دور
د - و - ر
KÖK- 55 geçiş
- 53 ayet
- 24 sîga
- 12 sözlük
Dar : Etrafı çevrili yer demektir. Devr etmek mastar olarak devretmek şeklinde kullanılmıştır. Türkçe’deki duvar kelimesi de buradan gelmiştir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Dar : Etrafı çevrili yer demektir. Devr etmek mastar olarak devretmek şeklinde kullanılmıştır. Türkçe’deki duvar kelimesi de buradan gelmiştir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR9.717 harfباب الدال والراء و و ا ي معهما
د و ر، د ي ر، د ر ي، د ر أ، ر أ د، ر ي د، أ ر د، ر و د، و ر د، ر د أ، ر د ي مستعملات
دور:
الدَوّاريُّ: الدهرُ الدَوّار بالناس، قال العجاج:
والدهر بالاِنسانِ دَواريُّ
ويقال: دارَ دَورةً واحدة، وهي المرَّةُ الواحدة يَدورُها.
والدَّور قد يكون مصدراً في الشعر، ويكون لوثاً واحداً من دَوْر العِمامة، ودَوْرُ الحَبْلِ بالشيء، ويكون لوثاً واحداً من والدُوارُ: أن يأخُذَ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.588 harfالدارُ مؤنَّثةٌ. وإنَّما قال الله تعالى: "ولَنِعْمَ دارُ المُتَّقين" فذُكِّر على معنى المَثْوى والموضِعِ كما قال: "نِعْمَ الثَوابُ وحَسُنَتْ مُرْتَفَقا" فأنّثَ على المعنى. والدارَةُ: أَخَصُّ من الدار. قال أميَّةُ بن أبي الصَلت يمدح عبد الله بن جُدْعان:
لَهُ داعٍ بِمَكَّةَ مُشْمَعِـلٌّوآخَرُ فَوْقَ دارَتِهِ يُنادي
والدارَةُ: التي حَوْلَ القمر، وهي الهالَةُ. ويقال: ما بها دُوريٌّ وما بها
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok25.668 harfد ر ( وايء )
دور ، دير ، درى ، أدر ، درأ ، ردى ، ورد ، ودر ، ردأ ، رود ، ريد ، رأد : ( مستعملة ) .
( دور دير ) : قال الليث : الدَوَّارِيُّ : الدَّهر الدَّوَّارُ بالإنسان .
قال العجاج : والدهرُ بالإنسان دَوّارِيُّ .
ويقال : دَارَ دَوْرَةً واحدة ، وهي المرَّة الواحدةُ يَدُورها ، والدَّوْرُ قد يكون مَصدراً في الشعر ، ويكون دَوْراً واحداً من دَوْرِ العمامة . ودَوْرِ الخَيْل وغيره ، عامٌ في الأشياء
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR11.666 harf(باب الدال والواو وما يثلثهما)
(دوي) الدال والواو والحرف المعتل. هذا بابٌ يتقارب أصولُه، ولا يكاد شيءٌ [منه] ينقاس، فلذلك كتبْنا كلماتِه على وُجوهها. فالدَّوِيُّ دَوِيُّ النَّحل، وهو ما يُسمع منه إذا تجمَّع. والدَّواء معروف، تقول داوَيتُه أُداوِيه مُداواة ودِواءً. والدَّواة: التي يُكتَب منها، يقال في الجمع دُويٌّ ودِوِيٌّ([1]). قال الهذَليّ([2]):
عَرَفْتَُ الدّيارَ كرَقْم الدُِّوِ *** يِّ
(باب الدال والواو وما يثلثهما) (دوي) الدال والواو والحرف المعتل. هذا بابٌ يتقارب أصولُه، ولا يكاد شيءٌ [منه] ينقاس، فلذلك كتبْنا كلماتِه على وُجوهها. فالدَّوِيُّ دَوِيُّ النَّحل، وهو ما يُسمع منه إذا تجمَّع. والدَّواء معروف، تقول داوَيتُه أُداوِيه مُداواة ودِواءً. والدَّواة: التي يُكتَب منها، يقال في الجمع دُويٌّ ودِوِيٌّ([1]). قال الهذَليّ([2]): عَرَفْتَُ الدّيارَ كرَقْم الدُِّوِ *** يِّ حَبَّرَهُ الكاتبُ الحِميريُّ([3]) والدَّاء من المرض، يقال دَوِيَ يَدْوَى، ورجلٌ دَوٍ وامرأةٌ دوِيةٌ. يقال داءت الأرضُ، وأداءَتْ، ودوِيَت دَوىً، من الدّاء. ويقال: تركتُ فلاناً دَوىً ما أرى به حياةً. ويشبَّه الرّجُل الضَّعيفُ الأحمق به، فيقال دوىً. قال: وقد أقُودُ بالدَّوَى المُزَمَّلِ *** أخْرَسَ في الرّكب بَقَاقَ المنْزِلِ([4]) ودَوَّى الطّائرُ، إذا دار في الهواء ولم يحرِّك جَناحَيه. والدُِّواية: الجُلَيْدَة التي تعلو اللّبَنَ الرائب. يقال ادَّوَى يَدَّوِي ادِّوَاءً. قال الشاعر: بدا مِنْكَ غِشٌّ طالَمَا قد كَتْمْتَه *** كما كتمَتْ داءَ ابنِها أمُّ مُدَّوِي([5]) (دوح) الدال والواو والحاء كلمة واحدة، وهي الدَّوْحة: [الشجرة([6])] العظيمة، والجمع الدَّوْحُ. *قال: * يكُبُّ عَلَى الأذقانِ دَوْحَ الكَنَهْبَلِ([7]) * (دوخ) الدال والواو والخاء أصل واحد يدلُّ على التَّذْليل. يقال دوّخناهم؛ أي أذللناهم وقَهرناهم. وداخُوا، أي ذَلُّوا. (دود) الدال والواو والدال ليس أصلاً يفرَّع منه. فالدُّود معروف. يقال دَادَ الشيءُ يَدَادُ، وأَدادَ يَدِيدُ. والدَّوَادِي: آثار أراجِيح الصِّبيان، واحدتُها دَوْدَاةٌ. (دور) الدال والواو والراء أصلٌ واحد يدلُّ على إحداق الشيء بالشيء من حوالَيه. يقال دارَ يدُور دَوَراناً. والدّوَّارِيُّ: الدَّهر؛ لأنَّه يَدُور بالنَّاس أحوالاً. قال: * والدَّهْرُ بالإنْسان دَوَّارِيُّ([8]) * والدُّوَار، مثقَّل ومخفّف: حَجَرٌ كان يُؤخذ من الحرم إلى ناحيةٍ ويُطافُ به،ويقولون: هو من جِوار الكعبة التي يُطافُ بها. وهو قوله: * كما دَارَ النِّساء على الدُّوَارِ * وقال: تركتُ بني الهُجَيمِ لهم دُوَارٌ *** إذا تمضي جماعتُهمْ تَدُورُ والدُّوَار في الرأس هو من الباب، يقال دِير به وأُدِير به، فهو مَدُورٌ به ومُدَار به. والدَّائرة في حَلْق الفرس: شُعَيرات تدور؛ وهي معروفة. ويقال دارت بهم الدوائر، أي الحالات المكروهة أحدقت بهم. والدار أصلها الواو. والدار: القبيلة. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "ألاَ أُنَبِّئكم بخَيْر دُورِ الأنصار؟". أراد بذلك القبائلَ. ومن ذلك الحديث الآخَر: "فلم تَبْقَ دارٌ إلاّ بُنِي فيها مَسجد". أي لم تَبق قبيلةٌ. والدّارِيُّ: العطّار. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "مَثَلُ الجليسِ الصَّالحِ كَمثل الدّارِيّ إِنْ لم يُحْذِك مِن عِطره عَلِقَكَ مِن ريحه".أراد العَطَّار. وقال الشاعر: إذا التّاجرُ الداريُّ جاءَ بفارةٍ *** مِن المِسك راحَتْ في مفارقها تَجْرِي([9]) وإنَّما سُمِّي داريّاً من الدّار، أي هو يسكن الدّار([10]). والدّارِيّ: الرجُل المقيم في داره لا يَكاد يَبْرَح. قال: لَبِّثْ قليلاً يلْحَقِ الدَّارِيُّونْ *** ذَوُو الجيادِ البُدَّنِ المَكْفِيُّونْ([11]) والدَّارة: أرضٌ سَهلٌة تدور بها جِبال، وفي بِلاد العرب منها داراتٌ كثيرة. وأصل الدار دَارةٌ. قال: له داعٍ بمكّةَ مُشْمَعِِلٌّ *** وآخَرُ فوقَ دارته ينادِي([12])إلى رُدُحٍ من الشِّيزَى مِلاَءٍ *** لُبابَ البُرِّ يُلْبَكُ بالشِّهاد وقال في جمع دارةٍ دارتٍ: تربَّصْ فإِن تُقْوِ المَرَوْرَاةُ منهمُ *** وداراتُها لا تُقْوِ مِنْهُمْ إذاً نَخْلُ([13]) ودارات العرب المشهورة([14]): دارة جُلْجُل، ودارة السَّلَم، ودارة وَُشْحَى([15])، ودارة صُلْصُل، ودارة مَأْسَلٍ، ودارة خَِنْزَرٍ([16])، ودارة الدُّور، ودارة الجَأْب، ودارة يَمْعُون([17])، ودارة مَكْمَِنٍ([18])، ودارة رَهْبَى([19])، ودارة جَوْدَاتٍ([20])، ودارة الأرْآم، ودارة الرُّهَا، ودارة تَِيل([21])، ودارة الصَّفائح، ودارة هَضْبِ القَليب، ودارة صارة، ودارة دَمُّون، ودارة رُمْح، ودارة المَلِكَة([22])، ودارة مَلْحُوب، ودارة مِحْصَرٍ([23])، ودارة أَهْوَى، ودارة الجُمُْد، ودارة رِمْرِم ، ودارة قُرْح، ودارة اليَعْضيد([24])، ودارة الخَرْج، ودارة رَدْم([25])، ودارة جُدَّى([26])، ودارة النِّصَاب. (دوس) الدال والواو والسين أُصَيْلٌ، وهو دَوْس الشَّيء. تقول دُسْتُه؛ والذي يُداسُ به مِدْوَسٌ. وحُمِل عليه قولُهم لما يَسُنُّ به الصَّيْقَلُ السّيفَ مِدوَسٌ، كأنَّه عند اتِّكائه عليه كالذي يَدُوس الشَّيء. قال: وأبيضَ كالغَدير ثَوَى عليه *** فُلانٌ بالمَدَاوِسِ نِصْفَ شَهْرٍ([27]) (دوش) الدال والواو والشين كلمةٌ واحدةٌ لا يفرَّع منها. يقال دَوِشَتْ عينه تَدْوَش دَوَشاً، إذا فَسَدَت مِن داءٍ. ورجل أَدْوَشُ بَيِّنُ الدَّوَش. (دوف) الدال والواو والفاء كلمةٌ واحدة. يقال دُفْتُ الدّواءَ دَوْفاً. (دوق) الدال والواو والقاف ليس أصلاً ولا فيه ما يُعَدُّ لغةً، لكنهم يقولون: مائِقٌ *دائق. (دوك) الدال والواو والكاف أصلٌ واحد يدلُّ على ضَغْطٍ وتزاحُم. فيقولون: دُكْتُ الشيءَ دَوْكاً. والمَدَاك: صَلايَة الطِّيب، يَدُوك عليها الإنسان الطِّيبَ دَوْكاً. قال: * مَدَاكَ عَرُوسٍِ أو صَلاَيَةَ حَنْظَلِ([28]) * ويقال باتَ القوم يَدُوكُون دَوْكاً، إذا باتُوا في اختلاطٍ. ومن ذلك الحديث: أنّ رسول الله صلى الله عليه وسلم [قال] في خيبر: "لأُعْطِيَنَّ الرَّايةَ غداً رجُلاً يحبُّ الله ورسولَه يَفْتَحُ اللهُ على يَدِه"، فباتَ النَّاسُ يَدُوكون([29]). ويقال تداوَكَ القومُ، إذا تضايَقُوا في حَرْبٍ أو شَرّ. (دول) الدال والواو واللام أصلان: أحدُهما يدلُّ على تحوُّل شيءٍ من مكان إلى مكان، والآخر يدلُّ على ضَعْفٍ واستِرخاء. أمَّا