر في أمره ويدبره، وهو مجاز، قال ذو الرمة: عشية مالـي حـيلة غـير أنـنـي بلقط الحصى والخط في الدار مولع أخط وأمحـو الـخـط ثـم أعـيده بكفي والغربان فـي الـدار وقـع والمخطاط: عود تسوى عليه الخطوط، نقله الجوهري، والعجب من المصنف كيف أهمله وهو موجود في العباب أيضا. وكتاب مخطوط: مكتوب فيه. وعلى ظهر الحمار خطتان، بالضم، أي جدتان، كما في الأساس، وهما طريقتان مستطيلتان تخالفان لون سائر الجسد. وخط الله نوءها، من الخطيطة، وهي الأرض الغير الممطورة، هكذا روي في حديث ابن عباس، قاله أبو عبيد: ويروى خطأ أي جعله مخطئا لها لا يصيبها مطره، ويروى خطى، وأصله خطط، كتقضى البازي والأولى أضعف الروايات. ويقال: الزم خطيطة الذل مخافة ما هو أشد منه، نقله ابن الأعرابي من قول بعض العرب لابنه. وهو مجاز، استعارها للذل، لأن الخطيطة من الأرضين ذليلة بما بخسته الأمطار من حقها، كذا في المحكم. وعن ابن الأعرابي: الأخط: الدقيق المحاسن. ويقال: خططت بالسيف وجهه، ووسطه، وهو مجاز. وكذلك خطه بالسيف نصفين. والخطيط، كأمير: قريب من الغطيط، وهو صوت النائم، والغين والخاء يتقاربان، يقال: خط في نومه، أي غط فيه. ويوم مخطط، كمحدث: من أيامهم، عن ابن الأعرابي، وأنشد: إلا أكن لاقيت يوم مخطط فقد خبر الركبان ما أتودد والخطة، بالضم: الحجة، كما في العباب، وفي النوادر: يقال: أقم على هذا الأمر بخطة، وبحجة، معناهما واحد. وقولهم: خطة نائية، أي مقصد بعيد، كما في الصحاح. وفيه أيضا: قولهم: خذ خطة، أي خذ خطة الانتصاف، ومعناه: انتصف. وفلان يبني خطط المكارم، وهو مجاز. وغلام مختط، كمخطط، وهو مجاز. وجاراه فما خط غباره، أي ما شق، كما في الأساس، واللسان، وهو مجاز. قال الفراء: ومن لعبهم: تيس عماء خطخوط، قال الصاغاني: ولم يفسرها.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.230 harfخَطَّ
خَطَّ U ( n. ac. خَطّ 1 )
a. [ 'Ala ], Lined, marked; traced, ruled, drew.
b. [ Bi ], Traced characters, wrote with ( pen ).
c. [ acc. & La ], Marked ( for himself ).
خَطَّطَ
خَطَّطَ II ,
a. see I (a) .
اِخْتَطَطَ
اِخْتَطَطَ VIII ,
a. Marked; marked out, for his own ( ground ).
b. Traced the plan of, founded ( town ).
c. Showed the first down ( youth ).
