رود
ر - و - د
KÖK- 148 geçiş
- 120 ayet
- 45 sîga
- 12 sözlük
“Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur. Sonra mastar olarak bir iş yapanın o işi yamak isteğine isim olmuştur. Yani işleri döndüren beyindeki kol anlamına gelmiştir. Rüveyda, maksatlı yani bir işin sonunu görmek için mühlet vermek demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur. Sonra mastar olarak bir iş yapanın o işi yamak isteğine isim olmuştur. Yani işleri döndüren beyindeki kol anlamına gelmiştir. Rüveyda, maksatlı yani bir işin sonunu görmek için mühlet vermek demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR9.717 harfباب الدال والراء و و ا ي معهما
د و ر، د ي ر، د ر ي، د ر أ، ر أ د، ر ي د، أ ر د، ر و د، و ر د، ر د أ، ر د ي مستعملات
دور:
الدَوّاريُّ: الدهرُ الدَوّار بالناس، قال العجاج:
والدهر بالاِنسانِ دَواريُّ
ويقال: دارَ دَورةً واحدة، وهي المرَّةُ الواحدة يَدورُها.
والدَّور قد يكون مصدراً في الشعر، ويكون لوثاً واحداً من دَوْر العِمامة، ودَوْرُ الحَبْلِ بالشيء، ويكون لوثاً واحداً من والدُوارُ: أن يأخُذَ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.625 harfراوَدْتُه على كذا مُراوَدةً ورِواداً، أي أردتُهُ. ورادَ الكَلأَ يَرودُهُ رَوْداً، ورِياداً، وارْتادَهُ ارتياداً، بمعنىً، أي طَلَبَهُ. والرائِدُ: الذي يُرْسِلُ في طَلَبِ الكَلإِ. يقال: لا يكذبُ الرائدُ أهْلَه. ورادَ الشيءُ يَرودُ: أي جاء وذَهَبَ. والرائد: يَدُ الرَحى، وهو العودُ الذي يُقْبِضُ عليه الطاحِنُ إذا أداره. ورِيادُ الإبل: اختلافُها في المرعى مُقْبِلَةً ومُدْبِرَةً؛ والموضع مَرادٌ. وكذلك
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok25.668 harfد ر ( وايء )
دور ، دير ، درى ، أدر ، درأ ، ردى ، ورد ، ودر ، ردأ ، رود ، ريد ، رأد : ( مستعملة ) .
( دور دير ) : قال الليث : الدَوَّارِيُّ : الدَّهر الدَّوَّارُ بالإنسان .
قال العجاج : والدهرُ بالإنسان دَوّارِيُّ .
ويقال : دَارَ دَوْرَةً واحدة ، وهي المرَّة الواحدةُ يَدُورها ، والدَّوْرُ قد يكون مَصدراً في الشعر ، ويكون دَوْراً واحداً من دَوْرِ العمامة . ودَوْرِ الخَيْل وغيره ، عامٌ في الأشياء
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR13.309 harf(باب الراء والواو وما يثلثهما)
(روي) الراء والواو والياء أصلٌ واحد، ثمّ يشتق منه. فالأصل ما كان خِلافَ العَطَش، ثم يصرَّف في الكلام لحامِلِ ما يُرْوَى منه.
فالأصل رَوِيتُ من الماء رِيّاً. وقال الأصمعي: رَوَيْت على أهلي أَرْوِي رَيّاً. وهو راوٍ من قومٍ رُواةٍ، وهم الذين يأتونهم بالماء.
فالأصل هذا، ثمّ شبِّه به الذي يأتي القومَ بِعْلمٍ أو خَبَرٍ فيرويه، كأنَّه أتاهم برِيِّهم من ذلك.
(روب)
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.515 harf- الرود: التردد في طلب الشيء برفق، يقال: راد وارتاد، ومنه: الرائد، لطالب الكلإ، وراد الإبل في طلب الكلإ، وباعتبار الرفق قيل: رادت الإبل في مشيها ترود رودانا، ومنه بني المرود. وأرود يرود: إذا رفق، ومنه بني رويد، نحو: رويدك الشعر يغب (قال في اللسان: أغب: بات، ومنه قولهم: رويد الشعر يغب، معناه: دعه يمكث يوما أو يومين. انظر: اللسان (غب) ؛ والأمثال: ص 217). والإرادة منقولة من راد يرود: إذا سعى في طلب
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR11.687 harfالرَّوْدُ: مصدر فعل الرائد، والرائد: الذي يُرْسَل في التماس النُّجْعَة وطلب الكلإِ، والجمع رُوَّاد مثل زائر وزُوَّار. وفي حديث عليّ، عليه السلام، في صفة الصحابة، رضوان الله عليهم أَجمعين: يدخلون رُوَّاداً ويخرجون أَدلة أَي يدخلون طالبين للعلم ملتمسين للحلم من عنده ويخرجون أَدلة هُداة للناس. وأَصل الرائد الذي يتقدّم القوم يُبْصِر لهم الكلأَ ومساقط الغيث؛ ومنه حديث الحجاج في صفة الغيث: وسمعت
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR688 harf* ر و د * * الإرادةُ * المشيئة و * راوَدَهُ * على كذا * مُرَاوَدَةً * و * رِوَاداً * بالكسر أي أراده و * رَادَ * الكلأ أي طلبه وبابه قال و * رِياداً * أيضا بالكسر و * ارْتَادَ * * ارْتِيَاداً * مثله وفي الحديث ﴿إذا بال أحدكم فليرتد لبوله﴾ أي فليطلب مكانا لينا أو منحدرا و * الرائِدُ * الذي يرسل في طلب الكلأ و * المُرادُ * بالفتح المكان الذي يذهب فيه ويجاء و * المِرْوَدُ * بالكسر الميل وفلان يمشي
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.733 harfالرود: الطلب، مصدر راد يرود، كالرياد، بالكسر، والارتياد والاسترادة، ويقالك راد أهله يرودهم مرعى، أو منزلا، ريادا، وارتاد لهم ارتيادا. ومنه الحديث: إذا أراد أحدكم أن يبول فليرتد لبوله أي يرتاد مكانا دمثا لينا منحدرا لئلا يرتد عليه بوله ويرجع عليه رشاشه. والرود: الذهاب والمجيء، يقال: راد يرود، إذا جاء وذهب ولم يطمئن. ومالي أراك ترود منذ اليوم، ومصدره الرودان والمرروادة والرواد، والريد، بكسرهما، كذا
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR22.787 harfرَادَ
1 رَادَ ذ , aor. يَرُودُ, (T, S, A,) inf. n. رَوَدَانٌ (A, TA) and رَوْدٌ, (K, TA,) He, or it, (a thing, S,) came and went; (T, S, A, K;) [went to and fro;] was restless, or unsettled. (T, TA.) One says, مَا لِى أَرَاكَ تَرُودُ مُنْذُ اليَوْمِ [What aileth me that I see thee coming and going, or going to and fro, during this day?]. (A, TA.) And رَادَتْ, (S, M, A, K,) aor. تَرُودُ, (S, A,)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.547 harfرَادَ
رَادَ ( w ) U ( n. ac. رَوْد 1 , رِيَاد [ 23I ] ),
a. Wished for; sought for; demanded, required; wished, willed.
b. [ n. ac. رَوْد 1 , رِوَاْد 23I , رُوُوْد 27 , رَوَدَاْن 36 ), Roamed, roved about; went to & fro.
c. Moved about, shifted.
رَوَّدَ
رَوَّدَ II ,
a. Sang.