الأوَّل فقال أهل اللغة: انْدَالَ القومُ، إذا تحوَّلوا من مكان إلى مكان. ومن هذا الباب تداوَلَ القومُ الشّيءَ بينَهم: إذا صار من بعضهم إلى بعض، والدَّولة والدُّولة لغتان. ويقال بل الدُّولة في المال والدَّولة في الحرب، وإِنَّما سُمِّيا بذلك من قياس الباب؛ لأنّه أمرٌ يتداوَلُونه، فيتحوَّل من هذا إلى ذاك، ومن ذاك إلى هذا. وأمَّا الأصل الآخَر فالدَّوِيلُ من النَّبْت: ما يَبِس لعامِهِ. قال أبو زيد: دال الثَّوبُ يَدوُل، إذا بَلِيَ. وقد جعل [وُدُّهُ([30])] يَدُول، أي يبلى. ومن هذا الباب انْدَالَ بَطْنُه، أي استَرخَى. (دوم) الدال والواو والميم أصلٌ واحد يدلُّ على السُّكون واللُّزوم. يقال دامَ الشّيءُ يَدُومُ، إذا سكَنَ. والماء الدّائم: السَّاكن. ونَهَى رسولُ الله صلى الله عليه وآله وسلم أن يُبَالَ في الماء الدائم ثم يُتَوَضَّأَ منه. والدليل على صحّة هذا التأويل أنّه روي بلَفْظَةٍ أُخرى، وهو أنّه نَهَى أن يُبَالَ في الماء القائم. ويقال أَدمْتُ القِدْرَ إدامةً، إذا سكَّنْتَ غليانَها بالماء. قال الجعديُّ: تفورُ علينا قِدْرُهم فَنُدِيمُها *** ونَفْثَؤُها عَنَّا إِذَا حَمْيُها غَلا([31]) ومن المحمول على هذا وقياسُه قياسُه، تدويم الطّائِر في الهواء؛ وذلك إذا حلَّق وكانت له عندها كالوقفة. ومن ذلك قولهم: دَوّمت الشَّمْسُ في كبد السماء، وذلك إذا بلغت ذلك الموضع. ويقول أهلُ العلم بها: إنْ لها ثَمَّ كالوَقْفة، ثم تَدْلُك. قال ذو الرُّمَّة: * والشمسُ حَيْرَى لها في الجَوِّ تَدْوِيمُ([32]) * أي كأنَّها لا تمضِي. وأما قولُه يصف الكلاب: حتَّى إذا دوَّمَت في الأرض راجَعَهُ *** كِبْرٌ ولو شاءَ نَجَّى نَفْسَه الهَرَبُ([33]) فيقال إنّه أخطأ، وإنَّما أراد دَوَّتْ فقال دَوَّمَتْ، وقد ذُكر هذا في بابه. ويقال: دَوَّمْتُ الزّعفرانَ: دُفْتُه؛ وهو القياسُ لأنّه يسكُن فيما يُداف فِيه. واستَدَمْتُ الأمْرَ، إذا رفَقْتَ به([34]). وكذا يقولون. والمعنى أنّه إذا رَفَقَ به ولم يعْنُف ولم يَعْجَل دامَ له. قال: فلا تَعْجَلْ بأمْرِكَ واستدِمْهُ *** فما صَلَّى عَصَاكَ كَمُسْتَدِيم([35]) وأما قولُه: * وقد يُدَوِّمُ رِيقَ الطَّامِعِ الأمَلُ([36]) * فيقولون: يُدوِّم يَبُلُّ، وليس هذا بشيء، إنَّما يدوِّم يُبْقِي؛ وذلك أنّ اليائِسَ يجفُّ ريقُه. والدِّيمة: مطرٌ يدُومُ يوماً وليلةً أو أكثر. ومن الباب أنّ عائشة [رضي الله عنها] سُئلت عن عمل رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، فقالت: "كان عملُهُ دِيمَة" أي دائماً. والمعنى أنّه كان يَدُوم عليه، سواء قلَّلَ أو كثَّر، ولكنه كان لا يُخِلّ. تعني بذلك في عبادته صلى الله عليه وسلم. فأمّا قولهم دوَّمَتْه الخمر، فهو من ذاك؛ لأنها تُخَثّره حتَّى تسكُن حركاته. والدَّأْمَاءُ: البَحْر، ولعلّه أن يكون من الباب؛ لأنّه ماءٌ مقيمٌ لا يُنْزَح ولا يَبْرَح. قال: واللَّيْلُ كالدَّأماءِ مستشعِرٌ *** مِن دُونِهِ لوناً كلَوْن السَُّدُوسْ([37]) (دون) الدال والواو والنون أصل* واحِد يدلُّ على المداناةِ والمقاربة. يقال هذا دُونَ ذاك، أي هو أقرَبُ منه. وإِذا أردْتَ تحقيرَه قلتَ دُوَيْنَ. ولا يُشتقُّ منه فِعْلٌ. ويقال في الإِغراء: دُونَكَهُ! أي خُذْه، أقرُبْ منه وقرِّبْه منك. ويقولون أمرٌ دُونٌ، وثوب دُونٌ، أي قريبُ القِيمَة. قال القتيبـيّ: دانَ يَدُونُ دَوْناً، إذا ضَعُف، وأُدِين إدانةً. وأنشدوا: * وعَلا الرَّبْرَبَ أَزْمٌ لم يُدَنْ([38]) * أي لم يُضْعَف. وهو عنده من الشَّيء الدُّون، أي الهيِّن. فإِن كان صحيحاً فقياسُه ما ذكرناه. (دوه) الدال والواو والهاء ليس بشَيء. يقولون: الدَّوْه: التحيُّر. ---------------------------------------------------------------ـ ([1]) ويقال أيضاً دوى، كصفاة وصفا. ([2]) هو أبو ذؤيب الهذلي. والبيت مطلع قصيدة له في ديوانه 64. ([3]) في الديوان: "كرقم الدواة يزبرها" فالضمير فيه للرقم بتأويله بمعنى الصحيفة. وفي اللسان (دوا): "كخط الدوى حبره". ([4]) البيتان نسبا إلى أبي النجم العجلي في الجمهرة (1: 36). وأنشدهما في اللسان (بقق، دوا). وقد سبقا في (بق 1: 186). ([5]) البيت ليزيد بن الحكم الثقفي، من قصيدة لـه في أمالي القالي (1: 68) وأمالي ابن الشجري (1: 176) والأغاني (11: 96) والخزانة (1: 496). وأنشده في اللسان (دوا) وعقب عليه بقولـه: "وذلك أن خاطبة من الأعراب خطبت على ابنها جارية، فجاءت أمها إلى أم الغلام تنظر إليه، فدخل الغلام فقال: أأدوي يا أمي؟ فقالت: اللجام معلق بعمود البيت! أرادت بذلك كتمان زلة الابن وسوء عادته". ([6]) التكملة من المجمل واللسان. ([7]) لامرئ القيس في معلقته. وصدره: * فأضحى يسح الماء حول كتيفة * ([8]) للعجاج في ديوانه 66 واللسان (دور). ([9]) البيت في اللسان (دور). ([10]) الحق أنه منسوب إلى "دارين" وهي فرضة بالبحرين يجلب إليها المسك. ([11]) الرجز في اللسان (دور). ([12]) من قصيدة لأمية بن أبي الصلت يمدح بها عبد الله بن جدعان. ديوانه 27 واللسان (دور، شمعل، رجح، ردح، شير، لبك، شهد). وانظر ما سيأتي في (شهد، لبك). ([13]) البيت لزهير في ديوانه 100. ([14]) ذكر ياقوت من دارات العرب سبعين دارة، وأورد صاحب اللسان عشرين دارة في مادة (دور). وقد بلغ صاحب القاموس الغاية في جمعها؛ إذ ساق منها مائة دارة وعشرا مرتبة على الحروف. ([15]) بضم الواو وقد تفتح. وهو بالحاء المهملة في آخره كما في اللسان (وشح، دور). وفي معجم البلدان. "وشجى" تحريف. وفي اللسان "وشحاء" أيضاً بالمد، عن كراع. ([16]) بفتح الخاء وكسرها، كما في معجم البلدان. ([17]) في معجم البلدان: "دارة يمعون، بالنون وقد يروى بالزاي وهو جيد، قال: *بدارة يمعون إلى جنب خشرم*" ([18]) ضبطت في الأصل ومعجم البلدان، بكسر الميم الأخيرة، ضبط قلم. وفي القاموس واللسان بفتحها. ([19]) في الأصل: "وهبى" صوابه بالراء، كما في اللسان والقاموس والمعجم. ([20]) ذكرت في القاموس والمعجم. وأنشد للجميح: إذا حللت بجودات ودارتها *** وحال دوني من حواء عرنين([21]) في الأصل: "تين" تحريف، صوابه من القاموس ومعجم البلدان في رسم (دارة) وفي (تيل). والتاء فيه تفتح وتكسر. ([22]) لم أجد لها ذكراً في اللسان ومعجم البلدان، وذكرها في القاموس (دور). ([23]) ذكرها في المعجم، قال: "ويقال محصن"، وبهذا الرسم الأخير وردت في اللسان والقاموس، وضبطت في اللسان فقط بضم الميم وفتح الصاد. ([24]) في الأصل:" اليعضد" مع ضبط الضاد بالضم، تحريف، صوابه من القاموس ومعجم البلدان. وأنشد ياقوت: أو ما ترى أظعانهم مجرورة *** بين الدخول فدرة اليعضيد([25])في المعجم والقاموس: " الردم". ([26]) في الأصل: "حدبى"، صوابه في المعجم والقاموس. وأنشد ياقوت: بدارات جدى أو بصارات جنبل *** إلى حيث حلت من كثيب وعزهل([27]) وكذا ورد إنشاده في المجمل مع ضبط "فلان". وجاء في اللسان (فلن) أنه اسم رجل، واسم قبيلة يقال لهم بنو فلان. وفي اللسان (دوس): "ثوى عليه قيون". ([28]) لامرئ القيس في معلقته. وصدره: * كأن على المتنين منه إذا انتحى * ([29]) في اللسان: "يدوكون تلك الليلة فيمن يدفعها إليه". ([30]) التكملة من المجمل واللسان. ([31]) البيت في اللسان (فثأ) مع نسبته للجعدي، وفي (دوم) بدون نسبة. وسيعيده في (فور). ([32]) صدره كما في ديوانه 78 واللسان (دوم): *معرورياً رمض الرضراض يركضه* ([33]) ديوان ذي الرمة 24 واللسان (دوم). ([34]) في المجمل واللسان: "إذا تأنيت فيه". ([35]) لقيس بن زهير في اللسان (دوم، صلا). وأنشد صدره في المجمل. وفي اللسان: "وتصلية العصا: إدارتها على النار لتستقيم. واستدامتها: التأني فيها. أي ما أحكم أمرها كالتأني". ([36]) البيت لابن أحمر كما في الحيوان (1: 231/ 3: 47) والبيان (1: 133) واللسان (دوم). وصدره: * هذا الثناء وأجدر أن أصاحبه * ([37]) للأفواه الأودي في ديوانه 3 نسخة الشنقيطي واللسان (دأم، سدس). وحق كلمة "الدأماء" أن يفرد لها مادة (دأم). ([38]) لعدي بن زيد، كما في المجمل واللسان (دون). وصدره: *أنسل الذرعان غرب جذم* ويروى: "لم يدن" بتشديد النون على ما لم يسم فاعله، من دني يدنى، أي ضعف. أشير إليها في المجمل واللسان. ـ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.613 harfد و ر
داروا حوله واستداروا.
واستـدار القمـر وقمـر مستديـر: مستيـر.
وأداره ودوّره.
وأدار العمامة على رأسه.
وانفسخ دور عمامته وأدوارها.
ودارت به دوائر الزمان وهي صروفه.
ويتربص بكم الدوائر.
وسوّى الدائرة بالدّوارة وهي الفرجار.
والفلك دوّار.
والدهـر بالنـاس دوّاريٌّ: يدور بأحواله المختلفة.
ودار الفلك في مداره.
ودير به.