خَطّ
خَطّ 1 , ( pl.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok28.634 harfخطط
خَطَّ - يَخُطُّ
خَطَّ - يَخُطُّ + كائن + شيئاً + بـِ شيء: يكتبه رمزاً على شكل خطوط باستخدام الشيء: يستعمل أداة ليكتب أو يرسم بها على ورق أو لوح تسجيل أثراً له عرض قليل، وله طول كبير نسبة لعرضه، وذلك ليبني منها رمزاً لصورة أو كلمة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الكتابة والرسم بأنواعها المختلفة"، وهي:
خَط َّ - يَخُطُّ، سَطَرَ - يَسْطُرُ،
Sîgalar(1)
Mücavir kökler7 mücavir (11 toplam)
- بطل
1 ortak ayet · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
- ريب
1 ortak ayet · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
- تلو
1 ortak ayet · Tilvi toklu demektir
- يمن
1 ortak ayet · Sağ yandır
- كتب
1 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- قبل
1 ortak ayet · Önce
- كون
1 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
Geçtiği ayetler(1)
وَمَا كُنْتَ تَتْلُو مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذًا لَارْتَابَ الْمُبْطِلُونَ
Onu yazarsınDaha önce sen hiç bir kitab okur değildin. Sağ elinle de onu yazmıyordun. Öyle olsaydı; batılda olanlar şüpheye düşerlerdi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خطط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كتب, سطر, رسم, زبر |
| Zıt Kök | محو |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yüzeyi yararak veya kazıyarak doğrusal iz bırakmak, sınır çekmek ve şerit halinde hat oluşturmak |
| Çekirdek Özet 2 | Vahyin beşerî bir çizme, kurgulama veya metin kopyalama eylemi olmadığını belgeleyen kurucu sınır |
| Çekirdek Özet 3 | Bir zemini parsellere ayırma, planlama ve hukuki veya ontolojik mülkiyet sınırını somutlaştırma ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca kaligrafik bir yazı sanatına indirgeyerek zemin üzerinde sınır belirleme ve inşa etme boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خط | Bir yüzey üzerinde doğrusal biçimde ilerlemek, mesafe katetmek veya yüzeyi kazıyarak hızlı ve keskin bir iz bırakmak; nitekim خطأ doğruluk çizgisinden sapmayı, خطب hedefe yönelen doğrusal hitap ve talebi, خطف çizgi gibi bir hızla kapıp çekmeyi, خطو ise adımlarla mesafe aşmayı ifade eder. | ط | Aynı sesin yinelenmesiyle çizme ve kazıma eylemi süreklilik, kalıcılık ve derinlik kazanmış; yüzeyde belirgin bir sınır, plan veya yazılı kayıt oluşturan somut bir hatta dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit ve duvar imgesinin ses yoğunlaşması | Yüzeyi yarma, geçişi sınırlama veya dış ortamdan yalıtarak bir hat çekme hareketidir (türetme imge). |
| ط | Sepet ve çark | Kuşatma, içine alma, bir alanı çevreleyerek sınırları belirleme hareketidir. |
| ط | Sepet ve çark | Kuşatma ve sınırlandırma hareketinin yinelenerek kalıcı, pekişmiş bir çerçevenin kurulmasıdır. |
| خطط | Çit ve çark imgelerinin birleşimi | Bir zemin üzerinde kazıyarak veya boydan boya çekerek belirgin bir sınır kurmak, alanı parsellere ve satırlara bölerek tescil etmektir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yaban sığırının veya bineklerin toynaklarıyla toprağı boydan boya yarması, yere çubukla düz çizgi çekilmesi ve yağmurun yalnızca dar bir şerit halinde düştüğü kurak arazilerin sınırlarını belirlemesidir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem çöl tasvirlerinde terkedilmiş konak yerlerinin silik kalıntıları, kuma kalemle çekilmiş çizgilere ve yazılara benzetilir: فأَصْبَحَتْ بَعْدَ، خَطَّ، بَهْجَتِها / كأَنَّ، قَفْراً، رُسُومَها، قَلَما |