رَاْوَدَ
رَاْوَدَ III
a. [ 'Ala ], Wished for, wanted, desired.
b. [ acc. & 'Ala ], Tried to turn to.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok73.905 harfرود
رَادَ - يَرُوْدُ - رَوْدَة - رُوَيْدَة - رُوَيداً - أَرَادَ - يُرِيْدُ - رَاوَدَ - يُراوِدُ
رَادَ - يَرُوْدُ + كائن + شيئاً: سعى في طلبه: يميل نفسياً لحدوث ووقوع فعل: يشعر في نفسه بالميل والرغبة والطلب والسعي لتحقيق مراد أو الحصول عليه، مع أمل وطمع بالنجاح
رَوْدَة : على وزن " فـَعـْلة" اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " رَادَ - يَرُوْدُ ":
Sîgalar(45)
- يُرِيدُİrade eder(يُفْعِلُ)×38
- أَرَادَİrade etti(أَفْعَلَ)×18
- يُرِيدُونَİrade ederler(يُفْعِلُونَ)×13
- أُرِيدُİrade ederim(أُفْعِلُ)×7
- تُرِيدُونَİrade edersiniz(تُفْعِلُونَ)×5
- يُرِدْİrade eder(يُفْعِلْ)×5
- أَرَادُواİrade ettiler(أَفْعَلُوا)×4
- أَرَدْنَاİrade ettik(أَفْعَلْنَا)×4
- نُرِيدُİrade ederiz(نُفْعِلُ)×4
- تُرِيدُİrade edersin(تُفْعِلُ)×3
Mücavir kökler197 mücavir (482 toplam)
- أله
65 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- دنو
14 ortak ayet · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
- وفق
3 ortak ayet · “Vefk” yatay demektir
- تمم
5 ortak ayet · Çiçeklenmiş ağaç demektir
- ركس
2 ortak ayet · Riks devenin burnunu ayağa bağlayan ve ortası binicinin…
- كفر
21 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- أخر
14 ortak ayet · Uhur ense demektir
- صعد
3 ortak ayet · Bayır, yokuş yer demektir
- ضرر
7 ortak ayet · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
- طفأ
2 ortak ayet · TFV Tafve(tı ile) kaynayan tencerede taşan köpük demektir
- طلق
4 ortak ayet · “Dalk” sansar demektir
- حرج
3 ortak ayet · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
Geçtiği ayetler(120)
… مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا …
İrade ederRamazan ayı; öyle bir aydır ki, insanlara doğru yolu gösteren, hak ile batılı ayıran Kur’an, o ayda indirilmiştir. Sizden her kim ayı görürse oruç tutsun. Kim de hasta olur veya seferde bulunursa, diğer günlerde o kadar oruç tutsun. Allah, sizin için kolaylık ister, güçlük istemez. Bu sayıyı tamamlamanız; size hidayet ihsan etmiş olduğundan Allah’ı tekbir ile yüceltmeniz içindir ve umulur ki şükredesiniz.
… مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا …
İrade ederRamazan ayı; öyle bir aydır ki, insanlara doğru yolu gösteren, hak ile batılı ayıran Kur’an, o ayda indirilmiştir. Sizden her kim ayı görürse oruç tutsun. Kim de hasta olur veya seferde bulunursa, diğer günlerde o kadar oruç tutsun. Allah, sizin için kolaylık ister, güçlük istemez. Bu sayıyı tamamlamanız; size hidayet ihsan etmiş olduğundan Allah’ı tekbir ile yüceltmeniz içindir ve umulur ki şükredesiniz.
… شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ
İrade ederŞu peygamberler onlardan kimini kiminden üstün kıldık. Allah, onlardan kimiyle söyleşmiş, kimini de derecelerle yükseltmiştir. Meryem oğlu İsa’ya da açık deliller verdik. Ve onu Ruh’ul-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dilesydi; onların arkasındakiler; kendilerine apaçık deliller geldikten sonra birbirlerini öldürmezlerdi. Fakat ihtilafa düştüler, sonra onlardan kimi inandı, kimi de inkar etti. Allah dileseydi; birbirlerini öldürmezlerdi. Ancak Allah, istediğini yapar.
تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ
İrade ederBunlar; Allah’ın ayetleridir. Onları sana hak olarak okuyoruz. Allah, alemlere zulmetmek istemez.
… مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ …
İrade ederGerçekten Allah’ın size olan vaadi doğru çıktı; O’nun izni ile kafirleri kırıp biçiyordunuz ki içinizden, dünyayı isteyenler ve ahireti isteyenler bulunduğundan sevdiğiniz zaferi size gösterdikten sonra; baş kaldırdığınız, verilen emir hakkında çekiştiğiniz ve yıldığınız zaman, imtihan etmek için Allah sizi mağlubiyete uğrattı. Bununla beraber sizi bağışladı. Allah mü’minlere lütufkardır.
… مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ …
İrade ederGerçekten Allah’ın size olan vaadi doğru çıktı; O’nun izni ile kafirleri kırıp biçiyordunuz ki içinizden, dünyayı isteyenler ve ahireti isteyenler bulunduğundan sevdiğiniz zaferi size gösterdikten sonra; baş kaldırdığınız, verilen emir hakkında çekiştiğiniz ve yıldığınız zaman, imtihan etmek için Allah sizi mağlubiyete uğrattı. Bununla beraber sizi bağışladı. Allah mü’minlere lütufkardır.
وَلَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ
İrade ederKüfre koşanlar, seni üzmesin. Şüphesiz onlar, Allah’a zarar veremezler. Allah, onlara ahirette hiç bir nasib vermemek istiyor. Onlar için büyük bir azab vardır.
يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
İrade ederAllah; size bilmediklerinizi açıkça bildirmek, sizden öncekilerin yollarını size göstermek ve tövbelerinizi kabul etmek ister. Allah Halim’dir, Hakim’dir.
وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا
İrade ederAllah; sizin tövbelerinizi kabul etmek ister. Şehvetlerine uyanlarda sizin büyük bir sapıklığa düşmenizi isterler.
يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا
İrade ederAllah (tekliflerini) sizden hafifletmek istiyor. Ve insan, zayıf yaratılmıştır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رود |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طلب, قصد, همم, شاء |
| Zıt Kök | كره |
| Çekirdek Özet 1 | Su, otlak veya elverişli menzil aramak amacıyla önden gidip gelme; yumuşak ve amaçlı araştırma hareketi |
| Çekirdek Özet 2 | Bir hedefe bilinçli yönelme, tercihte bulunma, kast ve fiili doğuran kesin azim (irade) |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın ve insanın kör tesadüflerle değil, gaye odaklı bir niyet ve tercih düzeniyle yönetilmesi |
| Kritik Hata Riski | İrade kavramını zihinsel bir temenni veya pasif bir arzu sanarak kökteki aktif araştırma ve yönelim dinamiğini yitirmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رو | Genişleme, yayılma, akışkan devinim ve ferahlık arayışı (örneğin روح, روض, روع, روغ, روم) | د | Geniş ve serbest yayılma hareketini sınırlandırarak belirli bir kapı, hedef veya menzile odaklanmış maksatlı bir araştırma ve isteme eylemine dönüştürür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Öncülük etme, zihinsel planlama, niyetin başlatılması ve hedefin en baştan belirlenmesi. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İsteyen özne ile hedeflenen nesne arasında bağ kurma; eylemin devamlılığını sağlama. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Eşiği aşma, niyetten fiile geçiş kapısını aralama ve amaca doğru adım atma. |
| رود | Zihinde ve başta tasarlanan bir hedefe doğru yönelip o hedefe ulaştıracak kapıyı ve yolu ısrarla arama hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kabilenin konaklamasından önce otlak ve su bulmak üzere önden gönderilen keşifçinin (râid) ileri geri giderek araştırma yapması; ayrıca el değirmenini döndürmeye yarayan ahşap tutamak kolu (el-mervad). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Hüzeyl şiirinde bal arayan kimsenin vadilerdeki arayışını niteleyen kullanımda geçtiği üzere öncünün topluluk adına dağ ve vadileri taraması anlamında şahit getirilmiştir: رادَهم رائدهم |