وأدير أصابه الدوار وهو مدور به ومدار
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR13.602 harfدَارَ الشيءُ يَدُورُ دَوْراً ودَوَرَاناً ودُؤُوراً واسْتَدَارَ وأَدَرْتُه أَنا ودَوَّرْتُه وأَدَارَه غيره ودَوَّرَ به ودُرْتُ به وأَدَرْت اسْتَدَرْتُ، ودَاوَرَهُ مُدَاوَرَةً ودِوَاراً: دَارَ معه؛ قال أَبو ذؤيب:
حتى أُتِيح له يوماً بِمَرْقَبَةٍ
ذُو مِرَّةٍ، بِدِوَارِ الصَّيْدِ، وَجَّاسُ
عدّى وجاس بالباء لأَنه في معنى قولك عالم به. والدهر دَوَّارُ بالإِنسان ودَوَّارِيُّ أَي دائر به على إِضافة الشيء
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.062 harf* د و ر * * الدَّارُ * مؤنثة وقوله تعالى ﴿ولنعم دار المتقين﴾ يذكر على معنى المثوى والموضع كما قال ﴿نعم الثواب وحسنت مرتفقا﴾ فأنث على المعنى قلت التأنيث في حسنت ليس على المعنى بل على لفظ الأرائك إن أريد بالمرتفق موضع الارتفاق وهو الاتكاء أو على لفظ الجنات إذا أريد بالمرتفق المنزل وجمع القلة * أدْؤُر * بالهمز وتركه والكثير * دِيَارٌ * كجبل وأجبل وجبال و * دُورٌ * أيضا كأسد وأُسد و * الدَّارَةُ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR26.239 harfالدار: المحل يجمع البناء والعرصة، أنثى. قال ابن جني: من دار يدور، لكثرة حركات الناس فيها. وفي التهذيب: وكل موضع حل به قوم فهو دارهم. والدنيا دار الفناء، والآخرة دار البقاء، ودار القرار. وفي النهاية: وفي حديث زيارة قبور المؤمنين سلام عليكم دار قوم مؤمنين ، سمي موضع القبور دارا تشبيها بدار الأحياء، لاجتماع الموتى فيها. وفي حديث الشفاعة: فأستأذن على ربي في داره ، أي في حظيرة قدسه، وقيل: في جنته.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR24.604 harfدَارَ
1 دَارَ دار داري , aor. يَدُورُ, inf. n. دَوْرٌ and دَوَرَانٌ (S, M, A, Msb, K) and دُؤُورٌ (M) and مَدَارٌ; (Lth, T;) and ↓ استدار; (M, A, Msb, K;) and ↓ ادار; (M;) He, or it, went, moved, or turned, round; circled; revolved; returned to the place from which he, or it, began to move. (TA.) ― -b2- You say, دَارُوا حَوْلَهُ and ↓ استداروا They went round it: (A:) and دار حَوْلَ البَيْتِ and
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.270 harfدَارَ
دَارَ ( w ) U ( n. ac. دَوْر 1 , مَدْوَر 17A , دُوُوْر 27 , دَوَرَاْن 36 ),
a. Turned, went round, revolved.
b. [ Bi or 'Ala ], Turned or went round, about; encircled, encompassed.
c. [ Bi ], Went about with, colported, hawked about; turned round with.
d. [ pass. دِيْرَ ] [ 'Ala or Bi ], Was giddy; reeled.
دَوَّرَ
دَوَّرَ II ,
a. Turned round, revolved; put in motion, set going
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR69.479 harfدور
دَارَ - يَدُوْرُ - دَائِر - دَائِرَة - دَوائِر - دَارْ - دِيَار - دَيَّار - أَدارَ - يُديْرُ
دَارَ - يَدُوْرُ + الكائن: يتحرك بحركة منحنية انعطافية من نقطة بدء فيبتعد عنها ثم يعود إليها مؤثراً فيها، وذلك بشكل متكرر ومعاود
دَارَ - يَدُوْرُ + الكائن + حول شيء: يطوف حوله ثم يعود إلى موضع البدء بشكل متكرر ومعاود
دَائِر: اسم فاعل صفة مشبهة من
Sîgalar(24)
Mücavir kökler107 mücavir (310 toplam)
- جثم
5 ortak ayet · Ceseye diz çökmek, ceseme çökmüş olarak hareketsizce durmak…
- خرج
12 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- صبح
6 ortak ayet · Tan demektir
- عقب
7 ortak ayet · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
- أخر
11 ortak ayet · Uhur ense demektir
- دنو
8 ortak ayet · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
- رجف
3 ortak ayet · Recef dalgalı deniz demektir
- أخذ
9 ortak ayet · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
- شحح
2 ortak ayet · Rutubetli kav, çakıldığı zaman ateş almayan kav demektir
- قتل
6 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- هجر
3 ortak ayet · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
- أله
27 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
Geçtiği ayetler(53)
… أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ …
Onların yurtlarıSonra sizler; birbirinizi öldüren, aranızdan bir takımını yurtlarından süren, onlara karşı günah ve düşmanlıkla birleşen, onları (yurtlarından) çıkarmak haram kılınmışken esir olarak geldiklerinde fidyeleşmeye kalkan kimselersiniz. Yoksa kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkar mı ediyorsunuz? Sizden böyle yapanın cezası; dünya hayatında rezil olmaktan başka birşey değildir. Kıyamet gününde ise onlar, azabın en şiddetlisine uğratılırlar. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا …
Onların yurtlarıBinlerce oldukları halde ölüm korkusuyla yurtlarından çıkanları görmedin mi? Allh onlara; (ölün) dedi. Sonra da onları diriltti. Şüphesiz ki, Allah insanlara karşı lutuf sahibidir. Ama insanların pek çoğu şükretmezler.
… أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ …
Onların yurtlarıNihayet Rabbları, onlara icabet etti: Birbirinizden meydana gelen sizlerden; gerek erkek olsun gerek dişi olsun, çalışanın işini boşa çıkarmam. Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, benim yolumda işkenceye, hakarete, ziyana uğrayanların, muharebe edenlerin ve öldürülenlerin suçlarını elbette örteceğim, Allah katından mükafat olmak üzere; onları altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağım. Sevabın en güzeli, Allah katındadır.
وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ
Onların yurtlarıHem yurtlarından böbürlenerek ve insanlara gösteriş yaparak çıkan ve Allah yolundan alıkoyanlar gibi olmayın. Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatandır.
وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ
Onların yurtlarıZulmedenleri bir çığlık tuttu. Oldukları yerde diz üstü çöküverdiler.
وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ
Onların yurtlarıEmrimiz gelince; Şuayb’ı ve beraberindeki inananları, katımızdan bir rahmet ile kurtardık. Zulmedenleri de korkunç bir ses yakaladı ve oldukları yerde diz üstü çöküverdiler.
الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا …
Onların yurtlarıOnlar ki; haksız yere ve sadece: Rabbımız Allah’tır dedikleri için yurtlarından çıkarılmışlardır. Şüphesiz ki Allah; insanların bir kısmını diğerleriyle bertaraf etmeseydi; manastırlar, kiliseler, havralar ve içinde Allah’ın adı çok anılan mescidler yıkılır giderdi. Allah; kendisine yardım edenlere elbette yardım eder. Şüphesiz ki Allah; Kavi’dir, Aziz’dir.
… الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنْتُمْ أَنْ يَخْرُجُوا وَظَنُّوا أَنَّهُمْ …
Onların yurtlarıO’dur Ehl-i Kitab’tan küfretmiş olanları ilk sürgünde yurtlarından çıkarmış olan. Halbuki siz, onların çıkacaklarını sanmıştınız. Onlar da kalelerinin kendilerini Allah’tan koruyacağını sanmışlardı. Fakat Allah’ ın azabı onlara hesablamadıkları yerden geldi. Ve kalblerine korku saldı. Kendi elleriyle ve inananların elleriyle evlerini yıkıyorlardı. Ey basiret sahipleri ibret alın.
لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا وَيَنْصُرُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ
Onların yurtlarıYurtlarından ve mallarından çıkarılmış olan, Allah’tan bir lutuf ve rıza dileyen, Allah’ın dinine ve peygamberine yardım eden fakir muhacirler içindir. İşte bunlar, sadıkların kendileridir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دور |
| Yapı | Üçlü kök (sülâsî mücerred) |
| Özel Durum | Ecvef-i vâvî (orta harfi vâv olan illetli kök) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طوف, حول, حوط |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin çevresini sarıp kuşatarak merkez etrafında dairesel hareket yapması, dönmesi ve başladığı noktaya geri dönmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın emniyet ve mahremiyetle kuşatıldığı sabit yaşam alanı (dünya ve âhiret yurdu), zamansal dönüşümler ve olayların kuşatıcı döngüsü |
| Çekirdek Özet 3 | Sabit bir eksen etrafında kurulan koruyucu dairesellik; varlığın, mülkiyetin, zamanın ve sorumluluğun kesintisiz deveran düzeni |
| Kritik Hata Riski | Kökün türevi olan «dâr» kelimesini yalnızca taş ve topraktan ibaret fiziki bir bina veya konut sanıp, kökün merkezindeki sınırlandırıcı, koruyucu ve döngüsel varoluş alanını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دو | Bir eksen veya sınır etrafında sürekli kılınma, yayılma, uzama ve akışkan kuşatma hareketi (aynı çekirdeği paylaşan دول kökünde nöbetleşe el değiştirme ve deveran, دوم kökünde kesintisiz süreklilik ve kalıcılık, دون kökünde ise sınır çekme ve aşağıda tutma anlamı belirgindir). | ر | Çekirdeğe eklenen «r» sesi, akışkan veya sürekli kuşatmayı tam bir dairesel kavise, başlangıç noktasına geri bağlanan kapalı bir döngüye ve kendi üzerine kapanan sabit bir sınıra dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir alana girişi, sınırlanmış bir iç mekânı, dışarı ile içeriyi ayıran eşiği temsil eder. |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki ucu birbirine bağlamayı, hareketi merkeze raptetmeyi ve kopmayan rabıtayı temsil eder. |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Yönelimi, hareketi yönlendiren merkezi ve bütünü kuşatan zirveyi temsil eder. |
| دور | Kapı ile sınırlanmış alanın bir merkez kazık etrafında birbirine raptedilerek başa dönen kapalı bir daire oluşturması | Kapalı bir eşik oluşturan sınırın merkez etrafında çengel misali bağlanıp dönerek başlangıç noktasıyla birleşmesi, etrafı çevrilmiş güvenli bir yurt ve deveran eden bir döngü meydana getirir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin etrafında dairesel olarak dönmek, çadırı veya duvarı dairesel şekilde çevrelemek, sarığın başa dolanması («devru’l-imâme») ve devenin havuz etrafında dolanması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays, Muallaka’sında kadınların dairesel tavaf ettiği put ve etrafındaki dönüş alanını tasvir ederken şöyle der: عَذَارَى دَوَارٍ فِي مُلاَءٍ مُذَيَّلِ |
| Erken Arapça kullanım | el-Accâc, zamanın ve feleğin insanlar etrafında türlü hallerle dönüp durmasını şu mısra ile dile getirir: وَالدَّهْرُ بِالإِنْسَانِ دَوَّارِيُّ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça دور kökü, Kuzeybatı Sami ve Güney Sami dillerinde çok köklü bir geçmişe sahip ortak bir semantik matristir. İbranice dōr (דּוֹר) biçiminde «nesil, çağ, döngüsel insan kuşağı ve dairesel toplanma alanı» anlamına gelirken; dūr (דּוּר) fiili «daire çizmek, dönmek, ikamet etmek ve çember şeklinde yerleşmek» anlamlarını taşır. Süryanicede dār / dūrō (ܕܘܪܐ) kökü «ikamet etmek, yerleşmek, yurt kurmak ve çeperle çevrili köy» kavramlarını karşılar. Akadcada dūru kelimesi doğrudan «şehir suru, çepeçevre koruyucu duvar ve muhasara halkası» anlamına gelir ki bu somut veri kökün ilk fiziksel türevini açıkça ortaya koyar. Kökün en ilksel Afro-Asyatik çekirdeği, «bir alanı dairesel olarak taşla, çitle veya hendekle kuşatarak korunaklı bir iç mekân oluşturmak» ve bu sabite etrafında «zamanın ya da canlının dönmesi» hareketidir. Arapçada kök bir yandan zamanın getirdiği devir ve felaketleri («dâire»), diğer yandan da korunaklı, etrafı çevrilmiş sabit iskân mahallini («dâr») kusursuz bir semantik dengeyle bünyesinde toplamıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir merkez etrafında dolanarak başa dönme ve dairesel sınır çekme | Kökten türeyen «dâr» (yurt), duvar veya çadırlarla etrafı çevrilmiş, canın korunduğu mahrem çemberdir; «devr» ise aynı çemberin zamansal harekettir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice dōr / dūr, Süryanice dīrā, Akadca dūru | İskân alanı, nesil/devir ve koruyucu şehir suru anlamları bütün Sami kollarında düzenli ses denkliğiyle korunmuştur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Eski Mısırca d-r (sınır, çevrelemek, duvar örmek) | Afro-Asyatik kök katmanında sınır çekme ve koruyucu set örme ortak tasarımına işaret eder. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), HALOT, CAD.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دور | Anlamlı | Çevrelemek, dönmek, yurt kurmak | Hedef köktür; dairesel hareket, devir ve çevrili emniyet alanı. | Kur'an'da geçer |
| درو | Anlamlı | Alıştırmak, gizlenmek, avı kuşatmak | Bir şeyi hileyle veya alıştıra alıştıra elde etmek; «dereytü» formuyla bilmek ve farkına varmak. | Kur'an'da geçmez |
| ودر | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş bağımsız bir kök olarak anlamlı kullanım kazanmamıştır. | Kur'an'da geçmez |
| ورد | Anlamlı | Suya ulaşmak, gelmek, hazır bulunmak | Bir hedefe doğru ilerleyip ona dahil olmak; suya inen kafilenin hareketi. | Kur'an'da geçer |
| ردو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu diziliş bağımsız bir kök hüviyeti taşımayıp diğer köklerin dönüşümü sayılmıştır. | Kur'an'da geçmez |
| رود | Anlamlı | Aramak, gidip gelmek, talep etmek | Bir gaye peşinde ileri geri hareket etmek, otlak veya su aramak; irade kelimesinin aslıdır. | Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دور | Merkez | Dönmek, çevrelemek, yurt | Bir merkez etrafında dairesel kapanma ve bu korunaklı alanın bütünü. | Harekette kapalılık, merkeze bağlılık ve sınır çekilmiş mekan ön plandadır. |
| طوف | Komşu | Dolanmak, tavaf etmek, etrafında akmak | Bir şeyin çevresinde açık veya akışkan biçimde dönmek, dolaşmak. | دور kendi ekseninde ve sınırında kapanmayı vurgularken, طوف hareketin yayılmasını ve seyrini belirtir. |
| حول | Komşu | Değişmek, dönüşmek, bir halden diğerine geçmek | Bir durumdan başka bir duruma evrilerek dönmek, yılı tamamlamak. | دور mekansal/dairesel çizgiye odaklanırken, حول niteliksel başkalaşımı ve değişimi ifade eder. |
| حوط | Komşu | Kuşatmak, çepeçevre emniyete almak | Bir şeyin dış çeperini çitle, duvarla koruma altına almak. | دور hem dönüş hareketini hem yurdu kapsarken, حوط bütünüyle dış koruma bariyerine odaklanır. |
| ثبت | Zıt | Sabit durmak, kımıldamamak, yerinde kalmak | Hareketin ve dönüşün tamamen durması, tek bir noktada çakılıp kalmak. | دور kökündeki deveran, el değiştirme ve akışkan daireselliğin mutlak zıddıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دور | Dönmek, çevrelemek, yurt, devir | Dairesel hareket ile sınırlandırılmış güvenli yaşam alanını birlikte kapsar. | Kesin |
| Latince | gyrare, revolvere, domus | Dönmek, çember çizmek; yurt, konak | Gyrare dairesel dönüşü, domus ise korunaklı ev alanını verir; tek kelime iki alanı aynı anda karşılamaz. | Güçlü |
| İngilizce | revolve, cycle, abode, domain | Dönmek, devretmek; yurt, egemenlik alanı | Cycle ve revolve deveranı, abode ve domain ise dâr anlamını karşılar. | Güçlü |
| Almanca | drehen, kreisen, Heimstätte, Wohnsitz | Dönmek, daire çizmek; yurt, mesken | Dönme eylemi ile yerleşim mekanı ayrı sözcüklerle karşılanabilir. | Güçlü |
| Fransızca | tourner, circuler, demeure | Dönmek, dolaşmak; mesken, yurt | Circuler deveranı, demeure kökün kalıcı yurt boyutunu ifade eder. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| «ed-Dâr» (الدَّار) | Âhiret yurdu, ebedî esenlik ve mükafat mekânı | Âhiretin gerçek ve nihai sığınak olduğunu bildiren bağlamlar; örnek: el-Bakara 2:94, el-En‘âm 6:32, el-Kasas 28:83. |
| «Dâru’s-Selâm» (دَارُ السَّلَامِ) | Esenlik ve mutlak barış yurdu (Cennet) | Allah’ın kullarını davet ettiği güvenli ilahi menzil; örnek: el-En‘âm 6:127, Yûnus 10:25. |
| «Diyâr» (دِيَار) | Dünyadaki vatan, kavmin yerleştiği topraklar ve haneler | Savaş, sürgün, haksız yere vatandan çıkarılma bağlamları; örnek: el-Bakara 2:84, el-Bakara 2:85, el-İsrâ 17:5, el-Mümtehine 60:8. |
| «Dârihim» (دَارِهِمْ) | Helak edilen kavimlerin yerle bir olan yurtları | İlahi azabın indiği şehir ve yerleşim alanları; örnek: el-A‘râf 7:78, el-A‘râf 7:91, Hûd 11:67, el-Ankebût 29:37. |
| «Dâire» / «Devâir» (دَائِرَة / الدَّوَائِرَ) | Çepeçevre kuşatan bela, felaket ve zamanın getirdiği yıkım döngüsü | Münafıkların müminlerin başına gelmesini beklediği musibetler; örnek: el-Mâide 5:52, et-Tevbe 9:98, el-Feth 48:6. |
| «Tedûru» (تَدُورُ) | Gözlerin korku ve dehşetten fırıl fırıl dönmesi | Savaş korkusu veya ölüm anındaki dehşet tasviri; örnek: el-Ahzâb 33:19. |