| Erken Arapça kullanım | Ebû Sahr el-Hüzelî yolu belirgin bir hat olarak niteler: صُدُود القِلاصِ الأُدْمِ في ليلةِ الدُّجَى / عن الخَطِّ لم يَسْرُبْ لها الخَطِّ سارِبُ; ayrıca el-Accâc toynakların tozda bıraktığı çizgileri tarif eder: وشِمْنَ في الغُبارِ كالأَخْطاطِ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Asāsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Arapça خطط kökü, Sami dil ailesinde sert bir nesneyle yüzeyi kazıma, çizik atma, çentik açma ve oymacılık yoluyla desen oluşturma semantik matrisine dayanır. İbranice חטט (h-t-t: oymak, yontmak, tahta veya kumaşı çizgilerle bezemek) ve חֲטֻבוֹת (oymalı, desenli dokuma) formları, kökün ilksel somut çekirdeğinin bir yüzeyde derin oyuk veya iz bırakmak olduğunu gösterir. Süryanice ܚܛ (h-t: kazımak, dikmek, iğneyle hat çekmek) kökü de benzer biçimde doğrusal bir hareketle iz açma eylemini korur. Arapçada kök, bu fiziksel kazıma ve doğrusal iz açma tabanından ayrılarak hem zemin üzerinde arazi sınırlandırması ve imar planlaması yapma hem de kamış kalemle mürekkebi satır halinde zemin üzerine aktararak yazı kaydetme yönünde kurumsal ve entelektüel bir özelleşme yaşamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خط tabanından türeyen katlamalı form | Toynakların yerde bıraktığı doğrusal yarıktan arazi parsellemeye ve kalemle harf çizmeye doğru anlam genişlemesi gerçekleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חטט ve Süryanice ܚܛ paralelleri | Yüzeyi oymak, desenlemek veya doğrusal dikiş/çizgi izi bırakmak ortak semantik çekirdektir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami kolu dışında doğrudan genetik denkliği kesinleşmiş bir kök tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خطط | Anlamlı | Çizgi çekmek, sınır belirlemek, yazmak | Hedef köktür; zemini doğrusal biçimde yarmak ve satır oluşturmaktır. | Kur'an'da geçer |
| طخط | Anlamlı | Karanlık basmak, örtmek, tozutmak | طخطخة biçiminde havanın kararması, zihnin veya gözün bulanması demektir. | Ortak çekirdeğin zıttı niteliğinde belirsizlik anlatır; Kur'an'da geçmez |
| ططخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خطط | Merkez | Çizmek, yazmak, sınır çizmek | Yüzeyde doğrudan doğrusal hat açma ve sınır belirleme eylemidir. | Fiziksel hareketin kendisine ve sınır çekmeye odaklanır. |
| كتب | Komşu | Yazmak, birleştirmek, toplamak | Parçaları birbirine ekleyip ciltlemek ve anlamlı bütün kurmaktır. | Çizginin biçiminden ziyade parçaların derlenip bağlanmasını hedefler. |
| سطر / سطر | Komşu | Satır dizmek, sıralamak | Birbirini takip eden düzenli dizi ve hizalama oluşturmaktır. | Dizilim nizamına ve ardışıklığa vurgu yapar. |
| رسم | Komşu | İz bırakmak, resmetmek | Belirgin olmayan silik ayak veya zemin izi bırakmaktır. | Çizgisel derinlikten ziyade yüzeydeki hafif tesire odaklanır. |
| زبر | Komşu | Taş kazımak, tescil etmek | Sert zemine çekiç ve keskiyle dayanıklı biçimde oymaktır. | Ağır, kalıcı ve bağlayıcı levha kayıtlarını ifade eder. |
| محو | Zıt | Silmek, gidermek, yok etmek | Zemindeki çizgiyi, yazıyı veya sınırı tamamen ortadan kaldırmaktır. | Hattın işaret ettiği tüm belirleyiciliği iptal eder. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خطط | Çizmek, yazmak, planlamak | Doğrusal iz açma, satır kaydetme ve sınır belirlemeyi birlikte karşılar. | Kesin |
| Latince | lineare, scribere, designare | Çizgi çekmek, yazmak, tasarlamak | Lineare doğrusal çekirdeği, designare ise planlama ve sınır çizme yönünü karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to draw a line, to write, to delineate | Çizgi çekmek, yazmak, sınırlarını belirlemek | Delineate kelimesi kökün hem çizme hem planlama boyutunu iyi yansıtır. | Güçlü |
| Almanca | linieren, aufzeichnen, entwerfen | Çizgi çekmek, kaydetmek, tasarlamak | Hem mekanik çizimi hem de arazi/düşünce planlamasını kuşatır. | Güçlü |
| Fransızca | tracer, aligner, esquisser | Çizgi çekmek, hat açmak, taslağını çıkarmak | Tracer bir yüzeyde iz ve sınır oluşturma yönünü doğrudan karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَخُطُّهُ | Elle yazı yazmak, metin kopyalamak veya satırlara dökmek | Peygamber'in vahiy öncesi durumunun ümmîlik vasfıyla belgelendiği ve müşriklerin tahrif iddialarının çürütüldüğü bağlam (Ankebût 29:48). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve vahyin beşerî kaynaktan tenzihi | Peygamber'in daha önce kitap okumamış ve eliyle yazı yazmamış (hatt) oluşunun vahyin özgünlüğüne delil kılınması. | Yazı bilmeme durumunun zihinsel eksiklik değil, ilahi metnin safiyetini garanti eden tarihsel bir koruma kalkanı olması. |