| Erken Arapça kullanım | Arap atasözlerinde dürüstlüğün ve güvenilirliğin timsali olarak geçen الرائد لا يكذب أهله (Öncü, ailesine yalan söylemez) ifadesi ile Hz. Ali'nin ilim talebelerini nitelerken kullandığı يدخلون رواداً ويخرجون أدلة (İlim ve hikmet arayan öncüler olarak girerler, yol gösterici rehberler olarak çıkarlar) rivayeti. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde رود kökü, temel olarak bir hedefe doğru hareket etme, arama, gezinme ve bir şeye yönelme kök anlamıyla temsil edilir. İbranicede yer alan ve serbestçe dolaşmak, hükmetmek veya bağımsızca hareket etmek anlamına gelen r-w-d (רוד) kökü ile doğrudan fonetik ve anlamsal örtüşme gösterir; nitekim Tekvin ve Yeremya metinlerinde bu kök başıboş gezinme veya kendi yönünü tayin etme anlamlarında izlenir. Süryanicede ise hareketlilik ve peşine düşme katmanları korunmuştur. Arapçada bu kök, göçebe yaşamın zorunlu bir parçası olan su ve otlak arama (irtiyâd) tecrübesi üzerinden somutlaşmış; ardından zihinsel bir yönelim, talep ve maksatlı tercih anlamına (irâde) evrilerek yüksek bir soyutlama düzeyine ulaşmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رود kökünden if‘âl kalıbı (إِرَادَة) | Öncünün otlak arayışındaki (râid) maksatlı gidiş gelişinden, zihnin bir gayeyi seçip ona meyletmesi anlamına semantik sıçrama gerçekleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice r-w-d (רוד), Süryanice r-w-d | Serbest hareket etme, yön arama ve kendi iradesiyle dolaşma anlam matrisi korunmuştur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrulanmış düzenli bir eşdeğer tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رود | Anlamlı | Aramak, yönelmek, istemek | Öncü arayışı, niyet ve bir hedefe doğru maksatlı yönelim. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ردو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş bağımsız kök olarak işlenmez; illetli türevler ردي maddesinde toplanır. | Kur'an'da geçmez. |
| ورد | Anlamlı | Suya varmak, ulaşmak | Bir su kaynağına veya menzile fiilen erişmek, içeri girmek. | Kur'an'da geçer; arayışın (râid) hedefe ulaşma aşamasıdır. |
| ودر | Anlamlı | Parçalamak, helak etmek | Az kullanılan bir biçim olup bir şeyi dağıtmak veya telef etmek anlamındadır. | Kur'an'da geçmez. |
| درو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Bu harf dizilişi doğrudan müstakil bir fiil kökü olarak kurulmamış, دري köküne rücu etmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| دور | Anlamlı | Dönmek, daire çizmek | Bir merkezin etrafında hareket etmek, zamanın veya hallerin devretmesi. | Kur'an'da geçer; kökteki değirmen kolunun dönüşüyle temaslıdır. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رود | Merkez | İsteme, niyet etme, yönelme | Öncül bir araştırma, seçim ve maksatla bir amaca kesin yönelişi ifade eder. | İrade, zihinsel meyil ile fiili talep arasındaki dinamik köprüdür. |
| طلب | Komşu | Arama ve isteme | طلب, nesnesi somut olan ve dış dünyada fiilen aranan şeyleri kapsar; رود ise içsel niyet ve kastı önceleyebilir. | طلب arama eyleminin kendisine, رود ise bu eylemi doğuran tercihe ve hedefe odaklanır. |
| قصد | Komşu | Doğrulma ve amaçlama | قصد, hedefe dosdoğru yönelmeyi ve itidali içerir; رود ise seçenekler arasından araştırıp seçmeyi barındırır. | قصد istikamete, رود ise tercihin dinamik iradesine vurgu yapar. |
| شاء | Komşu | Dileme ve var etme | شاء, ontolojik olarak bir şeyin varlık sahasına çıkmasını takdir etmektir; رود ise amaca yönelik kasttır. | Meşîet var etmeyle, irade ise amaç ve hikmetle doğrudan irtibatlıdır. |