| «Tüdîrûnehâ» (تُدِيرُونَهَا) | Ticari malın elden ele peşin olarak devredilmesi | Ticarette borçlanma ve peşin alışveriş hukuku; örnek: el-Bakara 2:282. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Dâru’s-Sevâb, Dâru’l-Ukâb, Dâru’l-Adl kavramları | Âhiretin hakikati, cennet ve cehennemin ebediyeti, imtihan sahası olan dünyanın geçiciliği. | İlahi adaletin ve karşılığın tecelli ettiği nihai ve kuşatıcı varlık katmanı. |
| Fıkıh | Dâru’l-İslâm, Dâru’l-Harb, Dâru’s-Sulh taksimatı | Hukuki yetki alanı, vatandaşlık, mülkiyet güvenliği, ibadet ve muamelelerin geçerlilik sınırları. | Hükümranlığın, güvenliğin ve yasaların cari olduğu egemen coğrafi sınır. |
| Tefsir | «Dâru’s-Selâm» ve helak olan kavimlerin «diyârı» | Cennetin afetlerden arınmış mutlak barış yurdu olması ile inkarcıların yurtlarının mezara dönüşmesi. | İnsanın sığındığı fiziksel ve ruhsal mekanın ilahi kudret karşısındaki akıbeti. |
| Hadis | «Dûru’l-Ensâr» ve ticaretin deveranı | Ensar kabilelerinin hiyerarşisi, kabilenin sınırları ve malın zenginler arasında dönmesi. | Kabile/aşiret birimi ile iktisadi ve sosyal dolaşım ağı. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve kulluk alanı | Dâr (Dünya ve Âhiret Yurdu) | İmtihan ve varış menzili | İnsanın varlığı dairesel bir yolculuktur; Allah’tan çıkıp tekrar O’na ve O’nun kurduğu ebedi yurda döner. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve kozmik nizam | Deveran ve feleki yörünge | Çevrimsel düzen | Evrendeki tüm cisimler kendi ekseninde ve yörüngesinde dönerek (dâire) varlığını ve dengesini korur. | Kesin |
| Siyasi | Hukuk ve hakimiyet coğrafyası | Dâr (Egemenlik ve Barış Sınırı) | Hukuki himaye çemberi | Bir devletin hukuku ancak sınırları belirlenmiş yurt dairesinde icra edilir; vatan bu koruyucu çemberdir. | Güçlü |
| İktisadi | Ticari mübadele ve mülkiyet | Ticâreten hâdıraten tüdîrûnehâ (Dolaşım) | Malın akışı ve deveranı | Servetin tek elde birikmeyip toplum içinde sürekli devretmesi (tedâvül/idâre) iktisadi adaleti sağlar. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dairesel yörünge, periyodik döngü ve kapalı devre (Limit Cycle / Conservation of Angular Momentum) | Fizikte bir kütlenin merkezi bir çekim kuvveti etrafında kapalı bir yörüngede dönmesi, sistemin enerjisini koruyarak başlangıç durumuna periyodik olarak dönmesidir. دور kökünün bir merkez etrafında dolanarak sabit bir alan üretmesi bu ilkeyle tam bir yapısal eşbiçimlilik gösterir. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyopolitik egemenlik alanı, vatan sınırı ve kurumsal dönüşüm döngüleri (Jurisdiction / Generational Cycle) | Hukuk ve siyaset biliminde devletin egemenliği, sınırları belirlenmiş bir yetki alanı (dâr/jurisdiction) içinde geçerlidir; sosyolojide ise toplumlar İbn Haldun’un işaret ettiği döngüsel medeniyet aşamalarından geçerler. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökten gelen «dâr» kelimesini sadece bireysel mülkiyete konu olan dört duvarlı «konut / apartman dairesi» sınırına indirgemek; «tedûru» ve «devâir» ifadelerini ise sıradan tesadüfi olaylar zinciri saymak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | «Dâr», insanın varoluşsal emniyetini, aidiyetini, şerefini ve hukukunu kuşatan kurumsal vatan, kabile birlikteliği ve en nihayetinde ebedî âhiret menzilidir. Döngü ise tarihin ve adaletin kaçınılmaz işleyiş kanunudur. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur’an’da geçen yurt çıkarma («ihrâcün mined-diyâr») tehdidinin vatan, hürriyet ve kolektif güvenlik ihlali olduğunu kavrayamamak; âhiretin «yegane gerçek yurt» vasfını unutup dünyayı nihai istikrar alanı zannetmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an’ın mekan, zaman ve tarih felsefesini tek bir dinamik kavramda birleştirir. Mekan sabit ve sınırlandırıcı bir güvenlik çemberi («dâr»), zaman ve olaylar ise bu çemberi sınayan döngüsel bir hareket («devâir») olarak kurgulanır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkarcıların kendi yurtlarında helak edilmelerini anlatan kıssalarda (A‘râf, Hûd, Ankebût), vatan savunması ve hicret ayetlerinde (Bakara, Enfâl, Haşr, Mümtehine) ve ticaret hukukunu düzenleyen müdâyene ayetinde (Bakara 2:282). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Güvenliğin ve ikametin tesadüfi bir barınmadan ibaret olmadığını, sınırları ilahi rıza ile çizilmemiş hiçbir yurdun ayakta kalamayacağını gösterir; ayrıca zenginliğin statik biriktirme değil, deveran eden adil bir akış olduğunu hatırlatır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir merkez etrafında dolanarak başa dönen dairesel hareket ve bu hareketin sınırlandırdığı, etrafı çeperle çevrili korunaklı yerleşim alanı.
- Soyut anlamVarlığın, zamanın, iktisadi değerlerin ve tarihin periyodik bir döngü içinde devretmesi; ilahi adalet ve emniyet çemberi.
- Sistematik karşılıkHukuki ve ontolojik sınırları belirlenmiş egemenlik mahalli (dâr) ile bu alan içerisindeki ve çevresindeki dinamik akışkanlığın (deveran) kurumsal dengesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde kapalı bir eğrisi ile çevrelenmiş emniyetli ve sınırlı iç bölge (dâr/yurt), bu sınır boyunca icra edilen dairesel deveran çizgi integrali ile temsil edilmiştir. Yüzeydeki girdap/dönüşüm yoğunluğu , merkezin etrafında üretilen korunmuş momenti ve devir hareketini gösterir; sınırın kapalılığı ve sıfırdan farklı oluşu sistemin dağılmayıp bir merkez etrafında korunan dinamik bir dengeye sahip olduğunu ifade eder.