| Fıkıh | İhtitât ve mülkiyet hukuku | Sahibsiz arazinin etrafına hat çekilerek (ihya) mülk edinilmesi ve yazılı belgelerin (hatt) hukuki ispat niteliği. | Bir alanı çevreleyerek sınır çizme ve yazılı hüccet oluşturma. |
| Tefsir | Ankebût 29:48 ayetinin lafzî tahlili | "Sağ elinle onu yazmıyordun" ifadesindeki kinaye ve fiilin somut bedensel tasdiki. | Yazma eyleminin bizzat eliyle satır çizme raddesine kadar nefyedilmesi. |
| Hadis | Temsilî anlatım ve kehanet nehyi | Kum üzerine geometrik hatlar çizilerek ecel ve emelin anlatılması ile fal amaçlı çizgi çekmenin (hattu'r-reml) yasaklanması. | Zemine çekilen çizgisel sınır ve şematik öğretim aracı. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin menşei ve korunması | Beşerî kurgudan tenzih | Vahyin insan eliyle çizilmiş satırlardan ibaret olmadığını teminat altına alma | Peygamber'in yazma fiilinden berî olması, metnin gökten indiğini tescil eder. | Kesin |
| İlmi | Bilginin kaydı ve aktarımı | Metinleştirme ve şematizasyon | Soyut tasavvurları somut satırlar haline getirerek tescil etme | Düşüncenin satırlara dökülmesi (tedvin) bilginin korunmasını sağlar. | Güçlü |
| Siyasi | Egemenlik ve sınır tayini | Hudut belirleme (tahdîd) | Hükümranlık alanını fiziki veya hukuki çizgilerle ayırma | Bir yönetimin nüfuz sahası çekilen hatlar ve belirlenen sınırlar ile kurulur. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve imar düzeni | Parselleme ve kadastro | Ham araziyi iktisadi dolaşıma sokmak üzere hisselere ayırma | İhtitât, sahipsiz toprağın çevrilerek üretken mülk haline getirilmesi zeminidir. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geometrik doğru ve vektör | İki nokta arasında çekilen tek boyutlu uzanım, yönlü büyüklük ve kartezyen eksen çizgisi mantığıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kadastro ve sınırlandırma | Sosyolojide ve hukukta belirsiz bir mekânı hukuki haklar, yasaklar ve mülkiyet sınırlarıyla ayıran çizgi çekme işlemidir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca estetik bir yazı türü olan hüsn-i hata veya sıradan bir okuma-yazma becerisine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varlık veya zemin üzerinde kurucu bir hat açmak, sınırları birbirinden ayırmak ve bir iddiayı satırlara dökerek tescil etmek. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ankebût 29:48'deki nefyin gayesini anlamayıp, ümmîliği zihinsel bir cehalet gibi değerlendirmek ve vahyin beşerî telif şüphesini iptal eden stratejik boyutunu kaçırmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin önceki kutsal kitaplardan elle yazılıp derlenmiş beşerî bir metin olmadığını, doğrudan ilahi inzal olduğunu en somut fiille ortaya koyduğu için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nübüvvetin ispatı, vahyin kaynağı, ehl-i kitabın şüphelerinin reddi ve peygamberin tarihsel durumunu bildiren ayet grubunda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın Hz. Peygamber tarafından önceki yazılı kaynaklardan kopya edildiği veya bir beşer tarafından dikte ettirildiği yönündeki tarihsel ve modern iddiaları kökten çürütür. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYüzeyi kazıyarak, yararak veya mürekkeple işaretleyerek doğrusal bir iz ve sınır çizgisi oluşturmak.
- Soyut anlamBir alanı veya düşünceyi tescil etmek, sınırlarını belirleyerek diğerlerinden ayrıştırmak ve metinleştirmek.
- Sistematik karşılıkBelirsiz bir düzlem üzerinde kurucu sınırlar ve çizgiler çekerek mülkiyet, bilgi ve ontolojik aidiyet alanları inşa etme mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde tanımlanmamış, belirsiz geniş yüzeyi veya zemini; yüzey üzerinde belirli bir fonksiyonla çekilen doğrusal hattı (çizgiyi); ve ise bu hat vasıtasıyla birbirinden kesin olarak ayrılan, arakesiti boş iki bağımsız alt alanı (örneğin mülkiyet sınırlarını veya vahiy ile beşerî kurgu arasındaki uzlaşmaz ayrımı) temsil eder. Çizgi çekme eylemi, bütünü parçalara ayırarak tescil eden kurucu sınırdır.