| همم | Komşu | Tasarlama ve azmetme | همم, henüz eyleme dökülmemiş ilk zihinsel kıpırdanış ve tasarıdır; رود ise karara bağlanmış yönelimdir. | همم başlangıç niyetini, رود olgunlaşmış ve fiili tetikleyen iradeyi gösterir. |
| كره | Zıt | Hoşlanmama, zorlanma, istememe | Bir şeye içsel olarak direnç gösterme, zoraki boyun eğme veya nefret etme. | İradenin gerektirdiği serbest seçim ve yönelimin tam zıddıdır; baskı ve isteksizliği imler. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رود | İrade etmek, araştırmak | Bir hedefe bilinçli yöneliş, öncülük ve maksatlı istek. | Kesin |
| Latince | Velle, appetere | İstemek, yönelmek | Velle zihinsel istemeyi karşılarken appetere bir hedefe yönelme boyutunu verir; ancak râid kökündeki keşif nüansı eksiktir. | Güçlü |
| İngilizce | To will, to intend, to seek | İrade etmek, amaçlamak | To will zihinsel ve ontolojik iradeyi, to seek ise kökün arama-keşif katmanını karşılar; tek kelime iki alanı birden kapsamaz. | Güçlü |
| Almanca | Wollen, beabsichtigen | İstemek, kastetmek | Wollen failin seçim gücünü gösterir; beabsichtigen maksatlı yönelimi vurgular. | Güçlü |
| Fransızca | Vouloir, prétendre | İstemek, niyet etmek | Vouloir fiili karar ve istemeyi taşır; ancak kökün öncü keşif anlamını vermez. | Güçlü |
Kaynak Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَرَادَ / يُرِيدُ | İlahi mutlak irade ve tekvînî takdir | Allah’ın kâinattaki tasarrufu, kolaylık murat etmesi ve hükmünü icra etmesi (örnek: Bakara 2:185, Mâide 5:49, Hac 22:14, Burûc 85:16). |
| أَرَادَ / يُرِيدُونَ | İnsani ahlaki tercih, niyet ve yönelim | İnsanın dünya veya ahiret hayatını hedeflemesi, amellerin arkasındaki asıl niyet (örnek: Âl-i İmrân 3:145, İsrâ 17:18, İsrâ 17:19, Şûrâ 42:20). |
| رَاوَدَ / تُرَاوِدُ | Karşı tarafı kendi arzusuna çekme, ısrarla isteme (murâvede) | Bir kimseyi iradesi dışında ikna etmeye veya nefsani arzuya boyun eğdirmeye çalışma bağlamı (örnek: Yûsuf 12:23, Yûsuf 12:26, Yûsuf 12:32, Kamer 54:37). |
| أَرَادَ (mecazen nesneye isnat) | Bir durumun eşiğinde olma, eğilim gösterme | Cansız bir varlığın yıkılmaya yüz tutmasını irade fiiliyle tasvir eden istiare bağlamı (örnek: Kehf 18:77). |
| رُوَيْدًا | Mühlet verme, yavaşlatma, acele etmeme | Kâfirlere bir süre tanınması ve yumuşaklıkla beklenmesi talimatı (örnek: Târık 86:17). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı ilâhiyye (İrade sıfatı) | İradenin meşîet ile farkı; tekvînî ve teşrîî irade ayrımı; ilahi iradenin şer ve küfürle ilişkisi. | İrade, mümkün olan iki durumdan birini diğerine tahsis eden ezeli ilahi sıfat olarak terimleşmiştir. |
| Fıkıh | Hukuki irade beyanı ve akitler | İrade (kast ve rıza) ile akdin geçerliliği; ikrah altında iradenin durumu; hata ve hile halleri. | İç irade ile dış beyan arasındaki uyum ve hukuki sonucun doğması için aranan bilinçli kast. |
| Tefsir | İnsanın amel yönelimi ve ilahi murat | Ahiret veya dünya talebinin amellerin değerini belirlemesi; Yûsuf kıssasındaki murâvede psikolojisi. | İnsanın kalbi yönelimi ve zihinsel tercihlerinin ilahi sorumlulukla irtibatlandırılması. |
| Hadis | İlim talebi ve öncülük ahlakı | Râid kavramının dürüst rehberlik ve ilim arayışında bir ahlak modeli olarak vazedilmesi. | Toplumun önünde giden, onlara doğru yolu ve bereketi arayan güvenilir kılavuzluk. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve ahlakın temeli | İhlas ve niyet | Amelleri salt şekilden kurtarıp ilahi rızaya bağlama | Dini sorumluluk ancak bilinçli bir irade yönelimiyle anlam kazanır. | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve keşif | İrtiyâd (araştırma ve hipotez kurma) | Bilinmeyene doğru öncü zihinsel sefer düzenleme | Bilim insanı, toplum adına hakikati ve yararlı bilgiyi arayan bir râiddir. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu politikası | Siyasi irade ve liderlik | Toplumu felah bulacağı menzillere sevk etme | Yönetici, tebaasına yalan söylemeyen ve en doğru çözümü arayan rehber konumundadır. | Güçlü |
| İktisadi | Tercih ve piyasa davranışı | Talep, tüketici tercihi ve yatırım kararı | Kaynakların belirli mal ve hizmetlere tahsis edilmesi | İktisadi aktörlerin rasyonel ve maksatlı yönelimleri piyasa dengesini belirler. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Vektörel yönelim ve gradyan arayışı (optimizasyon) | Bir sistemin rastgele savrulmak yerine potansiyel enerjiyi düşürecek veya verimi artıracak en uygun yöne (gradyan doğrultusunda) meylederek çözüm uzayını taraması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Rasyonel tercih teorisi ve teleolojik eylem | Bireyin alternatif seçenekler arasından kendi hedefine en uygun olanı bilinçli olarak seçip ona doğru yönelmesi ve bu amaç doğrultusunda eylemini kurması. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İradeyi sadece içsel, psikolojik bir istek veya soyut bir arzuya indirgemek; kökün ihtiva ettiği araştırma, öncülük ve hedef belirleme eylemliliğini dışarıda bırakmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da irade, sadece bir duygu değil; amelin hedefini (dünya veya ahiret) belirleyen kurucu niyet, varlığın yaratılışındaki ilahi gaye ve bir kimseyi dönüştürmeye yönelik ısrarlı çabadır (murâvede). |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın eylemlerinden sorumlu tutulmasını kör bir kadere bağlamak veya iradeyi amelsiz bir temenni sanarak Kur'an'ın amel-niyet bütünlüğünü koparmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak ve varlık tasavvurunun merkezinde 'irade' yer alır; insan rastgele savrulan bir varlık değil, neyi irade ettiğinden (dünya mı ahiret mi) hesaba çekilecek olan bilinçli bir öznedir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın niyet ve tercihini dünya-ahiret karşıtlığında ele alan ayetlerde (İsrâ 17:18-19, Şûrâ 42:20), ilahi kolaylaştırma ve teşrî hikmetini bildiren yerlerde (Bakara 2:185) ve Yûsuf kıssasındaki psikolojik tahlillerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanı iradesiz bir nesneye indirgeyen cebriyetçi yaklaşımları ve ameli salt dış görünüşten ibaret sayıp niyetin yönlendirici gücünü ihmal eden şekilciliği düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir topluluğun konaklaması için elverişli su ve otlağı önden gidip araştıran öncünün (râid) hedef odaklı, yumuşak ve ısrarlı arayış hareketi.
- Soyut anlamZihnin seçenekler havuzundan belirli bir gayeyi seçerek fiili o yöne sevk etmesi; failin bilincinden doğan amaçlı kast ve irade.
- Sistematik karşılıkVarlıkta ve insan eyleminde gayesizliği dışlayan, her yönelimi bir hedefe bağlayan ve amelleri niyet ekseninde tartıya çıkaran teleolojik tercih mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde mevcut durumlar ve seçenekler kümesini, bu kümeden belirli bir hedefi seçen irade fonksiyonunu, seçilen amaç ve eylem yönelimini temsil eder. fonksiyonu ise sistemin mevcut durumunun (), iradeyle belirlenen eylem () vasıtasıyla amaçlanan yeni duruma () dönüştürülmesini ifade eder. İrade, durumlar arasındaki pasif bekleyişi amaçlı bir durum değişimine bağlayan kurucu operatördür.